HỌC VIỆN Y DƯỢC CỔ TRUYỀN VIỆT NAM BỘ MÔN Y TẾ CÔNG CỘNG GIÁO TRÌNH TỔ CHỨC QUẢN LÝ VÀ CHÍNH SÁCH Y TẾ DÙNG CHO SINH VIÊN ĐẠI HỌC 6 NĂM (LƯU HÀNH NỘI BỘ) ` HÀ NỘI - 2012 MỤC LỤC BÀI 1. ĐẠI CƯƠNG VỀ HỆ THỐNG Y TẾ VÀ TỔ CHỨC MẠNG LƯỚI Y TẾ VIỆT NAM 16 BÀI 2. TỔ CHỨC, CHỨC NĂNG, NHIỆM VỤ VÀ NỘI DUNG QUẢN LÝ CƠ BẢN CÁC DỊCH VỤ CSSK CỦA Y TẾ ĐỊA PHƯƠNG 37 BÀI 3. TỔ CHỨC VÀ QUẢN LÝ BỆNH VIỆN ĐA KHOA 55 BÀI 4.
ĐẠI CƯƠNG QUẢN LÝ, QUẢN LÝ Y TẾ 73 BÀI 5. NGƯỜI CÁN BỘ QUẢN LÝ LÃNH ĐẠO VÀ CÁC KỸ NĂNG QUẢN LÝ 84 BÀI 6. THÔNG TIN VÀ QUẢN LÝ THÔNG TIN Y TẾ CÔNG CỘNG 97 BÀI 7. PHÂN TÍCH VÀ XÁC ĐỊNH VẤN ĐỀ SỨC KHỎE, VẤN ĐỀ SỨC KHỎE ƯU TIÊN CỦA CỘNG ĐỒNG 124 BÀI 8.
KẾ HOẠCH VÀ LẬP KẾ HOẠCH Y TẾ 140 BÀI 9. ĐIỀU HÀNH VÀ GIÁM SÁT CÁC HOẠT ĐỘNG Y TẾ CÔNG CỘNG164 BÀI 10. QUẢN LÝ NHÂN LỰC 183 BÀI 11. QUẢN LÝ TÀI CHÍNH VÀ VẬT TƯ Y TẾ 198 BÀI 12.
ĐÁNH GIÁ CHƯƠNG TRÌNH/HOẠT ĐỘNG Y TẾ CÔNG CỘNG 215 BÀI 13. ĐẠI CƯƠNG VỀ CHÍNH SÁCH Y TẾ CÔNG CỘNG 232 2 Lời giới thiệu Thực hiện sự chỉ đạo của Ban Giám Đốc Học viện Y Dược học cổ truyền Việt Nam và căn cứ chương trình khung cho đào tạo Bác sĩ Y học cổ truyền. Bộ môn Y tế công cộng tổ chức biên soạn bộ tài liệu dạy - học môn Tổ chức, Quản lý và Chính sách y tế theo chương trình mới nhằm từng bước hoàn thiện bộ giáo trình chuẩn trong công tác đào tạo Bác sĩ Y học cổ truyền. Tổ chức, Quản lý và Chính sách y là tài liệu đã được biên soạn theo chương trình giáo dục của Học viện y Dược học cổ truyền Việt nam trên cơ sở chương trình khung đã được phê duyệt.
Nội dung giáo trình Tổ chức, Quản lý và Chính sách y đã bám sát được các yêu cầu về kiến thức cơ bản, chính xác khoa học, cập nhật và thực tiễn của Việt Nam nhằm cung cấp cho sinh viên những kiến thức cơ bản về Tổ chức, Quản lý và Chính sách y, những vấn đề cấp bách về Tổ chức, Quản lý và Chính sách y tế hiện nay ở Việt Nam. Giáo trình dùng để đào tạo Bác sĩ Y học cổ truyền, đồng thời cũng là tài liệu tham khảo cho sinh viên các chuyên ngành khác và các cán bộ y tế quan tâm đến lĩnh vực Tổ chức, Quản lý và Chính sách y tế. Bộ môn Y tế công cộng xin chân thành cảm ơn các giảng viên Học viện Y Dược học cổ truyền Việt Nam tích cực tham gia biên soạn cuốn giáo trình này. Đây là lĩnh vực khoa học mới phát triển nên các nội dung biên soạn không tránh khỏi những thiếu sót và cần được bổ sung cập nhật.
Bộ môn Y tế công cộng mong nhận được nhiều ý kiến đóng góp của độc giả và đồng nghiệp để giáo trình càng hoàn thiện hơn. Bộ môn Y tế công cộng 3 BÀI 1 ĐẠI CƯƠNG VỀ HỆ THỐNG Y TẾ VÀ TỔ CHỨC MẠNG LƯỚI Y TẾ VIỆT NAM MỤC TIÊU 1. Trình bày các thành phần cơ bản của hệ thống y tế. Trình bày được nguyên tắc cơ bản về tổ chức mạng lưới y tế Việt Nam.
Trình bày mô hình chung của tổ chức mạng lưới y tế Việt Nam và mối quan hệ giữa tổ chức mạng lưới y tế với tổ chức hành chính. Trình bày được chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức y tế tuyến Trung ương. HỆ THỐNG Y TẾ 1. Khái niệm hệ thống Hệ thống là khái niệm được sử dụng để chỉ những chỉnh thể tức là những sự vật và hiện tượng có cấu trúc thống nhất, hoàn chỉnh được sắp xếp theo những nguyên tắc, những mối liên hệ nhất định, đồng thời cũng chịu chi phối của một số quy luật chung.
Hệ thống là khái niệm được sử dụng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực khoa học khác nhau và là cơ sở cho hoạt động hệ thống hoá các hiện tượng sự vật của thiên nhiên và xã hội. Hệ thống y tế Hệ thống y tế (health system) có thể được mô tả như sau (Hình 1.1): - Là một hệ các niềm tin về khía cạnh văn hoá về sức khoẻ và bệnh tật hình - thành nên cơ sở của các hành vi nâng cao sức khoẻ tìm kiếm dịch vụ y tế. - Là những sắp xếp về thể chế mà trong đó diễn ra các hành vi nói trên. - Là bối cảnh tự nhiên, chính trị, kinh tế, xã hội của các niềm tin và thể chế vừa nêu.
Nói tóm lại hệ thống y tế bao gồm những gì con người tin và hiểu biết về sức khỏe, bệnh tật và những gì người ta làm để duy trì sức khoẻ và chữa trị bệnh tật. Niềm tin và hành động 4 thường liên quan mật thiết với nhau. Ví dụ trong một xã hội con người quan niệm rằng hồn ma của những người xấu đã chết trong dòng họ là nguyên nhân gây ra bệnh tật, lập tức sẽ xuất hiện những ông thầy cúng, thầy mo và những nghi lễ tôn giáo nhằm chống lại những linh hồn đó. Trái lại, nếu người dân tin rằng vi trùng là những mầm mống bệnh tật, họ sẽ tìm cách chữa trị theo y sinh học hiện đại.
Khi chăm sóc sức khoẻ theo quan điểm y sinh học hiện đại còn là mới, người dân có thể chấp nhận dịch vụ nhưng lòng tin và kiến thức hỗ trợ cho những hành vi này chưa được phát triển đầy đủ. Nhân viên y tế do đó phải biết và lưu ý về những cách lý giải bệnh tật sẵn có trong dân gian để rồi đưa ra những cách giải thích “y sinh học” hiện tại mà vẫn thích ứng được với những quan niệm dân gian vốn đã bắt rễ vào lòng người dân. Những sắp xếp về thể chế mà theo đó các hành vi sức khoẻ diễn ra có phạm vi rất rộng và không chỉ là việc cung cấp các dịch vụ chăm sóc sức khỏe thông qua hệ thống y tế Nhà nước. Chúng bao gồm tất cả các cá nhân, các nhóm và các cơ quan trực tiếp hoặc gián tiếp tham gia vào các hoạt động y tế.
Những thành phần này không thể không hoàn toàn giống nhau ở tất cả các quốc gia song nhìn chung thường bao gồm: 1. Cá nhân, gia đình và cộng đồng Cá nhân, gia đình và cộng đồng chịu trách nhiệm cực kỳ to lớn trong việc nâng cao sức khỏe cũng như chăm sóc chữa trị bệnh cho mọi thành viên trong cộng đồng. Trong bất kỳ xã hội nào, có khoảng 70- 90% các hoạt động điều trị xảy ra trong hệ thống này. Hiện đã có các nghiên cứu tiến hành tại phương Tây cũng như phương Đông khẳng định điều này.
Các dịch vụ chăm sóc sức khỏe Bao gồm cả dịch vụ chăm sóc sức khoẻ thuộc khu vực Nhà nước cũng như tư nhân. Dịch vụ y tế Nhà nước bao gồm: - Nhân viên y tế thôn bản, các đội y tế lưu động, trạm y tế xã và các phòng khám đa khoa khu vực trực thuộc (ví dụ: y sỹ, nữ hộ sinh, đội vệ sinh phòng dịch. - Phòng y tế địa phương, Trung tâm y tế dự phòng địa phương, bệnh viện địa phương, bệnh viện thành phố và khu vực, bệnh viện đa khoa lớn cùng với các dịch vụ hỗ trợ như phòng thí nghiệm, khoa X.quang, khoa dược v. 5 - Các cơ quan chịu trách nhiệm về nhân lực và cán bộ quản lý y tế, tài chính y tế và vật tư, trang thiết bị, cơ sở hạ tầng.
Số lượng, chủng loại phân bổ và chất lượng dịch vụ của các đơn vị kể trên ảnh hưởng rất nhiều đến sức khỏe và thể chất của con người. Dịch vụ chăm sóc sức khỏe thuộc khu vực tư nhân bao gồm: - Y học dân gian cổ truyền (truyền thống) với những bà mụ vườn, thầy lang, thầy cúng, thầy mo, người bán thảo dược, các nhà tiên tri, thầy bói. Những người này thường xác định rằng bệnh tật chịu ảnh hưởng của các lực lượng tự nhiên, siêu nhiên và rồi tìm các cách tương ứng để chữa trị. - Hệ thống chữa bệnh chuyên nghiệp cổ truyền phương Đông hết sức đa dạng.
- Dịch vụ chăm sóc sức khỏe theo y học hiện đại được sự cấp phép của Nhà nước hoặc các dịch vụ làm “chui” không hợp pháp. - Dịch vụ bán thuốc. - Các dịch vụ y tế theo y học hiện đại của các tổ chức phi chính phủ (các tổ chức nhà thờ, Hội chữ thập đỏ quốc tế,. Tầm quan trọng của các khu vực này còn tuỳ thuộc vào từng xã hội cụ thể.
Các ban ngành liên quan tới sức khỏe Ví dụ như: - Nông nghiệp và phân phối lương thực. - Các cơ quan cấp thoát nước và vệ sinh. - Giao thông vận tải và thông tin truyền thông. Tất cả những lĩnh vực kể trên đều tham gia trực tiếp hay gián tiếp vào các hoạt động trong hệ thống y tế.
6 Ngoài ra còn có thể có các ban lãnh đạo hay hội đồng nhân dân, ban điều hành ở các cấp làng xã, địa phương, tỉnh có thể tăng cường sự cộng tác giữa các ban ngành đoàn thể khác nhau nhằm thúc đẩy mọi hoạt động nâng cao sức khỏe. Khu vực quốc tế Bao gồm các tổ chức tài trợ đa phương và song phương như UNICEF, WHO,… không những chỉ hỗ trợ cho y tế mà cho cả những hoạt động phát triển khác. Mỗi người dân và người thân của mình tạo nên lực lượng phối hợp quan trọng của hệ thống y tế. Họ tự chọn và phối hợp các hoạt động mà họ tin rằng sẽ giúp tăng cường sức khoẻ của mình.
Họ có thể quyết định sử dụng loại hình này mà không sử dụng loại hình khác. Không nhất thiết lúc nào người dân cũng phải chọn những dịch vụ y tế Nhà nước. Tại nhiều nước, người ta đã có rất nhiều nỗ lực nhằm tăng cường sự phối hợp giữa các dịch vụ công cộng khác nhau và giữa các dịch vụ Nhà nước, của các tổ chức phi chính phủ và các hệ thống khám chữa bệnh khác nhằm nâng cao sức khỏe người dân. Các thành phần của hệ thống y tế hoạt động ra sao phụ thuộc phần lớn vào các nhân tố kinh tế xã hội, chính trị, văn hoá, tự nhiên, dịch tễ học và những nhân tố ngoại cảnh khác.
Ví dụ: khủng hoảng hoặc bùng nổ kinh tế sẽ ảnh hưởng đến tình trạng sức khỏe và dinh dưỡng của các cá thể cũng như ngân sách quốc gia dành cho y tế. NGUYÊN TẮC CƠ BẢN TRONG TỔ CHỨC MẠNG LƯỚI Y TẾ VIỆT NAM 2.
