Chương 1 KHÁI QUÁT CHUNG VỀ QUYỀN SỞ HỮU CÔNG NGHIỆP ĐỐI VỚI TÊN THƢƠNG MẠI VÀ HÀNH VI XÂM PHẠM QUYỀN SỞ HỮU CÔNG NGHIỆP ĐỐI VỚI TÊN THƢƠNG MẠI 1. Khái quát chung về quyền sở hữu công nghiệp đối với tên thƣơng mại 1. Khái niệm tên thương mại So với các đối tượng SHTT truyền thống khác như Nhãn hiệu, Sáng chế, KDCN, chỉ dẫn địa lý. thì TTM là đối tượng SHTT tương đối mới.
Mặc dù ra đời sau, nhưng vai trò của việc bảo hộ quyền SHCN đối với TTM cũng quan trọng không kém so với các đối tượng SHTT khác, đặc biệt là trong nền kinh tế thị trường hiện nay, khi sự cạnh tranh giữa các doanh nghiệp trên thương trường trong nước và quốc tế ngày càng trở nên ngày càng khốc liệt. Để bảo vệ sự trong sáng trong hoạt động kinh doanh, đồng thời, tạo ra sự lành mạnh trong môi trường kinh doanh – nơi mà mình là chủ thể chính, chủ sở hữu TTM buộc phải nắm vững các vấn đề pháp lý liên quan đến TTM và biết được các đặc quyền mà pháp luật dành cho. Để có cái nhìn tổng quan hơn về khái niệm TTM theo quy định của pháp luật Việt Nam, trước tiên, cần điểm qua một số khải niệm TTM theo quy định pháp luật của một số nước trên thế giới, như sau: - Pháp luật của Philippines: “TTM là tên để xác định hoặc phân biệt một doanh nghiệp” [34, Đ 121. Theo quy định này, TTM là tên của doanh nghiệp được sử dụng nhằm xác định và phân biệt doanh nghiệp mang TTM đó với các doanh nghiệp khác.
Việc quy định chung chung này dường như cho phép chủ việc xác định khả năng phân biệt TTM của doanh nghiệp trong phạm vi quốc gia không giới hạn khu vực địa lý, ngành nghề 7 kinh doanh miễn sao cái tên đó phải bảo đảm yếu tố đặc định chủ thể có hoạt động kinh doanh và phân biệt chủ thể kinh doanh đó trong môi trường kinh doanh, thị trường tiêu dùng. - Thỏa ước Trung Mỹ: TTM là tên để xác định một doanh nghiệp/ tổ chức thương mại cụ thể, một doanh nghiệp/ tổ chức công nghiệp ngay cả khi nó là tham gia vào các hoạt động liên quan đến nông nghiệp, chăn nuôi, lâm nghiệp, khai thác khoáng sản, săn bắn, câu cá, xây dựng, giao thông vận tải hoặc trong bất kỳ hoạt động tương tự khác [35, Đ 47]. Tương tự quy định của pháp luật Philippines, theo Thỏa ước Trung Mỹ, TTM là một cái tên để xác định cụ thể doanh nghiệp, tổ chức. Tuy nhiên, khác với các quy định trên, Thỏa ước Trung Mỹ quy định về phạm vi/ lĩnh vực hoạt động của các doanh nghiệp, tổ chức bao gồm thương mại, công nghiệp, nông nghiệp, chăn nuôi, khoáng sản.
và mọi hoạt động của doanh nghiệp, tổ chức mang TTM đó chứ không chỉ giới hạn trong hoạt động kinh doanh. Qua một số quy định trên, có thể thấy, nhìn chung, theo các ĐƯQT và luật pháp của một số quốc gia, khái niệm TTM đều thể hiện một số nội dung cơ bản sau: - TTM là một tên gọi của một doanh nghiệp (việc xác định thế nào là doanh nghiệp phụ thuộc vào pháp luật của từng quốc gia – tuy nhiên, doanh nghiệp là một thực thể được hình thành và hoạt động trên cơ sở các quy định của pháp luật và không phải là con người – thực thể tự nhiên) - TTM là tên gọi của doanh nghiệp nhưng không phải là tên doanh nghiệp – yếu tố/ nội dung bắt buộc phải đăng ký trong các văn bản, tài liệu, hồ sơ đăng ký doanh nghiệp. - TTM được doanh nghiệp sử dụng trong các hoạt động kinh doanh 8 nhằm mục đích sinh lợi. Trong đó, hoạt động của doanh nghiệp đa dạng, phụ thuộc vào pháp luật về hoạt động của doanh nghiệp do pháp luật quốc nội quy định, bao gồm nhưng không giới hạn bởi: hoạt động kinh doanh, thương mại, công nghiệp, nông nghiệp, chăn nuôi, lâm nghiệp, khai thác khoáng sản, săn bắn, câu cá, xây dựng, giao thông vận tải.
- TTM có tác dụng để xác định một chủ thể kinh doanh cụ thể và để phân biệt doanh nghiệp mang TTM đó với các chủ thể kinh doanh khác trong một phạm vi hoạt động nhất định. Phạm vi hoạt động của doanh nghiệp để phát huy chức năng phân biệt của TTM rộng hay hẹp phụ thuộc hoàn toàn vào pháp luật của từng quốc gia (ở phạm vi rộng, đó có thể là trên toàn quốc, hẹp hơn có thể giới hạn trong một phạm vi lĩnh vực kinh doanh, ngành nghề kinh doanh, khu vực kinh doanh… cụ thể) Theo các đặc điểm nêu trên, có thể tạm khái quát định nghĩa TTM như sau: TTM là tên gọi của chủ thể có hoạt động kinh doanh nhằm cá biệt hóa hoạt động kinh doanh của chủ thể đó và phân biệt chủ thể mang TTM đó với các chủ thể kinh doanh khác trong một phạm vi kinh doanh nhất định. Trong pháp luật Việt Nam, TTM lần đầu tiên được nhắc đến/ đề cập đến tại Nghị định số 63/CP ngày 24/10/1996 của Chính phủ thông qua quy định về nhãn hiệu hàng hóa, tuy nhiên, phải đến khi Nghị định số 54/2000/NĐ-CP ra đời vào ngày 10/3/2000 thì khái niệm về TTM mới được phác họa sơ lược trong pháp luật sở hữu trí tuệ của Việt Nam. Đến nay, khái niệm TTM được củng cố và hoàn thiện hơn trong Luật SHTT, như sau: “TTM là tên gọi của tổ chức, cá nhân dùng trong hoạt động kinh doanh để phân biệt chủ thể kinh doanh mang tên gọi đó với chủ thể kinh doanh khác trong cùng lĩnh vực và khu vực kinh doanh” [27, Đ 4.
Theo quy định này, TTM có các đặc điểm chính sau: - Là tên gọi của tổ chức, cá nhân trong hoạt động kinh doanh. Trong 9 đó, hoạt động kinh doanh được hiểu là hành vi của tổ chức, cá nhân thực hiện liên tục một, một số hoặc tất cả các công đoạn của quá trình đầu tư, từ sản xuất đến tiêu thụ sản phẩm hoặc cung ứng dịch vụ trên thị trường nhằm mục đích sinh lợi. Hoạt động kinh doanh phải được thực hiện theo đúng ngành, nghề đã ghi trong Giấy chứng nhận đăng ký kinh doanh; bảo đảm điều kiện kinh doanh theo quy định của pháp luật khi kinh doanh ngành, nghề kinh doanh có điều kiện. - Mục đích của TTM được đặt ra là nhằm phân biệt chủ thể mang TTM đó với một chủ thể kinh doanh khác trong cùng một lĩnh vực và khu vực kinh doanh.
Trong đó, lĩnh vực kinh doanh được hiểu là toàn thể nội dung ngành, nghề kinh doanh mà một doanh nghiệp tiến hành đầu tư, hoạt động theo quy định của pháp luật và thường được thể hiện trong Giấy chứng nhận đăng ký kinh doanh, giấy phép đầu tư, giấy chứng nhận đủ điều kiện kinh doanh, đăng ký mã số thuế, điều lệ công ty đã đăng ký với cơ quan có thẩm quyền hoặc các giấy tờ có giá trị pháp lý khác. Còn khu vực kinh doanh được hiểu là khu vực địa lý nơi chủ thể kinh doanh có bạn hàng, khách hàng hoặc có danh tiếng, thường được thể hiện trong các giao dịch, hợp đồng với bạn hàng, khách hàng, đối tác, trong đó thể hiện rõ địa chỉ của bạn hàng, khách hàng, đối tác mà chủ thể kinh doanh xác lập, thực hiện giao dịch kinh doanh cùng; phạm vi biết đến danh tiếng của người tiêu dùng; địa điểm đặt các biển quảng cáo, địa điểm tổ chức các sự kiện quảng cáo, tiếp thị về sản phẩm, dịch vụ của chủ thể kinh doanh… - Cấu tạo của TTM: Mặc dù không có quy định cụ thể về cấu tạo của TTM, tuy nhiên, để trở thành TTM, thực hiện đúng chức năng của mình, TTM phải hội tụ đủ 2 thành phần: một là thành phần chung (có thể là yếu tố chỉ loại hình doanh nghiệp như CTCP, Công ty TNHH, Doanh nghiệp tư nhân, Ngân hàng TMCP.; hoặc có thể là lĩnh vực kinh doanh như bánh kẹo, 10 thuốc lá, bóng đèn phích nước, luật sư.) và hai là thành phần tên riêng – đây chính là yếu tố quyết định đến tính hợp lệ, hợp pháp của một TTM, quyết định đến khả năng được bảo hộ với tư cách là một đối tượng sở hữu công nghiệp bởi thành phần tên riêng đó phải chứa đựng được yếu tố để phân biệt giữa tên đó và tên của các chủ thể kinh doanh khác trong khuôn khổ yêu cầu của pháp luật Ví dụ: CÔNG TY CỔ PHẦN BÁNH KẸO HẢI HÀ là một tên thương mại với đầy đủ các thành phần, trong đó CÔNG TY CỔ PHẦN là yếu tố chỉ loại hình doanh nghiệp, BÁNH KẸO là yếu tố chỉ lĩnh vực kinh doanh và HẢI HÀ là yếu tố tên riêng để phân biệt với các doanh nghiệp khác, ví dụ CÔNG TY CỔ PHẦN BÁNH KẸO HẢI CHÂU. Như vậy, về cơ bản, khái niệm TTM theo quy định của pháp luật Việt Nam cũng tương thích với khái niệm về TTM của các quốc gia trên thế giới và các ĐƯQT. Khái niệm quyền sở hữu công nghiệp đối với tên thương mại Quyền SHCN là một bộ phận của quyền SHTT.
Đây là phạm trù pháp lý còn khá mới mẻ so với các phạm trù pháp lý truyền thống khác và nó chỉ chính thức xuất hiện khoảng vài thế kỷ trở lại đây. Quyền SHTT nói chung và quyền SHCN nói riêng được thừa nhận nhằm bảo hộ các thành quả sáng tạo trí tuệ của con người. Với việc nhận được sự bảo hộ của Nhà nước, quyền SHCN trở thành một loại quyền tài sản có giá trị lớn đối với chủ sở hữu – những người đã sáng tạo ra hoặc đầu tư. Để bảo hộ quyền SHCN, mỗi quốc gia có một hệ thống bảo hộ riêng, phù hợp với đặc thù về kinh tế, chính trị và xã hội của mình.
Dưới giác độ pháp lý, thuật ngữ “quyền sở hữu công nghiệp” được hiểu theo hai nghĩa: - Theo nghĩa khách quan, quyền SHCN là một chế định pháp luật bao 11 gồm tổng thể các quy phạm pháp luật điều chỉnh các mối quan hệ xã hội phát sinh trong quá trình tạo dựng, sử dụng và định đoạt các đối tượng SHCN được Nhà nước bảo hộ. - Theo nghĩa chủ quan, quyền SHCN là các quyền dân sự cụ thể của các chủ sở hữu trong việc tạo dựng, sử dụng và định đoạt các đối tượng SHCN. Theo quy định của pháp luật Việt Nam thì quyền SHCN là “quyền của tổ chức, cá nhân đối với sáng chế, kiểu dáng công nghiệp, thiết kế bố trí mạch tích hợp bán dẫn, nhãn hiệu, TTM, chỉ dẫn địa lý, bí mật kinh doanh do mình sáng tạo ra hoặc sở hữu và quyền chống cạnh tranh không lành mạnh” [27, Đ 4.
