chương 1. HÌNH ẢNH MÁI CHE CỦA NGƯỜI SỐNG TRONG THƠ CHỮ HÁN HỌ NGUYỄN TIÊN ĐIỀN. Cung điện, lầu gác. Nhà trạm - Nhà thuyền.83 * Tiểu kết chương 2.
HÌNH ẢNH MÁI CHE CỦA NGƯỜI CHẾT TRONG THƠ CHỮ HÁN HỌ NGUYỄN TIÊN ĐIỀN. Đối với bậc hiền tài, bậc anh hùng, bậc nữ nhi tiết liệt. Đối với kẻ tiểu nhân, độc ác. Đối với người vô danh.
Am miếu, đình đền .122 * Tiểu kết chương 3 .134 TÀI LIỆU THAM KHẢO .138 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ. Bài báo khoa học. Đề tài nghiên cứu khoa học .144 DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU(1) Bảng 2. Thống kê sự xuất hiện của hình ảnh cung điện, lầu gác trong thơ chữ Hán họ Nguyễn Tiên Điền (Nguyễn Đề, Nguyễn Du và Nguyễn Hành)……………………………………………………………………………… 53 Bảng 2.
Thống kê sự xuất hiện của hình ảnh nhà quan trong thơ chữ Hán họ Nguyễn Tiên Điền (Nguyễn Đề, Nguyễn Du và Nguyễn Hành)……………………………………………………………………………… 55 Bảng 2. Thống kê sự xuất hiện của hình ảnh nhà chùa trong thơ chữ Hán họ Nguyễn Tiên Điền (Nguyễn Đề, Nguyễn Du và Nguyễn Hành)……………………………………………………………………………… 61 Bảng 2. Thống kê sự xuất hiện của hình ảnh nhà trạm trong thơ chữ Hán họ Nguyễn Tiên Điền (Nguyễn Đề, Nguyễn Du và Nguyễn Hành)……………………………………………………………………………… 69 Bảng 2. Thống kê sự xuất hiện của hình ảnh nhà thuyền trong thơ chữ Hán họ Nguyễn Tiên Điền (Nguyễn Đề, Nguyễn Du và Nguyễn Hành)……………………………………………………………………………… 77 Bảng 2.
Thống kê sự xuất hiện của hình ảnh nhà ở quê trong thơ chữ Hán họ Nguyễn Tiên Điền (Nguyễn Đề, Nguyễn Du và Nguyễn Hành)………………. Thống kê sự xuất hiện của hình ảnh mồ mả trong thơ chữ Hán họ Nguyễn Tiên Điền (Nguyễn Đề, Nguyễn Du và Nguyễn Hành)……………. Thống kê sự xuất hiện của hình ảnh am miếu, đình đền trong thơ chữ Hán họ Nguyễn Tiên Điền (Nguyễn Đề, Nguyễn Du và Nguyễn Hành)……………………………………………………………………………. 122 (1) Xin xem cụ thể ở Phụ lục 1 và Phụ lục 2 được đính kèm đề tài này.
Lý do chọn đề tài 1. Họ Nguyễn Tiên Điền là một trong những dòng tộc lớn. Không những lớn về số lượng các thế hệ con cháu mà còn lớn cả trong tầm vóc văn hóa mà mỗi thế hệ con cháu cố công gìn giữ, vun đắp suốt hơn bốn thế kỷ hình thành và phát triển(2). Người đương thời và hậu thế ngày nay sở dĩ biết đến dòng họ “trâm anh thế phiệt” này trước hết là vì sớm có các thế hệ nổi danh khoa bảng, đỗ đạt cao chốn quan trường, đặc biệt đóng góp vượt trội về nhiều mặt vào tiến trình vận động và phát triển bản sắc dân tộc: “Lịch duyệt kỷ vương hầu (Trải bao đời vương hầu) Tinh bái long quang động (Nào cờ xí, thấp thoáng bóng rồng lượn) Lâu đài thẫn khí phù” (Nào lâu đài, ngập trùng ráng in mây) (Đàm cổ - Nguyễn Hành) Tuy nhiên, các công trình khảo cứu - nghiên cứu về dòng họ này, đặc biệt trong lĩnh vực văn chương - một trong những dấu mốc quan trọng góp phần làm nên danh tiếng, tạo lập “thương hiệu” dòng họ nơi mảnh đất nghèo Vô Điền ngày trước đến nay nhìn chung vẫn còn khá ít.
Mặt khác, hậu thế ngày nay khi nhắc đến dòng họ này phần lớn nhớ về Nguyễn Du. Thế nhưng, người đọc nhớ đến Nguyễn Du, biết đến tên tuổi và các sáng tác của ông phần lớn qua tập đại thành bằng chữ Nôm - Đoạn trường tân thanh (Truyện Kiều). Tuy nhiên, bên cạnh Truyện Kiều, Tố Như còn có cả một di sản thơ chữ Hán được ông tích góp suốt hơn ba mươi năm cuộc đời. Có thể nói, đây mới đích thực là “cửa ngõ” dẫn vào những nỗi niềm sâu thẳm trong con người nhà thơ, là nơi chất chứa bao chuyện thế thái nhân tình mà ông góp nhặt và chiêm nghiệm trong suốt quãng đời phiêu bạt.
Bên cạnh các công trình nghiên cứu về thơ chữ Hán Nguyễn Du, người viết nhận thấy một số ít công trình đã bước đầu tiếp cận các vấn đề liên quan đến thơ chữ Hán Nguyễn Đề - anh ruột Nguyễn Du và Nguyễn Hành - cháu ruột Nguyễn Du. Tuy (2) Bốn thế kỷ hình thành và phát triển dòng họ Nguyễn làng Tiên Điền được người viết tính bắt đầu từ đời Nam Dương hầu Nguyễn Nhiệm di cư từ Thăng Long vào đất Tiên Điền năm Tân Sửu 1601 (Thế kỉ XVII) đến hết đời Tiến sĩ Nguyễn Mai năm 1954 (Thế kỉ XX), thế hệ con cháu cuối cùng đỗ đạt dưới thời phong kiến trong lịch sử dòng họ. 2 nhiên, các công trình khảo cứu - nghiên cứu về hai tác giả này cũng như văn chương của họ phần lớn đến nay vẫn chiếm sóng một số lượng rất ít, chủ yếu dừng lại ở phạm vi sưu tầm - khảo cứu các văn bản thơ và một số ít tiếp cận về mặt nội dung - nghệ thuật trong sáng tác mỗi tác giả. Đây là một trong những lý do trước hết để người viết lựa chọn các sáng tác thơ chữ Hán họ Nguyễn Tiên Điền, cụ thể qua ba tác giả tiêu biểu: Nguyễn Đề, Nguyễn Du và Nguyễn Hành làm vấn đề nghiên cứu cho đề tài này.
Mái che là một trong những hình ảnh quen thuộc, cố hữu trong dòng chảy văn hóa - văn học Việt. Người Việt dù đi đâu làm gì, dù phú quý hay cơ hàn cũng đều cố gắng tạo dựng cho riêng mình một mái che, gọi là nhà. Mọi nhất cử nhất động của con người đều gắn với những mái che muôn thuở như: nhà ở, đình chùa, nhà thuyền, nhà trạm. thậm chí khi đã thác về cửu tuyền vẫn cần một mái che, gọi là mồ mả.
Đến cha ông ngày trước cũng nhận thấy vai trò quan trọng của mái che trong đời sống con người qua câu nói quen thuộc: “An cư lạc nghiệp”. Từ đời sống thực tại, hình ảnh mái che bước vào thơ ca dưới bàn tay nâng đỡ của các thi nhân và trở thành nơi kí thác tình cảm, nỗi niềm từ quá khứ đến hiện tại thậm chí cả ở tương lai như trong thơ chữ Hán họ Nguyễn Tiên Điền. Không phải ngẫu nhiên trong các tập thơ chữ Hán của ba tác giả: Nguyễn Đề, Nguyễn Du và Nguyễn Hành lại xuất hiện trùng điệp, dày đặc hình ảnh các mái che từ rách nát, chật hẹp nơi nhà tranh tạm bợ cho đến lộng lẫy, nguy nga nơi nhà quan, cung điện; từ cõi dương đến cõi âm; từ hiện thực trước mắt đến trong mộng. Bên trong mỗi không gian mái che ấy là một cõi lòng cần được khám phá, giải bày.
Mặt khác, qua khảo sát các công trình nghiên cứu về hình ảnh mái che trong thơ chữ Hán của ba nhà thơ họ Nguyễn Tiên Điền, chúng tôi nhận thấy có khá ít công trình đề cập đến vấn đề mà đề tài đặt ra. Vì vậy, người viết lựa chọn “hình ảnh mái che” làm đối tượng nghiên cứu chính khi tìm hiểu về thơ chữ Hán của các nhà thơ họ Nguyễn Tiên Điền. Người viết tạm xem đó như một đóng góp mới bên cạnh các hình ảnh nghệ thuật đã có trong thơ chữ Hán: núi sông, tóc bạc, mùa, thời gian. ở các công trình trước đó.
Vấn đề dạy học thơ chữ Hán của các nhà thơ họ Nguyễn Tiên Điền trong nhà trường hiện nay vẫn chưa được quan tâm đúng mức. Ở bậc đại học, bộ phận thơ chữ Hán của các nhà thơ họ Nguyễn Tiên Điền chỉ mới được đưa vào 3 dạy học trong chừng mực nhất định đối với thơ chữ Hán Nguyễn Du (ở học phần Văn học Hán Nôm). Các sáng tác của hai nhà thơ còn lại là Nguyễn Đề và Nguyễn Hành phần lớn không được giảng dạy chính thức trên lớp, chỉ yêu cầu sinh viên tự tìm hiểu. Ở bậc trung học phổ thông, bộ phận thơ chữ Hán của Nguyễn Du chỉ mới được đưa vào dạy học trong chương trình Ngữ văn 10 với số lượng 1 tác phẩm (Độc Tiểu Thanh kí); hai nhà thơ còn lại chưa được đưa vào chương trình.
Ở bậc trung học cơ sở, bộ phận thơ chữ Hán của các nhà thơ họ Nguyễn Tiên Điền đều chưa được đưa vào chương trình dạy học. Những thống kê trên đã phần nào cho thấy thực trạng đáng buồn trước “số phận” của những sáng tác thơ ca mà tiền nhân để lại. Đây là một trong những mặt hạn chế và thiếu sót lớn với cả người dạy lẫn người học, đặc biệt đối với các thế hệ học sinh hiện nay khi sở học về thơ văn tiền nhân còn quá hạn hẹp. Vấn đề cấp thiết đặt ra trước thực trạng dạy học những tác phẩm thơ chữ Hán của các nhà thơ họ Nguyễn Tiên Điền trong nhà trường trở thành một trong những lý do đưa người viết đến với đề tài này.
Với tất cả những lý do trên cũng như các vấn đề cấp thiết đặt ra, người viết lựa chọn đề tài: “Hình ảnh mái che trong thơ chữ Hán họ Nguyễn Tiên Điền (Qua khảo sát thơ của Nguyễn Đề, Nguyễn Du và Nguyễn Hành)” cho khóa luận này. Mục đích nghiên cứu 2. Đề tài nhằm làm rõ những nét đặc sắc, mới mẻ của hình ảnh mái che trong thơ chữ Hán họ Nguyễn Tiên Điền qua ba tác giả tiêu biểu: Nguyễn Đề, Nguyễn Du và Nguyễn Hành. Người viết xác định đây là mục đích nghiên cứu trọng tâm đề tài.
Đề tài còn nhằm giúp người đọc nhận thấy những điểm gặp gỡ và khác biệt làm nên dấu ấn cá nhân trong sáng tác thơ chữ Hán của mỗi nhà thơ họ Nguyễn Tiên Điền qua việc tiếp cận một đối tượng nghiên cứu cụ thể - hình ảnh mái che. Đề tài nhằm gợi mở một số nội dung giảng dạy mới về thơ chữ Hán của hai tác giả Nguyễn Đề và Nguyễn Hành đồng thời củng cố, mở rộng thêm nội dung giảng dạy về thơ chữ Hán Nguyễn Du đã có trong nhà trường. Mặt khác, với những kết quả nghiên cứu thu được, đề tài có thể xem như nguồn tư liệu tham khảo cho việc học tập thơ chữ Hán họ Nguyễn Tiên Điền của học sinh, sinh viên. có quan tâm.
Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3. Đối tượng nghiên cứu Người viết xác định đối tượng nghiên cứu chính của đề tài là: Hình ảnh mái 4 che, cụ thể: Yếu tố không gian có mái che trong các sáng tác thơ chữ Hán họ Nguyễn Tiên Điền qua khảo sát ba tác giả tiêu biểu: Nguyễn Đề, Nguyễn Du và Nguyễn Hành: - Ở tác giả Nguyễn Đề: 131 bài thơ trong ba tập thơ: Hoa trình tiêu khiển tiền tập (華 程 消 遣 前 集), Hoa trình tiêu khiển hậu tập (華 程 消 遣 后 集) và Quế Hiên thi tập (桂 軒 詩 集). - Ở tác giả Nguyễn Du: 250 bài thơ trong ba tập thơ: Thanh Hiên thi tập (清 軒 詩 集), Nam trung tạp ngâm (南 中 雜 吟) và Bắc hành tạp lục (北 行 雜 錄).