Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC XÂY DỰNG HỆ THỐNG BÀI TẬP PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC ĐỌC HIỂU VĂN BẢN NGỮ VĂN CẤP TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1. Một số vấn đề về khái niệm đọc hiểu Dạy Đọc - hiểu là một phương pháp đem lại hiệu quả trong dạy học văn hiện nay. Giúp cho học sinh có được các kĩ năng đọc hiểu chính là tiền đề cơ bản để học tốt môn Ngữ văn cũng như các môn học khác. Muốn đọc hiểu có hiệu quả, trước tiên cần hiểu đúng khái niệm đọc hiểu.
Đã có rất nhiều ý kiến xung quanh vấn đề khái niệm của thuật ngữ này. Năm 1984 tác giả Anderson và Pearson đã nói đến Phương pháp dạy đọc - hiểu: “Đọc hiểu là năng lực nhận thức phức tạp yêu cầu khả năng tích hợp thông tin trong văn bản với tri thức người đọc.” Tác giả Durkin đến năm 1993 cũng đề cập đến đọc - hiểu: “Đọc hiểu là một quá trình tư duy có chủ tâm, trong suốt quá trình này, ý nghĩa được kiến tạo thông qua sự tương tác giữa văn bản và người đọc.” Ở Việt Nam, đến năm 2013, PGS. Phạm Thị Thu Hương cũng đề cập đến đọc hiểu : “Đọc hiểu văn bản thực chất là quá trình người đọc kiến tạo ý nghĩa của văn bản đó thông qua hệ thống các hoạt động, hành động, thao tác. Nguyễn Thị Hạnh cho rằng: “ Đọc hiểu là hoạt động giao tiếp ở đó người đọc lĩnh hội lời nói đã được viết thành văn bản nhằm làm thay đổi những hiểu biết, tình cảm hoặc hành vi của chính mình”.
Trong cuốn “Kĩ năng đọc hiểu văn” tác giả Nguyễn Thanh Hùng cho rằng: nếu muốn xác định được đúng nghĩa của đọc hiểu thì chúng ta cần phải đưa khái niệm đọc hiểu vào trong chính hệ thống phong phú, đa dạng, phức tạp của hành động đọc để xem xét. Theo ông, “Đọc là tiền đề của hiểu. Đọc và hiểu có quan hệ phụ thuộc vào nhau và phối hợp với nhau để hiểu trọn vẹn tác phẩm trong quá 9 trình đọc. Đọc hiểu là phạm trù khoa học trong nghiên cứu và giảng dạy văn học.
Bản thân nó là khái niệm có quan hệ với năng lực đọc, hành động đọc, kĩ năng đọc để nắm vững ý nghĩa của văn bản nghệ thuật ngôn từ”. Có thể nói, tất cả các tác giả đều đã chú ý đến nội dung cốt lõi của khái niệm đọc hiểu. Đọc hiểu trước hết là một hoạt động của nhận thức. Đối tượng của đọc hiểu chính là ý nghĩa của văn bản, tác phẩm.
Hoạt động đọc hiểu là hoạt động tương tác giữa người đọc và văn bản. Mục đích của đọc hiểu nhằm phát triển kiến thức, tạo lập kĩ năng, giúp người đọc có thể hiểu đúng, hiểu chính xác vấn đề mà văn bản đề cập đến. Từ hiểu đúng đến hiểu sáng tạo và biết vận dụng. Vì vậy, việc dạy đọc hiểu trong nhà trường có vai trò quan trọng, nó giúp người học có khả năng vân dụng việc đọc vào việc giải quyết những vấn đề đặt ra trong học tập cũng như trong cuộc sống hàng ngày.
Đọc là thao tác quan trọng trong đọc hiểu, muốn đọc hiểu được một tác phẩm văn học thì trước tiên người đọc cần có năng lực đọc, kĩ năng đọc. Người đọc phải chuyển hóa được những con chữ, những kí tự trong văn bản thành ý nghĩa, tư tưởng. Người đọc phải có một trình độ nhận thức, hiểu biết nhất định để có thể đọc ra được nội dung thông tin của văn bản văn học. Từ kết quả của đọc sẽ làm cơ sở cho hiểu văn bản, hiểu các vẻ đẹp nội dung và nghệ thuật, hiểu thông điệp nhà văn gửi gắm.
Nếu không đọc được thì đồng nghĩa với việc không hiểu được. Nếu đọc sai thì không thể hiểu chính xác, hiểu đúng được. Vì vậy cần đọc chính xác, đọc kĩ, đọc phân tích, đọc sâu, đọc sáng tạo thì mới hiểu được đúng văn bản tác phẩm. Cơ sở của hiểu là đọc.
Hiểu là kết quả của hành động đọc. Hiểu nghĩa là dùng kinh nghiệm sống, những hiểu biết, những kĩ năng tư duy của chính mình để lý giải những thông tin, những thông điệp mà ta đã đọc ra được từ văn bản văn học. Bản thân hiểu lại có thể chia thành nhiều cấp độ khác nhau. Từ hiểu hiểu ít đến hiểu được nhiều hơn, từ hiểu nhiều đến hiểu được toàn bộ, từ hiểu toàn bộ đến hiểu được kĩ hơn, từ hiểu kĩ đến hiểu được sâu sắc và từ hiểu sâu 10 sắc đến hiểu được toàn diện văn bản, vấn đề được nói đến.
Như vậy hiểu chính là nắm vững kiến thức. Đồng thời còn cần phải biết vận dụng kiến thức đó vào thực hành, vận dụng. Chỉ có thể hiểu kĩ, hiểu sâu sắc, hiểu toàn diện khi đem kiến thức đọc được ra thực hành luyện tập và vận dụng vào thực tế đời sống, lao động, học tập. Từ đó mới thấy mối quan hệ gắn bó, mật thiết, chặt chẽ của đọc và hiểu.
Đọc và hiểu luôn đi liền với nhau, bổ sung và hỗ trợ cho nhau. Mặt khác đọc hiểu là xuyên suốt, có mặt trong tất cả các giai đoạn của quá trình khám phá một văn bản văn học. Đọc hiểu văn chương trước hết là quá trình người đọc lao động sáng tạo, người đọc phải tập trung trí lực, cảm xúc và tâm hồn để đọc ra và hiểu ra vấn đề tác giả muốn gửi gắm. Vì vậy có thể nói mục đích của đọc hiểu trước hết là đọc ra được thông tin, nắm chắc các thông tin và hiểu nội dung, ý nghĩa của thông tin đó.
Đọc hiểu là hoạt động của nhận thức nhằm nắm vững nội dung, ý nghĩa của văn bản ngôn từ. Từ đó người đọc có cơ hội trải nghiệm cảm xúc, cảm giác khác nhau thông qua các văn bản khác nhau. Kinh nghiệm đọc sẽ được hình thành và kinh nghiệm đọc giúp con người có thể chiếm lĩnh được nhiều tri thức do quá trình đọc mang lại. Đọc để hiểu, hiểu được có thể vận dụng được vào việc đọc hiệu quả hơn.
Con người càng giỏi kĩ năng đọc hiểu càng có nhiều lợi thế để hoàn thiện trình độ nhận thức, năng lực của bản thân. Sách là kho tàng quý giá mà đời trước truyền lại cho đời sau, nhờ sách mà con người ta trưởng thành nhanh chóng. Nếu một người có khả năng đọc hiểu được nhiều loại sách thì chắc chắn người đó sẽ có quá trình hoàn thiện bản thân nhanh chóng so với người ít đọc hoặc kĩ năng đọc hiểu còn hạn chế. Chính vì vậy đọc sách luôn là nhu cầu quan trọng và phương pháp đọc hiểu giúp có thể đọc sách hiệu quả cao nhất.
Đó cũng là lý do tại sao nhà trường cần chú ý phát triển năng lực đọc hiểu. Năng lực đọc hiểu Đọc hiểu văn bản văn học có vai trò hết sức to lớn, quan trọng trọng dạy và học văn: Ngay từ khi ngồi ghế nhà trường phổ thông, đọc hiểu văn bản đã là 11 năng lực cần thiết cần phải cung cấp cho học sinh. Năng lực này là một nhân tố hết sức quan trọng của việc xây dựng, mở rộng những kiến thức, kĩ năng mới mà mỗi cá nhân sẽ cần tích lũy trong suốt cuộc đời. Đặc biệt là khi họ có cơ hội tham gia vào các hoạt động ở những môi trường khác nhau, và trong những mối quan hệ khác nhau với người xung quanh, cũng như trong cả đời sống rộng lớn.
Vì vậy năng lực đọc hiểu là một năng lực nền tảng và cần thiết phải bồi dưỡng cho học sinh. Muốn có năng lực đọc hiểu, trước hết học sinh cần phải được rèn luyện thói quen đọc. Phải có ý thức đọc sách. Từ chỗ có ý thức đọc đến hình thành niềm thích thú đọc.
Khi đã có thích thú đọc thì sẽ đọc nhiều, và đọc có chọn lọc và ham đọc. Từ hứng thú của học sinh, giáo viên cung cấp cho học sinh cách hiểu, cung cấp cho học sinh cách giải mã văn bản văn học. Học sinh học được năng lực, phương pháp đọc hiểu sẽ tự thực hành đọc hiểu các văn bản tác phẩm văn học trong và ngoài chương trình sách giáo khoa. Học sinh có năng lực vân dụng phương pháp đọc hiểu và tất cả các lĩnh vực khác trong đời sống hàng ngày, từ đó có khả năng chiếm lĩnh, hiểu các tri thức khoa học thuộc các lĩnh vực khác nhau.
Học sinh đưa những điều đã đọc được vào cuộc sống thực tế để dần hình thành những suy nghĩ đúng đắn, sâu sắc, thuần thục các kĩ năng đọc hiểu học sinh sẽ tự biết dùng từ ngữ hiệu quả, thành thạo để diễn đạt, trình bày lại những suy nghĩ của cá nhân một cách đầy đủ, khoa học, rành mạch. Nói về năng lực đọc hiểu, GS. Nguyễn Thanh Hùng đã phân chia thành những kiểu cụ thể như sau: Trước hết là kĩ năng đọc chính xác văn bản. Đây là kĩ năng đọc hiểu cơ bản nhất, kĩ năng này là những bước đệm đầu tiên.
Đọc chính xác là yêu cầu về trí tuệ của nhận thức, nhằm phát hiện ra cái đúng, cái sai. Nếu giúp học sinh rèn 12 luyện kĩ năng này thường xuyên thì sẽ khích lệ các em có niềm tin vào chính bản thân, tin vào giá trị chân thiện mĩ của tác phẩm văn chương. Muốn có được kĩ năng đọc chính xác trong đọc hiểu tác phẩm văn chương, trước hết học sinh cần phải hiểu và nắm vững kiến thức về ngôn từ trong mối quan hệ văn cảnh, trong sự lựa chọn và kết hợp. Để củng cố kĩ năng đọc chính xác cho học sinh, giáo viên nên lưu ý giúp đỡ cho học sinh có thể tự trả lời câu hỏi tại sao nhà văn lại dùng loại từ ấy mà không dùng loại từ khác, tại sao lại vận dụng kiểu câu này mà không dùng kiểu câu kia, tại sao lại kết hợp câu ngắn dài rất khác nhau… Từ đó mà phán đoán để hiểu được phần ẩn ý của tác phẩm, tìm ra được thông điệp tác giả muốn gửi tới người đọc.
Sau kĩ năng đọc chính xác văn bản tác phẩm là kĩ năng đọc phân tích. Đọc phân tích là cách mà người đọc xuyên qua lớp vỏ ngôn ngữ để đến với hình tượng nghệ thuật tác phẩm. Đọc phân tích là quá trình người đọc phát hiện ra những cái mới lạ của từ, của hình ảnh, của sự kiện, thế giới nội tâm nhân vật thông qua độc thoại và đối thoại trong tác phẩm.