Chương 1: Những vấn đề lý luận về hình phạt bổ sung trong luật hình sự Việt Nam. Chương 2: Quy định của Bộ luật hình sự năm 1999 về hình phạt bổ sung đối với các tội phạm về ma túy và thực tiễn áp dụng trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên. Chương 3: Các yêu cầu và giải pháp bảo đảm áp dụng đúng các hình phạt bổ sung đối với các tội phạm về ma túy. 9 z Chƣơng 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ HÌNH PHẠT BỔ SUNG TRONG LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM 1.
Khái niệm và hệ thống hình phạt bổ sung trong Luật hình sự Việt Nam 1. Kh i niệm về hình phạt bổ sung Trong thời gian qua, việc áp dụng pháp luật khi áp dụng HPBS đối với người phạm tội còn có nhiều nhận thức khác nhau trong quá trình tiến hành tố tụng nên phần nào đã ảnh hưởng đến hiệu quả, chất lượng công tác xét xử và tính khả thi khi tổ chức thi hành bản án về phần quyết định HPBS. Do vậy, việc nhận thức chuẩn xác về việc nâng cao chất lượng công tác xét xử các vụ án hình sự đối với tội phạm mà BLHS có quy định việc áp dụng HPBS là cần thiết và đảm bảo tính khả thi khi áp dụng HPBS. Trong khoa học LHS Việt Nam, có nhiều quan niệm về HPBS.
Tuy nhiên, đều có chung một quan niệm về bản chất, cụ thể như trong Bách khoa toàn thư Việt Nam, HPBS được định nghĩa: Hình phạt được Toà án quyết định thêm đối với người bị Toà án quyết định hình phạt chính. Tuỳ từng trường hợp phạm tội cụ thể, trong bản án, kèm theo hình phạt chính, Toà án có thể tuyên một hoặc một số HPBS [15, tr. Theo quan điểm của PGS. TS Trần Văn Độ thì: HPBS là hình phạt được áp dụng kèm theo HPC nhằm tăng cường hiệu quả của việc áp dụng hình phạt, đáp ứng mục đích cải tạo, giáo dục người phạm tội, phòng ngừa chung và phòng ngừa riêng [12].
10 z TS Trinh Tiến Việt cho rằng: HPBS là biện pháp cưỡng chế Nhà nước nghiêm khắc nhất được quy định trong Luật hình sự, do Tòa án nhân danh Nhà nước tuyên kèm theo HPC trong bản án kết tội đã có hiệu lực pháp luật đối với chính người đã có lỗi trong việc thực hiện tội phạm, tước bỏ hoặc hạn chế những quyền và lợi ích nhất định của người bị kết án nhằm cải tạo, giáo dục người phạm tội, củng cố, hỗ trợ, tăng cường tác dụng của HPC; phòng ngừa chung và phòng ngừa riêng [47]. Tuy nhiên có quan điểm lại cho rằng HPBS là hình phạt được bổ sung thêm vào HPC và không được tuyên độc lập mà chỉ có thể tuyên kèm theo một HPC. Tuỳ theo từng trường hợp cụ thể của vụ án mà kèm theo một HPC Toà án có thể tuyên một hoặc vài HPBS. Theo quy định tại khoản 2 Điều 28 BLHS năm 1999, thì HPBS gồm: cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định; cấm cư trú; quản chế; tước một số quyền công dân; tịch thu tài sản; phạt tiền, khi không áp dụng là hình phạt chính; trục xuất, khi không áp dụng là hình phạt chính.
Tại BLHS năm 2015 các HPBS đối với người phạm tội bao gồm: cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định; cấm cư trú; quản chế; tước một số quyền công dân; tịch thu tài sản; phạt tiền, khi không áp dụng là hình phạt chính; trục xuất, khi không áp dụng là hình phạt chính. Đồng thời, quy định đối với mỗi tội phạm, người phạm tội chỉ bị áp dụng một hình phạt chính và có thể bị áp dụng một hoặc một số HPBS. Bên cạnh đó, điểm mới nữa là có quy định về các HPBS đối với pháp nhân thương mại phạm tội bao gồm: Cấm kinh doanh, cấm hoạt động trong một số lĩnh vực nhất định; Cấm huy động vốn; Phạt tiền, khi không áp dụng là hình phạt chính. Đối với mỗi tội phạm, pháp nhân thương mại phạm tội chỉ bị áp dụng một HPC và có thể bị áp dụng một hoặc một số HPBS.
11 z Do đó, HPBS đó là một dạng hình phạt bổ trợ cho HPC, được Tòa án tuyên kèm với HPC mà không được tuyên độc lập, nhằm tăng cường sự răn đe, giáo dục cùng HPC đối với người bị kết án. Việc áp dụng HPBS có thể là bắt buộc hoặc tùy nghi, tức là trong trường hợp điều luật về tội phạm cụ thể quy định cho phép tuỳ nghi áp dụng HPBS thì Toà án phải lựa chọn việc áp dụng HPBS cho phù hợp. Ví dụ như đối với tội phạm về ma túy được quy định Điều 192 đến Điều 201 thuộc Chương XVIII- Các tội phạm về ma túy, tại các khoản cuối cùng của các điều luật này đều có quy định “Người phạm tội còn có thể bị phạt tiền từ…”. Như vậy, trong trường hợp này điều luật quy định tuỳ nghi, “có thể bị” áp dụng tức là có thể có hoặc có thể không áp dụng.
HPBS là hình phạt được áp dụng kèm theo HPC (bổ sung cho hình phạt chính) Nếu người bị kết án không bị áp dụng HPC thì Tòa án không được áp dụng HPBS đối với họ. Mỗi tội phạm, người phạm tội chỉ bị áp dụng một hình phạt chính, nhưng lại có thể bị áp dụng một hoặc nhiều loại HPBS. Trong trường hợp một người bị kết án về nhiều tội, thì HPBS của tội nào chỉ áp dụng đối với tội ấy, không áp dụng HPBS chung cho tất cả các tội. Đặc biệt, khi áp dụng HPBS không áp dụng HPBS đối với người chưa thành niên phạm tội.
Hình phạt bổ sung có những đặc điểm sau: Thứ nhất, HPBS là biện pháp cưỡng chế Nhà nước ít nghiêm khắc hơn so với HPC chỉ là bổ trợ đi kèm cùng HPC. Chúng ta không phủ nhận một thực tế là khi xem xét đánh giá, so sánh riêng lẻ giữa một số HPBS với HPC, cho thấy mức độ nghiêm khắc của HPBS có khi còn cao hơn HPC. Ví dụ: Hình phạt tịch thu tài sản so với hình phạt tiền với tính chất là HPC; hình phạt quản chế với hình phạt cảnh cáo. Tuy vậy, nhìn một cách tổng thể thì HPC vẫn là biện pháp cưỡng chế Nhà nước nghiêm khắc hơn nhiều so với HPBS, bởi lẽ có áp dụng HPC mới có việc xem xét hình phạt bổ sung.
12 z HPBS là các biện pháp cưỡng chế không tước tính mạng, tự do thân thể, không buộc cách ly người phạm tội ra khỏi đời sống xã hội. Trong khi đó một số HPC lại có thể dẫn đến hậu quả trên cho người bị áp dụng như hình phạt tử hình, tù chung thân, tù có thời hạn. Điều này làm cho HPBS thiên về khía cạnh phòng ngừa, giáo dục người phạm tội nhiều hơn là mục đích trừng trị họ. Không giống như khi áp dụng HPC thì sự trừng trị của pháp luật nặng nề hơn.
Mặt khác, mặc dù có một số hình phạt vừa có thể là HPC vừa có thể là HPBS (như hình phạt trục xuất, phạt tiền) nhưng nếu bị áp dụng với tư cách là HPC thì sẽ để lại án tích cho người bị kết án trong một thời hạn nhất định. Đây là một đặc điểm pháp lý bất lợi (hay nặng nề hơn) đối với người phạm tội của HPC so với HPBS. Thứ hai, HPBS không được sắp xếp theo một trật tự như HPC. Khi xem xét đối với tính nghiêm khắc của hình phạt là đối với hệ thống HPC có thể thấy rõ sự phân hóa trong mức độ nặng nhẹ của từng hình phạt.
Thể hiện rõ nhất điều này thông qua việc sắp xếp các HPC theo mức độ nghiêm khắc tăng dần. Trong khi đó đối với HPBS thì giữa các hình phạt dường như rất khó để so sánh tính nghiêm khắc. Bởi lẽ với tư cách là HPBS cho HPC thì nội dung cải tạo, giáo dục của chúng là rất khác nhau. Mỗi loại HPBS chỉ có khả năng tác động riêng rẽ và có hiệu quả đối với một số loại tội phạm nhất định, cũng chỉ có khả năng đi kèm với một hoặc một số loại HPC nhất định.
Ví dụ không thể tuyên HPC là tử hình với một người nhưng lại áp dụng HPBS là cấm đảm nhiệm chức vụ với họ được. Chính vì sự tác động riêng rẽ như vậy mà cũng không thể áp dụng HPBS nhẹ hơn (thực tế cũng không thể xác định) cho người phạm tội theo quy định tại Điểu 47 BLHS 1999 như đối với HPC. 13 z Thứ ba, HPBS chỉ được áp dụng kèm theo HPC. Nói chung thì HPC đã có sự tương ứng với mức độ và hành vi phạm tội, thể hiện cơ bản thái độ, đánh giá của Nhà nước trước tội phạm.
Chính vì thế trong bất cứ một tội phạm cụ thể, nhà làm luật đều phải quy định chi tiết HPC áp dụng cho tội phạm đó. HPBS có vai trò tích cực trong việc phòng ngừa tội phạm và hỗ trợ cho HPC đạt hiệu quả tốt nhất, giúp cho việc xử lý đối với tội phạm được cụ thể và triệt để hay nói cách khác là cá thể hóa từng cá nhân phạm tội một cách sâu sắc hơn. Với vai trò bổ sung như thế đòi hỏi HPBS chỉ có thể đi kèm với HPC đã tuyên mà thôi. Nếu HPBS được tuyên độc lập thì sẽ không thể hiện được đầy đủ sự phản ứng của Nhà nước trước tội phạm, không thỏa mãn yêu cầu của chế tài đối với tội phạm bị xét xử.
Vì vậy, HPBS chỉ được áp dụng khi người phạm tội bị áp dụng HPC; nếu người đó không bị áp dụng HPC thì cũng không thể áp dụng HPBS để thay thế cho HPC. Thứ tư, Toà án có thể áp dụng một hoặc một số HPBS kèm theo HPC đối với mỗi tội phạm. Về nguyên tắc đối với mỗi tội phạm, Toà án chỉ có thể tuyên một HPC mà điều luật về tội phạm ấy có quy định, trừ trường hợp vận dụng áp dụng HPC khác nhẹ hơn luật quy định. Còn đối với HPBS, luật quy định không được áp dụng độc lập đối với mỗi tội phạm cụ thể và không được áp dụng với tất cả các tội phạm được quy định trong BLHS.
Tòa án chỉ có thể áp dụng HPBS đối với một người trong một bản án kết tội về một tội phạm mà người đó thực hiện, nhưng chỉ trên cơ sở điều luật về tội phạm có quy định. Việc áp dụng HPBS như thế nào đối với người phạm tội sau khi đã xác định HPC cho họ còn phụ thuộc vào tính chất tùy nghi hay bắt buộc của điều luật quy định.