Luận án tiến sĩ hiệu quả của lactobacillus casei shirota lên tình trạng dinh dưỡng tiêu hóa và nhiễm khuẩn hô hấp cấp ở trẻ 35 tuổi tại 4 xã tỉnh thanh hóa

Tài liệu Hiệu quả của lactobacillus casei shirota lên dinh dưỡng, tiêu hóa và n tổng hợp lý thuyết và thực hành, phục vụ học tập ngành

• Tác giả: Phạm Thị Thư
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Ngọc Sáng
• Trường học: Viện Dinh dưỡng Quốc gia
• Chuyên ngành: Dinh dưỡng
• Đề tài: Hiệu quả của Lactobacillus Casei Shirota lên tình trạng dinh dưỡng, tiêu hóa và nhiễm khuẩn hô hấp cấp ở trẻ 3-5 tuổi tại 4 xã tỉnh Thanh Hóa
• Loại tài liệu: Luận án tiến sỹ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CÁM ƠN
• 1. ĐẶT VẤN ĐỀ
• 2. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4. KẾT LUẬN
• 5. ĐIỂM MỚI CỦA LUẬN ÁN
• DANH MỤC CÁC BÀI BÁO ĐÃ ĐĂNG LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Giới thiệu và bối cảnh nghiên cứu

Nghiên cứu tập trung vào hiệu quả của Lactobacillus Casei Shirota lên dinh dưỡng, tiêu hóa và nhiễm khuẩn hô hấp ở trẻ em 3-5 tuổi tại Thanh Hóa. Suy dinh dưỡng và nhiễm khuẩn hô hấp cấp là những vấn đề sức khỏe nghiêm trọng ở trẻ em, đặc biệt tại các khu vực đang phát triển. Probiotics, đặc biệt là Lactobacillus Casei Shirota, được xem là giải pháp tiềm năng để cải thiện tình trạng này. Nghiên cứu này nhằm đánh giá tác động của Lactobacillus Casei Shirota lên tỷ lệ mắc mới táo bón, tiêu chảy và nhiễm khuẩn hô hấp cấp, đồng thời cải thiện tình trạng dinh dưỡng ở trẻ em.

1.1. Tình trạng dinh dưỡng và sức khỏe trẻ em

Suy dinh dưỡng là vấn đề phổ biến ở trẻ em dưới 5 tuổi, đặc biệt tại các khu vực nghèo. Nó không chỉ ảnh hưởng đến sự phát triển thể chất mà còn làm tăng nguy cơ mắc các bệnh nhiễm khuẩn, đặc biệt là nhiễm khuẩn hô hấp cấp. Theo Tổ chức Y tế Thế giới, nhiễm khuẩn hô hấp cấp là nguyên nhân hàng đầu gây tử vong ở trẻ em. Nghiên cứu này nhấn mạnh sự cần thiết của các biện pháp can thiệp dinh dưỡng và sức khỏe để giảm thiểu gánh nặng bệnh tật.

1.2. Vai trò của probiotics trong cải thiện sức khỏe

Probiotics, đặc biệt là Lactobacillus Casei Shirota, đã được chứng minh có tác dụng tích cực lên hệ tiêu hóa và hệ hô hấp. Chúng giúp cân bằng hệ vi sinh đường ruột, tăng cường miễn dịch và giảm nguy cơ mắc các bệnh nhiễm khuẩn. Nghiên cứu này tập trung vào việc đánh giá hiệu quả của Lactobacillus Casei Shirota trong việc cải thiện tình trạng dinh dưỡng và giảm tỷ lệ mắc các bệnh liên quan đến tiêu hóa và hô hấp ở trẻ em.

II. Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu được thực hiện trên trẻ em 3-5 tuổi tại 4 xã thuộc tỉnh Thanh Hóa. Phương pháp nghiên cứu bao gồm việc sử dụng Lactobacillus Casei Shirota trong 12 tuần và theo dõi các chỉ số về dinh dưỡng, tiêu hóa và nhiễm khuẩn hô hấp. Các biến số được đo lường bao gồm tỷ lệ mắc mới táo bón, tiêu chảy và nhiễm khuẩn hô hấp cấp, cũng như sự thay đổi về cân nặng và chiều cao của trẻ.

2.1. Thiết kế nghiên cứu và cỡ mẫu

Nghiên cứu sử dụng thiết kế can thiệp ngẫu nhiên có đối chứng. Cỡ mẫu được tính toán dựa trên tỷ lệ mắc các bệnh liên quan đến tiêu hóa và hô hấp ở trẻ em tại khu vực nghiên cứu. Trẻ em được chia thành hai nhóm: nhóm can thiệp sử dụng Lactobacillus Casei Shirota và nhóm chứng không sử dụng.

2.2. Phương pháp thu thập và phân tích dữ liệu

Dữ liệu được thu thập thông qua các bảng câu hỏi và khám lâm sàng định kỳ. Các chỉ số về dinh dưỡng, tiêu hóa và nhiễm khuẩn hô hấp được ghi nhận và phân tích bằng các phương pháp thống kê phù hợp. Kết quả được so sánh giữa nhóm can thiệp và nhóm chứng để đánh giá hiệu quả của Lactobacillus Casei Shirota.

III. Kết quả nghiên cứu

Kết quả nghiên cứu cho thấy Lactobacillus Casei Shirota có hiệu quả đáng kể trong việc giảm tỷ lệ mắc mới táo bón, tiêu chảy và nhiễm khuẩn hô hấp cấp ở trẻ em. Ngoài ra, tình trạng dinh dưỡng của trẻ cũng được cải thiện rõ rệt, thể hiện qua sự tăng cân và chiều cao. Nghiên cứu khẳng định vai trò của probiotics trong việc bảo vệ và nâng cao sức khỏe trẻ em.

3.1. Hiệu quả lên hệ tiêu hóa

Lactobacillus Casei Shirota giúp giảm đáng kể tỷ lệ mắc táo bón và tiêu chảy ở trẻ em. Các triệu chứng liên quan đến rối loạn tiêu hóa cũng được cải thiện, bao gồm số lần đại tiện và tính chất phân. Kết quả này phù hợp với các nghiên cứu trước đây về vai trò của probiotics trong việc cân bằng hệ vi sinh đường ruột.

3.2. Hiệu quả lên hệ hô hấp

Nghiên cứu cũng ghi nhận sự giảm đáng kể tỷ lệ mắc nhiễm khuẩn hô hấp cấp ở nhóm trẻ sử dụng Lactobacillus Casei Shirota. Điều này cho thấy tác dụng tăng cường miễn dịch của probiotics, giúp trẻ em chống lại các bệnh nhiễm khuẩn đường hô hấp.

IV. Kết luận và ứng dụng thực tiễn

Nghiên cứu khẳng định hiệu quả của Lactobacillus Casei Shirota trong việc cải thiện tình trạng dinh dưỡng, tiêu hóa và giảm nhiễm khuẩn hô hấp ở trẻ em 3-5 tuổi tại Thanh Hóa. Kết quả này mở ra hướng ứng dụng probiotics trong các chương trình chăm sóc sức khỏe trẻ em, đặc biệt tại các khu vực có tỷ lệ suy dinh dưỡng và nhiễm khuẩn cao. Nghiên cứu cũng đề xuất việc tích hợp Lactobacillus Casei Shirota vào chế độ ăn hàng ngày của trẻ để nâng cao sức khỏe đường ruột và hệ miễn dịch.

4.1. Ý nghĩa của nghiên cứu

Nghiên cứu cung cấp bằng chứng khoa học về hiệu quả của Lactobacillus Casei Shirota trong việc cải thiện sức khỏe trẻ em. Đây là cơ sở để phát triển các chính sách và chương trình can thiệp dinh dưỡng tại cộng đồng, đặc biệt tại các khu vực có tỷ lệ suy dinh dưỡng và nhiễm khuẩn cao.

4.2. Hướng nghiên cứu trong tương lai

Cần có thêm các nghiên cứu dài hạn để đánh giá tác động lâu dài của Lactobacillus Casei Shirota lên sức khỏe trẻ em. Ngoài ra, việc mở rộng nghiên cứu sang các nhóm tuổi và khu vực địa lý khác cũng là hướng đi tiềm năng để khẳng định hiệu quả của probiotics trong việc bảo vệ và nâng cao sức khỏe cộng đồng.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Tình trạng suy dinh dưỡng, nhiễm khuẩn hô hấp cấp và các rối loạn tiêu hóa (đặc biệt là tiêu chảy và táo bón chức năng) là những vấn đề sức khỏe cộng đồng nổi cộm ở trẻ em dưới 5 tuổi trên phạm vi toàn cầu cũng như tại Việt Nam. Theo các số liệu dịch tễ học được tổng hợp trong luận án, suy dinh dưỡng là yếu tố liên quan đến khoảng 45% số ca tử vong ở trẻ em dưới 5 tuổi trên thế giới. Tại Việt Nam, mặc dù tỷ lệ suy dinh dưỡng đã giảm đáng kể qua các năm, tỷ lệ suy dinh dưỡng thể thấp còi năm 2018 vẫn ở mức 23,2% và thể nhẹ cân là 12,8%. Bên cạnh đó, nhiễm khuẩn hô hấp cấp là nguyên nhân gây tử vong hàng đầu ở trẻ em, chiếm khoảng 15–16% số ca tử vong dưới 5 tuổi trên thế giới và chiếm 44% trong tổng số các bệnh gây tử vong ở nhóm tuổi này tại Việt Nam với tần suất mắc từ 4–5 lần/trẻ/năm. Tiêu chảy là nguyên nhân tử vong đứng hàng thứ hai thế giới ở trẻ nhỏ, trong khi táo bón chức năng chiếm tới 90–95% tổng số các trường hợp táo bón ở trẻ em, tạo nên những tác động tiêu cực lâu dài đến sự tăng trưởng, thể trạng và chất lượng cuộc sống của trẻ.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án chỉ ra là: mặc dù chế phẩm sinh học probiotic chứa chủng vi khuẩn Lactobacillus casei Shirota (LcS) đã được nghiên cứu tại nhiều quốc gia trên thế giới về khả năng tăng cường miễn dịch niêm mạc, hỗ trợ phòng chống nhiễm khuẩn hô hấp cấp, tiêu chảy và cải thiện táo bón, nhưng tại Việt Nam thời điểm đó chưa có công trình can thiệp cộng đồng nào đánh giá một cách toàn diện và đồng thời hiệu quả của Lactobacillus casei Shirota đối với tỷ lệ mắc mới tích lũy của ba bệnh lý phổ biến trên (táo bón, tiêu chảy, nhiễm khuẩn hô hấp cấp) cũng như khả năng cải thiện tình trạng táo bón và tăng trưởng dinh dưỡng ở nhóm trẻ 3–5 tuổi bị táo bón chức năng tại khu vực nông thôn.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án được xác định gồm 3 nội dung cụ thể:

1. Mô tả tình trạng dinh dưỡng, tiêu hóa và nhiễm khuẩn hô hấp cấp ở trẻ 3–5 tuổi tại 4 xã tỉnh Thanh Hóa, năm 2017.
2. Đánh giá hiệu quả của Lactobacillus casei Shirota lên tỷ lệ mắc mới về táo bón, tiêu chảy và nhiễm khuẩn hô hấp cấp ở trẻ 3–5 tuổi tại 4 xã tỉnh Thanh Hóa.
3. Đánh giá hiệu quả Lactobacillus casei Shirota lên cải thiện táo bón, tình trạng dinh dưỡng ở trẻ 3–5 tuổi bị mắc táo bón chức năng tại 4 xã tỉnh Thanh Hóa.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Trẻ em từ 3–5 tuổi đang theo học tại các trường mầm non trên địa bàn can thiệp; đối với mục tiêu 3 là phân nhóm trẻ 3–5 tuổi được chẩn đoán mắc táo bón chức năng theo tiêu chuẩn Rome III.
• Phạm vi không gian: 4 xã thuộc tỉnh Thanh Hóa gồm xã Yên Thái, xã Định Thành (huyện Yên Định) và xã Công Chính, xã Vạn Thắng (huyện Nông Cống).
• Phạm vi thời gian: Khảo sát thực địa và triển khai can thiệp thực hiện năm 2017. Tiến trình theo dõi gồm giai đoạn can thiệp 12 tuần và giai đoạn theo dõi 4 tuần sau khi dừng can thiệp, tương ứng các mốc đánh giá T0 (ban đầu), T4 (sau 4 tuần), T8 (sau 8 tuần), T12 (sau 12 tuần) và T16 (4 tuần sau dừng can thiệp).

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã hệ thống hóa các hướng nghiên cứu dịch tễ học và can thiệp dinh dưỡng - vi sinh trong và ngoài nước liên quan đến các vấn đề cốt lõi:

Về suy dinh dưỡng và mối liên hệ với bệnh nhiễm khuẩn: Luận án dựa trên mô hình nguyên nhân suy dinh dưỡng của Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc (UNICEF, 1998) và các báo cáo cập nhật của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO, 2020), chỉ ra mối quan hệ tương tác hai chiều giữa dinh dưỡng và bệnh tật. Nghiên cứu kinh điển của Chen và cộng sự tại Bangladesh đã chứng minh mối liên quan mật thiết giữa các chỉ số nhân trắc và tỷ lệ tử vong trẻ em. Nghiên cứu của Farzana F và cộng sự (2013) trên 2.324 trẻ dưới 5 tuổi tại Bangladesh khẳng định tiêu chảy mức độ vừa và nặng làm tăng nguy cơ suy dinh dưỡng. Tại Việt Nam, các báo cáo của Viện Dinh dưỡng Quốc gia giai đoạn 2008–2018 cho thấy phân bố suy dinh dưỡng không đồng đều giữa các vùng sinh thái, tỷ lệ suy dinh dưỡng thấp còi và nhẹ cân tăng cao từ sau 12 tháng tuổi và đạt mức cao ở nhóm 36 đến dưới 60 tháng tuổi.

Về nhiễm khuẩn hô hấp cấp và tiêu chảy: Các nghiên cứu xác định căn nguyên vi sinh vật phổ biến gây nhiễm khuẩn hô hấp cấp gồm virus (RSV, Influenza, Parainfluenza, Adenovirus) và vi khuẩn (Streptococcus pneumoniae, Haemophilus influenzae). Tại Việt Nam, các khảo sát dịch tễ của Bùi Thị Huyền Diệu tại Thái Bình ghi nhận tỷ lệ mắc nhiễm khuẩn hô hấp cấp là 21,1%, Đinh Xuân Hương (2016) tại Nghệ An ghi nhận tỷ lệ 54,5% ở trẻ dưới 5 tuổi, và Phạm Thái Hòa (2017) tại Ninh Bình ghi nhận 19,56%. Đối với bệnh tiêu chảy, nghiên cứu của Lê Tiến Toàn (2011) tại Đông Sơn, Thanh Hóa chỉ ra tỷ lệ mắc trung bình năm là 9,96%.

Về táo bón chức năng ở trẻ em: Luận án điểm lại các tiêu chuẩn chẩn đoán quốc tế, đặc biệt là tiêu chuẩn Rome III và thang phân loại độ đặc của phân Bristol. Nghiên cứu của Lê Thị Hồng Minh (2009) tại TP. Hồ Chí Minh ghi nhận 54,9% trường hợp táo bón tập trung ở lứa tuổi 36–48 tháng; nghiên cứu của Đỗ Thị Minh Phương (2013, 2014) tại Bệnh viện Nhi Trung ương chỉ ra tỷ lệ táo bón chức năng chiếm 92,5% tổng số trẻ đến khám vì táo bón.

Về vai trò của Probiotic và chủng vi khuẩn Lactobacillus casei Shirota (LcS): Luận án tổng quan lịch sử phân lập chủng vi khuẩn LcS từ năm 1935 tại Nhật Bản bởi Giáo sư Minoru Shirota và thử nghiệm lâm sàng năm 1966 chứng minh khả năng sống sót của vi khuẩn qua hàng rào acid dạ dày và dịch mật. Các nghiên cứu của Touhy (Đại học Reading, Anh) và Tiengrim (Bệnh viện Siriraj, Thái Lan) đã khẳng định tính bền vững sinh học của LcS. Về tác dụng miễn dịch, các thử nghiệm tại Anh và Nhật Bản cho thấy LcS làm tăng nồng độ kháng thể sIgA trong nước bọt, điều hòa các cytokine và giảm số ngày sốt ở người cao tuổi cũng như giảm triệu chứng viêm đường hô hấp ở vận động viên sau gắng sức. Về tiêu chảy, thử nghiệm thực địa ngẫu nhiên mù đôi của Sur và cộng sự trên 3.758 trẻ em tại Kolkata (Ấn Độ) chứng minh LcS giúp giảm 14% tỷ lệ mắc mới tiêu chảy cấp. Đối với táo bón, các công trình của Koebnick, Chen và cộng sự, Sadeghzadeh, Ahmad và cộng sự chứng minh việc bổ sung probiotic đơn chủng hoặc đa chủng giúp cải thiện đáng kể tần suất đại tiện và độ mềm của phân.

Vị trí của luận án: Luận án định vị là công trình can thiệp thực địa dịch tễ học tại Việt Nam sử dụng thiết kế thử nghiệm cộng đồng có đối chứng, đánh giá toàn diện hiệu lực bảo vệ của sản phẩm sữa lên men chứa Lactobacillus casei Shirota đối với tỷ lệ mắc mới tích lũy của ba nhóm bệnh lý (táo bón, tiêu chảy, nhiễm khuẩn hô hấp cấp) và hiệu quả hỗ trợ điều trị trên trẻ mắc táo bón chức năng lứa tuổi 3–5 tuổi tại cộng đồng nông thôn.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

Luận án vận dụng các khung lý thuyết và tiêu chuẩn y học chuẩn hóa:

• Khung phân tích nguyên nhân suy dinh dưỡng của UNICEF (1998): Phân tích tương tác giữa nguyên nhân trực tiếp (khẩu phần ăn không đủ, bệnh tật), nguyên nhân gián tiếp (chăm sóc mẹ và trẻ, dịch vụ y tế, nước sạch và vệ sinh môi trường) và nguyên nhân cơ bản (kinh tế, xã hội).
• Tiêu chuẩn nhân trắc học của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO, 2006): Sử dụng các chỉ số Z-score gồm cân nặng theo tuổi (WAZ), chiều cao theo tuổi (HAZ) và cân nặng theo chiều cao (WHZ) với các ngưỡng phân loại suy dinh dưỡng (< -2 SD).
• Tiêu chuẩn Rome III chẩn đoán táo bón chức năng ở trẻ em: Đòi hỏi thỏa mãn không có nguyên nhân thực thể và có ít nhất 2 trong 6 tiêu chí: (1) Đi đại tiện ≤ 2 lần/tuần; (2) Són phân ít nhất 1 lần/tuần; (3) Tiền sử nhịn đi đại tiện hoặc ứ phân tự ý; (4) Tiền sử đi phân cứng hoặc đau khi đại tiện; (5) Có khối phân lớn trong trực tràng; (6) Tiền sử đi phân khuôn lớn làm tắc bồn cầu. Thời gian xuất hiện triệu chứng kéo dài ít nhất 1 tháng đối với trẻ dưới 4 tuổi và ít nhất 2 tháng đối với trẻ từ 4 tuổi trở lên.
• Thang phân loại phân Bristol (Bristol Stool Form Scale): Phân loại khuôn phân thành 7 mức độ từ Type 1 (phân cứng lổn nhổn từng cục) đến Type 7 (phân lỏng toàn nước).

Phương pháp nghiên cứu

Luận án kết hợp phương pháp nghiên cứu dịch tễ học mô tả cắt ngang và nghiên cứu can thiệp thử nghiệm cộng đồng có đối chứng.

Nội dung	Phương pháp và Tiêu chí thực hiện
Thiết kế nghiên cứu	- Mục tiêu 1: Thiết kế nghiên cứu mô tả cắt ngang trên toàn bộ trẻ 3–5 tuổi. - Mục tiêu 2: Nghiên cứu can thiệp cộng đồng ngẫu nhiên có đối chứng, theo dõi dọc. - Mục tiêu 3: Nghiên cứu can thiệp mở có đối chứng trên nhóm trẻ mắc táo bón chức năng.
Địa bàn nghiên cứu	4 xã thuộc tỉnh Thanh Hóa: Yên Thái, Định Thành (huyện Yên Định) và Công Chính, Vạn Thắng (huyện Nông Cống). Địa bàn có điều kiện kinh tế xã hội, tỷ lệ suy dinh dưỡng tương đương nhau và chưa triển khai chương trình sữa học đường.
Đối tượng & Tiêu chuẩn lựa chọn	- Trẻ từ 3–5 tuổi đang đi học tại các trường mầm non trên địa bàn nghiên cứu. - Phụ huynh/người chăm sóc chính đồng ý tham gia và không mắc bệnh tâm thần. - Đối với mục tiêu 3: Trẻ thỏa mãn đầy đủ tiêu chuẩn chẩn đoán táo bón chức năng theo Rome III.
Tiêu chuẩn loại trừ	Trẻ bị suy dinh dưỡng nặng, đang mắc bệnh cấp tính nặng, trẻ sử dụng các chế phẩm probiotic khác ngoài chương trình nghiên cứu, trẻ có dị tật bẩm sinh hoặc bệnh mạn tính về gan, thận, tiêu hóa.
Sản phẩm can thiệp	Sữa uống lên men chứa chủng vi khuẩn sống Lactobacillus casei Shirota với mật độ chuẩn hóa.
Quy trình thu thập dữ liệu	- Đánh giá nhân trắc: Cân nặng, chiều cao theo kỹ thuật chuẩn của Viện Dinh dưỡng. - Giám sát dịch tễ hàng tuần: Nhật ký theo dõi đại tiện, triệu chứng phân, đợt mắc tiêu chảy, triệu chứng nhiễm khuẩn hô hấp cấp. - Các mốc thời gian: Ban đầu (T0), tuần 4 (T4), tuần 8 (T8), tuần 12 (T12) và sau dừng can thiệp 4 tuần (T16).
Xử lý và phân tích số liệu	- Phân tích đường cong sống còn Kaplan–Meier để tính tỷ lệ mắc mới tích lũy táo bón, tiêu chảy, nhiễm khuẩn hô hấp cấp. - Tính toán các chỉ số dịch tễ: Giảm nguy cơ tuyệt đối (ARR), Số đối tượng cần điều trị (NNT), Tỷ số nguy cơ (RR) và Khoảng tin cậy 95% (95% CI). - So sánh các biến số định lượng (trung bình WAZ, HAZ, WHZ, cân nặng, chiều cao) và biến số định tính bằng các kiểm định thống kê thích hợp.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan

Chương 1 trình bày hệ thống lý luận và thực tiễn về 4 nhóm vấn đề:

1. Tình trạng dinh dưỡng trẻ em: Khái niệm tình trạng dinh dưỡng, các chỉ số đánh giá nhân trắc học theo khuyến cáo của WHO (WAZ, HAZ, WHZ), mô hình nguyên nhân suy dinh dưỡng của UNICEF (1998), hậu quả của suy dinh dưỡng lên sự phát triển thể chất, trí tuệ và gánh nặng kinh tế - xã hội. Tổng hợp thực trạng suy dinh dưỡng trên thế giới và tại Việt Nam giai đoạn 2008–2018 theo vùng sinh thái và nhóm tuổi.
2. Nhiễm khuẩn hô hấp cấp ở trẻ em: Định nghĩa, phân loại (nhiễm khuẩn hô hấp trên và dưới), nguyên nhân do virus và vi khuẩn, các yếu tố nguy cơ (môi trường, cơ địa, kinh tế - xã hội), thực trạng dịch tễ học toàn cầu và các nghiên cứu tại các địa phương của Việt Nam (Thái Bình, Nghệ An, Ninh Bình).
3. Tình trạng tiêu hóa (Tiêu chảy và Táo bón): Định nghĩa bệnh tiêu chảy, phân loại lâm sàng (cấp phân nước, phân máu, kéo dài), căn nguyên vi sinh vật; định nghĩa táo bón chức năng theo Rome III, cơ chế bệnh sinh, triệu chứng lâm sàng, thang đánh giá phân Bristol và các biểu hiện của hành vi giữ phân ở trẻ nhỏ.
4. Khái niệm và vai trò của Probiotic cùng chủng vi khuẩn Lactobacillus casei Shirota: Đặc điểm sinh học của các chi vi khuẩn Bifidobacterium và Lactobacillus; cơ chế tác dụng tăng cường miễn dịch niêm mạc, kháng dịch vị tiêu hóa, ổn định hàng rào ruột của LcS; tổng quan các bằng chứng khoa học quốc tế về vai trò của LcS trong dự phòng/hỗ trợ điều trị tiêu chảy, táo bón, nhiễm khuẩn hô hấp cấp và cải thiện tăng trưởng dinh dưỡng.

Chương 2: Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 mô tả chi tiết quy trình tổ chức và triển khai nghiên cứu tại thực địa:

• Mô tả đặc điểm địa lý, nhân khẩu học và kinh tế của 2 huyện Yên Định và Nông Cống (tỉnh Thanh Hóa), lý do lựa chọn 4 xã nghiên cứu dựa trên tính đồng nhất về điều kiện kinh tế - xã hội và tỷ lệ suy dinh dưỡng trẻ em.
• Trình bày chi tiết tiêu chuẩn chọn mẫu và loại trừ cho từng mục tiêu nghiên cứu; thiết kế nghiên cứu mô tả cắt ngang kết hợp thử nghiệm can thiệp cộng đồng có đối chứng.
• Định nghĩa rõ ràng hệ thống biến số, chỉ số nghiên cứu (nhân trắc học, biến cố mắc bệnh hô hấp, tiêu chảy, triệu chứng táo bón, tiền sử dùng kháng sinh/men vi sinh).
• Trình bày quy trình thu thập thông tin qua phiếu điều tra, khám lâm sàng, cân đo nhân trắc, quy chuẩn bảo quản và sử dụng sản phẩm can thiệp sữa lên men chứa Lactobacillus casei Shirota.
• Mô tả phương pháp kiểm soát sai số hệ thống, kỹ thuật phân tích số liệu thống kê (Kaplan–Meier, ARR, NNT, CI 95%) và việc tuân thủ các quy định về y đức trong nghiên cứu y sinh học.

Chương 3: Kết quả nghiên cứu

Chương 3 trình bày các phát hiện qua các bảng biểu và phân tích thống kê theo 3 nhóm nội dung chính:

1. Thực trạng dinh dưỡng, tiêu hóa và nhiễm khuẩn hô hấp cấp tại thời điểm ban đầu (T0):

   • Mô tả phân bố nhóm tuổi, giới tính, đặc điểm nghề nghiệp và trình độ học vấn của người chăm sóc chính tại 4 xã.
   • Số liệu thực trạng suy dinh dưỡng thể nhẹ cân (WAZ), thấp còi (HAZ), gầy còm (WHZ) theo từng nhóm tuổi của trẻ trước can thiệp.
   • Tỷ lệ hiện mắc táo bón, tiêu chảy và nhiễm khuẩn hô hấp cấp tại cộng đồng trước khi triển khai can thiệp; tiền sử sử dụng sữa chua, men vi sinh và kháng sinh trong 2 tuần trước nghiên cứu.

2. Hiệu quả của Lactobacillus casei Shirota lên tỷ lệ mắc mới tích lũy táo bón, tiêu chảy và nhiễm khuẩn hô hấp cấp:

   • Biểu đồ và phân tích Kaplan–Meier về tỷ lệ mắc mới tích lũy táo bón giữa nhóm can thiệp và nhóm chứng trong 12 tuần can thiệp và sau 4 tuần dừng can thiệp (T16); xác định hiệu quả phòng bệnh qua chỉ số ARR và NNT.
   • Tỷ lệ mắc mới tích lũy tiêu chảy sau 12 tuần can thiệp giữa hai nhóm và đánh giá hiệu quả phòng bệnh tiêu chảy.
   • Tỷ lệ mắc mới tích lũy nhiễm khuẩn hô hấp cấp trong 12 tuần can thiệp và 4 tuần theo dõi tiếp theo; đánh giá hiệu quả giảm nguy cơ mắc bệnh đường hô hấp.
   • Tình hình sử dụng kháng sinh, sữa chua ngoài nghiên cứu giữa hai nhóm trong suốt 12 tuần can thiệp.

3. Hiệu quả của Lactobacillus casei Shirota lên cải thiện táo bón và tình trạng dinh dưỡng ở nhóm trẻ mắc táo bón chức năng:

   • Đặc điểm phân bố triệu chứng lâm sàng ban đầu của trẻ táo bón chức năng (tần suất đại tiện ≤ 2 lần/tuần, són phân, nhịn đi đại tiện, phân to, phân cứng/đau hậu môn, đi ngoài ra máu, gắng sức khi đại tiện, tư thế giữ phân).
   • Sự thay đổi có ý nghĩa thống kê về số lần đại tiện/tuần và sự phục hồi tính chất phân (chuyển dịch thang điểm Bristol về phân mềm/bình thường) ở nhóm can thiệp so với nhóm chứng tại các thời điểm T4, T8, T12 và T16.
   • Mức độ thuyên giảm các triệu chứng cơ năng (són phân, phân cứng, đau rát hậu môn, tư thế giữ phân) và tỷ lệ khỏi táo bón sau 12 tuần can thiệp và duy trì sau 4 tuần dừng can thiệp.
   • Đánh giá sự biến thiên về trung bình cân nặng, chiều cao, Z-score WAZ và Z-score HAZ giữa hai nhóm trẻ táo bón sau thời gian can thiệp.

Chương 4: Bàn luận

Chương 4 tiến hành so sánh, đối chiếu các kết quả thu được với các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế:

• Bàn luận về tỷ lệ suy dinh dưỡng và gánh nặng bệnh lý nhiễm khuẩn đường tiêu hóa, hô hấp tại địa bàn nông thôn tỉnh Thanh Hóa so với các vùng miền khác tại Việt Nam.
• Phân tích cơ chế sinh học và miễn dịch mà chủng Lactobacillus casei Shirota tạo ra để giúp giảm tỷ lệ mắc mới tích lũy táo bón, tiêu chảy và nhiễm khuẩn hô hấp cấp (cơ chế cạnh tranh thụ thể bám dính, kích thích miễn dịch niêm mạc qua IgA tiết, sản sinh acid hữu cơ làm giảm pH đại tràng).
• Bàn luận về hiệu lực cải thiện các triệu chứng lâm sàng của táo bón chức năng, khả năng duy trì hiệu quả sau khi ngừng sử dụng sản phẩm 4 tuần, và tác động gián tiếp của việc giảm bệnh tật lên các chỉ số tăng trưởng cân nặng, chiều cao ở trẻ em lứa tuổi mầm non.

Kết quả và những đóng góp mới

Những đóng góp mới của luận án

1. Đóng góp về mặt khoa học và lý luận:

   • Cung cấp dẫn liệu khoa học thực chứng về tác động đa chiều của chủng vi khuẩn probiotic Lactobacillus casei Shirota đối với sức khỏe trẻ em lứa tuổi mầm non (3–5 tuổi) trong điều kiện thực địa cộng đồng tại Việt Nam.
   • Làm sáng tỏ hiệu quả phòng ngừa của việc bổ sung probiotic LcS thông qua việc giảm tỷ lệ mắc mới tích lũy của ba bệnh lý phổ biến: táo bón chức năng, tiêu chảy cấp và nhiễm khuẩn hô hấp cấp.
   • Bổ sung bằng chứng về khả năng cải thiện triệu chứng lâm sàng đường tiêu hóa (tăng tần suất đi tiêu, cải thiện khuôn phân theo thang Bristol, giảm đau rát và hành vi nhịn đại tiện) và hỗ trợ cải thiện các chỉ số nhân trắc học ở trẻ mắc táo bón chức năng.

2. Đóng góp về mặt thực tiễn và ứng dụng:

   • Đưa ra cơ sở thực tiễn đáng tin cậy cho việc ứng dụng sản phẩm sữa lên men chứa Lactobacillus casei Shirota như một giải pháp dinh dưỡng bổ trợ an toàn, dễ áp dụng tại cộng đồng và trường mầm non nhằm nâng cao sức khỏe tiêu hóa, hỗ trợ miễn dịch và phòng chống suy dinh dưỡng cho trẻ.
   • Cung cấp mô hình can thiệp và theo dõi dịch tễ học tại trường học mầm non có thể nhân rộng cho các chương trình y tế học đường và chăm sóc sức khỏe ban đầu.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất

• Khuyến nghị áp dụng việc bổ sung sữa uống lên men chứa probiotic phù hợp như Lactobacillus casei Shirota vào chế độ ăn của trẻ mầm non, đặc biệt tại các khu vực nông thôn có nguy cơ cao về rối loạn tiêu hóa và nhiễm khuẩn hô hấp.
• Tăng cường truyền thông, giáo dục cho người chăm sóc trẻ và giáo viên mầm non về phát hiện sớm táo bón chức năng theo tiêu chuẩn Rome III và xử trí can thiệp dinh dưỡng kịp thời.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế của nghiên cứu: Địa bàn nghiên cứu tập trung tại 4 xã thuộc 2 huyện của một tỉnh (Thanh Hóa), do đó tính đại diện cho các vùng sinh thái đặc thù khác (miền núi cao, đô thị lớn) có thể có những giới hạn nhất định; thời gian theo dõi can thiệp kéo dài 12 tuần và theo dõi sau dừng can thiệp 4 tuần, chưa đánh giá được hiệu quả kéo dài nhiều năm; các chỉ số miễn dịch chuyên sâu và xét nghiệm hệ vi sinh vật đường ruột chưa được thực hiện đại trà trên toàn bộ cỡ mẫu do điều kiện thực địa cộng đồng.
• Hướng nghiên cứu tiếp theo: Mở rộng phạm vi nghiên cứu sang các nhóm tuổi khác (trẻ dưới 3 tuổi hoặc trẻ tiểu học) và các vùng địa lý khác; tiến hành các nghiên cứu sâu hơn kết hợp định lượng chỉ dấu sinh học miễn dịch (sIgA huyết thanh, nước bọt) và phân tích metagenomics hệ vi sinh đường ruột trước và sau can thiệp LcS.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu chuyên khảo có giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn cao đối với:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Dinh dưỡng, Y tế công cộng, Nhi khoa: Tham khảo phương pháp thiết kế thử nghiệm can thiệp cộng đồng có đối chứng, cách thức xử lý số liệu sống còn Kaplan–Meier trong nghiên cứu mắc mới tích lũy, và quy trình chẩn đoán táo bón chức năng theo tiêu chuẩn Rome III kết hợp thang phân loại phân Bristol.
• Cán bộ y tế dự phòng, chuyên gia dinh dưỡng và bác sĩ lâm sàng: Ứng dụng các phát hiện thực chứng để xây dựng hướng dẫn dinh dưỡng can thiệp, tư vấn phòng ngừa và điều trị táo bón chức năng cũng như nhiễm khuẩn đường hô hấp, tiêu hóa ở trẻ em.
• Các nhà quản lý chương trình y tế học đường: Cung cấp luận cứ khoa học để xây dựng các chính sách chăm sóc sức khỏe dinh dưỡng và bổ sung vi chất/probiotic tại các cơ sở giáo dục mầm non.

Câu hỏi thường gặp

1. Nghiên cứu trong luận án được triển khai trên đối tượng và địa bàn nào?
Nghiên cứu được thực hiện trên nhóm đối tượng là trẻ em từ 3–5 tuổi đang học tại các trường mầm non tại 4 xã: Yên Thái, Định Thành (huyện Yên Định) và Công Chính, Vạn Thắng (huyện Nông Cống), tỉnh Thanh Hóa vào năm 2017.

2. Tiêu chuẩn nào được luận án sử dụng để chẩn đoán và phân loại táo bón chức năng ở trẻ em?
Luận án sử dụng tiêu chuẩn quốc tế Rome III để chẩn đoán táo bón chức năng (đòi hỏi không có nguyên nhân thực thể và có ít nhất 2 trong 6 triệu chứng đặc thù kéo dài ít nhất 1 tháng đối với trẻ dưới 4 tuổi hoặc 2 tháng đối với trẻ từ 4 tuổi trở lên) kết hợp thang phân loại 7 mức độ khuôn phân Bristol để đánh giá tính chất phân.

3. Khung thời gian và chế độ can thiệp bổ sung chủng vi khuẩn Lactobacillus casei Shirota được thiết kế ra sao?
Nghiên cứu can thiệp được tiến hành trong thời gian 12 tuần liên tục với sản phẩm sữa uống lên men chứa chủng vi khuẩn sống Lactobacillus casei Shirota, sau đó tiếp tục theo dõi thêm 4 tuần sau khi dừng can thiệp; dữ liệu được thu thập tại 5 mốc thời điểm chính: T0 (ban đầu), T4 (4 tuần), T8 (8 tuần), T12 (12 tuần) và T16 (4 tuần sau dừng can thiệp).

4. Kỹ thuật thống kê chính nào được sử dụng để đánh giá hiệu quả phòng ngừa mắc mới các bệnh trong luận án?
Luận án sử dụng phương pháp phân tích sống còn và biểu đồ Kaplan–Meier để so sánh tỷ lệ mắc mới tích lũy giữa nhóm can thiệp và nhóm chứng đối với ba bệnh lý: táo bón, tiêu chảy và nhiễm khuẩn hô hấp cấp, đồng thời tính toán các chỉ số dịch tễ học gồm giảm nguy cơ tuyệt đối (ARR), số đối tượng cần điều trị (NNT), tỷ số nguy cơ (RR) và khoảng tin cậy 95% (95% CI).

5. Vì sao tác giả lựa chọn địa bàn 4 xã thuộc tỉnh Thanh Hóa để tiến hành nghiên cứu can thiệp?
Tác giả lựa chọn 4 xã thuộc huyện Yên Định và huyện Nông Cống vì đây là các địa bàn nông thôn có điều kiện kinh tế - xã hội, văn hóa và tỷ lệ suy dinh dưỡng trẻ em dưới 5 tuổi tương đương nhau theo số liệu y tế địa phương năm 2016, hệ thống y tế cơ sở và giao thông thuận tiện cho giám sát thực địa, và tại thời điểm nghiên cứu các địa phương này chưa có chương trình can thiệp sữa học đường.

Kết luận

Luận án Tiến sĩ Dinh dưỡng của tác giả Phạm Thị Thư đã giải quyết trọn vẹn 3 mục tiêu nghiên cứu thông qua phương pháp dịch tễ học mô tả kết hợp can thiệp cộng đồng có đối chứng trên trẻ 3–5 tuổi tại tỉnh Thanh Hóa. Các kết quả nghiên cứu đã cung cấp bằng chứng thực nghiệm khẳng định việc bổ sung sữa uống lên men chứa chủng vi khuẩn Lactobacillus casei Shirota có hiệu quả làm giảm tỷ lệ mắc mới tích lũy táo bón, tiêu chảy và nhiễm khuẩn hô hấp cấp, đồng thời cải thiện rõ rệt các triệu chứng lâm sàng và hỗ trợ phục hồi dinh dưỡng ở trẻ mắc táo bón chức năng. Đây là công trình nghiên cứu khoa học có giá trị chuyên môn cao, đóng góp cơ sở dữ liệu quan trọng cho các can thiệp dinh dưỡng học đường và chăm sóc sức khỏe ban đầu ở trẻ em Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Suy dinh dưỡng (SDD) là tình trạng bệnh lý xảy ra khi chế độ ăn nghèo protein và năng lượng, thường kèm theo tác động của nhiễm khuẩn và ngược lại thường tạo điều kiện cho nhiễm khuẩn phát triển và làm cho tình trạng thiếu dinh dưỡng càng nặng thêm. SDD là vấn đề nghiêm trọng đối với sức khỏe cộng đồng trên toàn cầu, chủ yếu xảy ra ở châu Phi và châu Á. SDD ở trẻ em dưới 5 tuổi không những làm trẻ chậm phát triển thể chất, trí tuệ mà còn làm tăng nguy cơ nhiễm khuẩn hô hấp cấp (NKHHC), tiêu chảy và dẫn đến tử vong [1],[2]. Theo ước tính có khoảng 45% số ca tử vong trên toàn cầu ở trẻ em dưới 5 tuổi là do SDD [3].

Ở nước ta trong những năm qua, mặc dù đã có nhiều thành tựu trong công tác phòng chống SDD, nhưng tỷ lệ SDD ở trẻ em dưới 5 tuổi vẫn còn ở mức cao, đặc biệt là SDD thể thấp còi là 23,2%, thể nhẹ cân là 12,8% (năm 2018) [4]. Theo Tổ chức Y tế Thế giới, nhiễm khuẩn hô hấp cấp (NKHHC) là nguyên nhân hàng đầu gây tử vong ở trẻ em, chiếm 15-16% tỷ lệ tử vong dưới 5 tuổi [5] và cũng là nguyên nhân chính gây ra bệnh tật và tử vong ở các nước đang phát triển ở trẻ em, đặc biệt là trẻ em dưới 5 tuổi [6]. Tại Việt Nam, NKHHC cũng là nguyên nhân gây tử vong hàng đầu ở trẻ em, chiếm 44% trong số các bệnh gây tử vong cho trẻ ở độ tuổi này [7]. NKHHC có tỷ lệ mắc cao và tái diễn nhiều lần trong năm, gây tốn kém về chi phí điều trị và thời gian chăm sóc trẻ của các bà mẹ, là gánh nặng đối với ngành y tế [8].

NKHHC có liên quan đến các yếu tố nguy cơ khác nhau bao gồm các yếu tố: dinh dưỡng, nhân khẩu học, môi trường và kinh tế xã hội [9],[10]. Nếu các yếu tố nguy cơ có thể thay đổi được thông qua việc thực hiện các chiến lược can thiệp khác nhau thì gánh nặng bệnh tật trong cộng đồng có thể được giảm bớt. Bệnh tiêu chảy là nguyên nhân gây tử vong đứng hàng thứ hai trên thế giới ở trẻ em. Mỗi ngày trên toàn cầu có 1400 trẻ em dưới 5 tuổi tử vong do tiêu chảy [11].

Suy dinh dưỡng (SDD) và tiêu chảy tạo thành một vòng xoắn bệnh lý, tiêu chảy dẫn đến suy dinh dưỡng và suy dinh dưỡng làm tăng nguy cơ mắc tiêu 2 chảy, ảnh hưởng đến sự tăng trưởng của trẻ. Farzana F và cs (2013) nghiên cứu trên 2324 trẻ dưới 5 tuổi tại Bangladesh bị tiêu chảy cho thấy trẻ tiêu chảy có mức độ vừa và nặng có xu hướng bị suy dinh dưỡng nhiều hơn so với trẻ tiêu chảy nhẹ [12]. Mối liên quan giữa tiêu chảy và suy dinh dưỡng là gánh nặng về kinh tế đối với các quốc gia đang phát triển, trong đó có Việt Nam. Táo bón là một tình trạng rối loạn tiêu hóa thường gặp ở trẻ em.

Đây là vấn đề sức khoẻ cộng đồng ngày càng tăng trên toàn thế giới. Táo bón kéo dài nếu không được chăm sóc dinh dưỡng, điều trị và theo dõi hợp lý có thể dẫn đến các biến chứng gây ảnh hưởng đến sự phát triển thể chất, tâm lý cho trẻ, tác động đáng kể đến y tế, xã hội, kinh tế, thậm chí có thể gây viêm đường tiêu hóa [14], làm cho trẻ biếng ăn, ảnh hưởng đến sức đề kháng của cơ thể. Nguyên nhân gây táo bón rất đa dạng nhưng chủ yếu táo bón do nguyên nhân chức năng chiếm 90 - 95 % [15]. Tỷ lệ mắc táo bón chức năng ở trẻ em dao động từ 0,7% - 29 % ở cả các nước phát triển và đang phát triển với các yếu tố nguy cơ như căng thẳng tâm lý, thói quen ăn uống [16].

Tại Việt Nam, một số nghiên cứu gần đây cho thấy tỷ lệ mắc táo bón ở trẻ 36-48 tháng tuổi là 54,9% (năm 2009) [17], 92,5 % trẻ mắc bệnh táo bón chức tại phòng khám tại bệnh viện Nhi Trung Ương (năm 2013) [18]. Một trong những phương pháp hỗ trợ điều trị táo bón an toàn và mang lại hiệu quả kéo dài là sử dụng probiotic. “Probiotic” là những vi khuẩn sống, khi sử dụng với một số lượng thích hợp sẽ có lợi cho sức khỏe con người. Probiotic được chứng minh có vai trò quan trọng trong giảm các triệu chứng bệnh táo bón [19],[20].

Lactobacillus casei Shirota (LcS) là một chủng vi khuẩn có lợi được nghiên cứu và được sử dụng tại Nhật Bản từ năm 1935. LcS đã được nghiên cứu về hiệu quả liên quan đến miễn dịch [21],[22] trong phòng và điều trị nhiễm khuẩn hô hấp cấp [23],[24], trong sự tăng trưởng của trẻ [25], phòng và điều trị tiêu chảy [26], [27], phòng và điều trị táo bón trên các đối tượng khác nhau [28],[19]. Tại 3 Việt Nam, hiện chưa có nghiên cứu nào đánh giá hiệu quả của Lactobacilluss casei Shirota đến tình trạng dinh dưỡng, tiêu hóa và NKHHC ở trẻ 3-5 tuổi, bổ sung Lactobacilluss casei Shirota thì hiệu quả lên tỷ lệ mắc mới tích lũy táo bón, tiêu chảy, NKHHC như thế nào và có cải thiện tình trạng táo bón, dinh dưỡng ở những trẻ táo bón chức năng hay không. Đây là những câu hỏi rất cần lời giải đáp.

Vì vậy, chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài với 3 mục tiêu: 1. Mô tả tình trạng dinh dưỡng, tiêu hóa và nhiễm khuẩn hô hấp cấp ở trẻ 3-5 tuổi tại 4 xã tỉnh Thanh Hóa, năm 2017. Đánh giá hiệu quả của Lactobacillus casei Shirota lên tỷ lệ mắc mới về táo bón, tiêu chảy và nhiễm khuẩn hô hấp cấp ở trẻ 3-5 tuổi tại 4 xã tỉnh Thanh Hóa. Đánh giá hiệu quả Lactobacillus casei Shirota lên cải thiện táo bón, tình trạng dinh dưỡng ở trẻ 3-5 tuổi bị mắc táo bón chức năng tại 4 xã tỉnh Thanh Hóa.

Tình trạng dinh dưỡng trẻ em 1. Khái niệm về tình trạng dinh dưỡng Tình trạng dinh dưỡng là tập hợp các đặc điểm chức phận, cấu trúc và hoá sinh phản ánh mức đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng của cơ thể. Tình trạng dinh dưỡng của cá thể là kết quả của ăn uống và sử dụng các chất dinh dưỡng của cơ thể. Cơ thể sử dụng các chất dinh dưỡng có trong thực phẩm không những phải trải qua quá trình tiêu hoá, hấp thu, mà còn phụ thuộc vào các yếu tố khác như sinh hoá, sinh lý trong quá trình chuyển hoá.

Việc sử dụng thực phẩm phụ thuộc vào tình trạng sức khoẻ của cá thể. Tình trạng dinh dưỡng tốt phản ánh sự cân bằng giữa thức ăn ăn vào và tình trạng sức khoẻ. Khi cơ thể có tình trạng dinh dưỡng không tốt (thiếu hoặc thừa dinh dưỡng), là thể hiện có vấn đề về sức khoẻ hoặc dinh dưỡng, hoặc cả hai. Tình trạng dinh dưỡng của một quần thể dân cư được thể hiện bằng tỷ lệ của các cá thể bị tác động bởi các vấn đề về dinh dưỡng.

Tình trạng dinh dưỡng của trẻ em dưới 5 tuổi thường được coi là đại diện cho tình hình dinh dưỡng và thực phẩm của một cộng đồng. Các tỷ lệ trên phản ánh tình trạng dinh dưỡng của toàn bộ quần thể dân cư ở cộng đồng đó, và có thể sử dụng để so sánh với số liệu của quốc gia hoặc các cộng đồng khác. Theo tổ chức Y tế Thế giới, các số đo nhân trắc (cân nặng, chiều cao) quan trọng để đánh giá tình trạng dinh dưỡng trẻ em và khuyến cáo 3 chỉ tiêu nên dùng là: cân nặng/tuổi (CN/T), chiều cao/tuổi (CC/T) và cân nặng/chiều cao (CN/CC) [29],[30]. Suy dinh dưỡng trẻ em Suy dinh dưỡng là tình trạng cơ thể thiếu protein, năng lượng và các vi chất dinh dưỡng.

Bệnh hay gặp ở trẻ em dưới 5 tuổi, biểu hiện ở nhiều mức độ khác nhau nhưng ít nhiều ảnh hưởng đến sự phát triển thể chất, tinh thần và vận động của trẻ. SDD năng lượng protein thường kèm theo các bệnh nhiễm khuẩn [31]. Nguyên nhân suy dinh dưỡng trẻ em Năm 1998, Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc (UNICEF) đã phát triển mô hình nguyên nhân SDD [32]. Một số tổ chức và quốc gia khác nhau cũng đã có những 5 mô hình nguyên nhân - hậu quả SDD riêng, hoặc phát triển mô hình mới dựa trên mô hình của UNICEF.

Nhưng hiện tại, mô hình nguyên nhân hậu quả SDD của UNICEF là mô hình được sử dụng rộng rãi nhất. Mô hình này cho thấy nguyên nhân của SDD rất đa dạng, liên quan chặt chẽ với các vấn đề y tế, lương thực thực phẩm và thực hành chăm sóc trẻ tại hộ gia đình. Mô hình này chỉ ra các nguyên nhân ở các cấp độ khác nhau. Nguyên nhân trực tiếp dẫn đến SDD được cho là do bị thiếu ăn, ăn uống không hợp lý và bệnh tật [32].

Ăn uống, sữa mẹ và thức ăn bổ sung đóng vai trò quan trọng đối với thời điểm mắc và thể loại SDD. Những quan niệm sai lầm của người mẹ hoặc gia đình trong chăm sóc dinh dưỡng, thai sản, trong nuôi con bằng sữa mẹ và ăn bổ sung đều là những nguyên nhân trực tiếp. Trẻ không được bú sữa mẹ, hoặc bú chai nhưng số lượng sữa không đủ, dụng cụ không đảm bảo vệ sinh đều có thể dẫn đến SDD. Khi cho ăn bổ sung muộn, hoặc cho ăn bổ sung quá sớm, hoặc cho trẻ ăn thức ăn đặc quá muộn, số lượng không đủ và năng lượng, protein thấp cũng dễ dẫn tới SDD.

Các bệnh nhiễm khuẩn (gồm nhiễm vi khuẩn, vi rút và ký sinh trùng) đều có thể dẫn đến SDD và ngược lại, SDD khiến trẻ dễ mắc các bệnh nhiễm khuẩn và vòng xoắn bệnh lý này cứ thế tiếp diễn nếu không có can thiệp hoặc xử trí phù hợp. Nhiễm khuẩn đường tiêu hóa, đặc biệt là tiêu chảy ảnh hưởng rất trầm trọng đến tình trạng dinh dưỡng của đứa trẻ. Nhiễm khuẩn dẫn đến các tổn thương đường tiêu hóa, do đó làm giảm hấp thu, đặc biệt các vi chất dinh dưỡng, làm cho kháng nguyên và các vi khuẩn đi qua nhiều hơn. Nhiễm khuẩn làm tăng hao hụt các chất dinh dưỡng, trẻ ăn kém hơn do giảm ngon miệng.

Nguyên nhân tiềm tàng/quan trọng của SDD là dịch vụ chăm sóc y tế và vệ sinh môi trường yếu kém, dịch vụ chăm sóc bà mẹ và trẻ em chưa thỏa đáng. Các bất cập trong dịch vụ chăm sóc bà mẹ, trẻ em, kiến thức của người chăm sóc trẻ, yếu tố chăm sóc của gia đình, các vấn đề nước sạch, vệ sinh môi trường và tình trạng nhà ở không đảm bảo, mất vệ sinh được xếp vào nhóm nguyên nhân này.