TRƯỜNG TRUNG CẤP QUỐC TẾ MEKONG GIÁO TRÌNH MÔN HỌC: THỰC VẬT DƯỢC NGÀNH: DƯỢC SĨ TRÌNH ĐỘ TRUNG CẤP Ban hành kèm theo Quyết định số /2022/QĐ-TCQTMK ngày … tháng … năm 2022 của Hiệu trưởng Trường Trung cấp Quốc tế Mekong Thành phố Cần Thơ, năm 2022 1 TUYÊN BỐ BẢN QUYỀN Tài liệu này thuộc loại sách giáo trình nên các nguồn thông tin có thể được phép dùng nguyên bản hoặc trích dùng cho các mục đích về đào tạo và tham khảo. Mọi mục đích khác mang tính lệch lạc hoặc sử dụng với mục đích kinh doanh thiếu lành mạnh sẽ bị nghiêm cấm. 2 LỜI GIỚI THIỆU Nước Việt Nam ta được thiên nhiên ưu đãi với những cánh rừng nguyên sinh chạy dọc đất nước. Thống kê có hơn 12000 loài thực vật, trong đó có khoảng 4000 đến 5000 loại cây có thể sử dụng để làm thuốc, đặc biệt có nhiều cây đặc hữu.
Từ xưa con người đã biết sử dụng cây cỏ trong việc phòng và chữa bệnh. Thực vật là nguồn nguyên liệu rất quan trọng trong ngành dược. Giáo trình Thực vật dược được biên soạn với mục đích cung cấp những kiến thức cơ bản về hình thái – giải phẫu cơ thể thực vật và cơ sở để phân loại thực vật, giúp sinh viên nắm được những phương pháp phân loại và nhận biết các đặc điểm đặc trưng của từng họ trong hệ thống phân loại thực vật. Giáo trình được biên soạn dựa trên chương trình chi tiết đào tạo ngành dược đối tượng trung cấp, sách thực vật dược đào tạo dược sĩ đại học của Bộ Y tế và một số tài liệu tham khảo khác.
Nội dung giáo trình gồm 2 phần: Hình thái học – Giải phẫu học thực vật và Phân loại thực vật được trình bày trong 8 bài. Phần 1: Hình thái học – Giải phẫu học thực vật gồm các nội dung liên quan đến cấu tạo tế bào và mô thực vật làm cơ sở cho sinh viên học giải phẫu học các cơ quan như rễ, thân, lá. Bên cạnh đó giáo trình cũng đề cập đến các cơ quan sinh sản của thực vật như hoa, quả, hạt. Phần 2: Phân loại thực vật trình bày các đặc điểm chung về hệ thống phân loại thực vật, các đặc điểm đặc trưng của bậc lớp, ngành, bộ, đặc biệt ở bậc họ.
Giới thiệu một số chi, loài hiện có ở Việt Nam, tên và công dụng của một số thực vật ứng dụng trong ngành dược. Tuy có nhiều cố gắng trong khi biên soạn nhưng không tránh khỏi những sai sót, chúng tôi rất mong nhận được sự góp ý kiến xây dựng của quý thầy cô và các em sinh viên để giáo trình có thể hoàn chỉnh hơn. Cần Thơ, ngày …. năm 2022 Tham gia biên soạn 1.
3 MỤC LỤC Bài 1. Đại cương về thực vật dược. Tế bào và mô thực vật. Phân loại thực vật .60 4 GIÁO TRÌNH MÔN HỌC Tên môn học: Thực vật dược Mã môn học: MH11 Vị trí, tính chất, ý nghĩa và vai trò của môn học Vị trí: Là môn học cơ sở ngành, tạo nền tảng cho các môn học chuyên ngành.
Tính chất: Là môn học bắt buộc. Ý nghĩa và vai trò của môn học: Là môn học cơ sở ngành, cung cấp những kiến thức về đặc điểm hình thái, cấu tạo giải phẫu các cơ quan thực vật tạo nền tảng cho các môn học chuyên ngành như Dược liệu, Bào chế, Dược cổ truyền. Mục tiêu của môn học Về kiến thức: Mô tả được đặc điểm hình thái và cấu tạo giải phẫu của một số cơ quan thực vật; Trình bày được nguyên tắc chung để phân loại thực vật; Kể ra được những đặc điểm nổi bật của một số họ cây thường dùng làm thuốc. Về kỹ năng: Làm được các thao tác kỹ thuật trong thực hành môn học (Làm tiêu bản soi kính hiển vi, ép mẫu cây…); Đọc đúng và thuộc tên Khoa học bằng tiếng Latin của 100 cây thuốc theo quy định.
Về năng lực tự chủ và trách nhiệm: Người học có thái độ giao tiếp đúng mực, luôn chủ động và tích cực rèn luyện kỹ năng giao tiếp trong cuộc sống. Nội dung của môn học Thời gian (giờ) Số Tên chương, mục TT Tổng Lý Thực Kiểm số thuyết hành tra 1 Bài 1: Đại cương về thực vật dược 2 2 2 Bài 2: Tế bào và mô thực vật 6 6 3 Bài 3: Rễ cây 4 4 4 Bài 4: Thân cây 4 4 5 Bài 5: Lá cây 5 4 1 6 Bài 6: Hoa 2 2 7 Bài 7: Quả và hạt 4 4 8 Bài 8: Phân loại thực vật 3 2 1 Bài 1: Tế bào và mô thực vật (cắt nhuộm, sử 9 5 5 dụng KHV, soi vi phẫu, soi tinh bột) 5 Thời gian (giờ) Số Tên chương, mục TT Tổng Lý Thực Kiểm số thuyết hành tra 10 Bài 2: Rễ cây 5 5 11 Bài 3: Thân cây 10 10 12 Bài 4: Lá cây 5 5 13 Bài 5: Ôn tập + Kiểm tra 5 4 1 Cộng 60 28 29 3 6 BÀI 1 ĐẠI CƯƠNG VỀ THỰC VẬT DƯỢC MỤC TIÊU HỌC TẬP 1. Trình bày được vai trò của thực vật đối với thiên nhiên và ngành dược. Nêu được các phần của thực vật dược và ý nghĩa của từng phần đó.
Kể được sơ lược lịch sử môn thực vật dược. NỘI DUNG CHÍNH Thực vật dược là môn học ứng dụng các kiến thức cơ bản của Thực vật học vào ngành Dược, nghiên cứu về hình dạng, cấu tạo, sự sinh trưởng và phân loại các thực vật dùng làm thuốc. VAI TRÒ CỦA THỰC VẬT 1.1 Đối với thiên nhiên Thực vật bao gồm các cây có diệp lục và cây không có diệp lục, đóng vai trò rất quan trọng đối với các sinh vật trên trái đất vì tất cả các sinh vật đều cần oxy tự do để hô hấp và thải khí carbon dioxyd (CO2). Sự quang hợp của cây xanh cần CO2 để tạo ra chất hữu cơ và thải ra khí oxy là cân bằng lượng oxy và CO2 trong khí quyển.
Nếu không có quá trình quang hợp thì lượng oxy sẽ giảm dần và lượng CO 2 sẽ tăng dần lên (do sự hô hấp, sự đốt cháy, sự lên men, sự phun của núi lửa…) đến một mức nào đó thì sinh vật sẽ không tồn tại được. Đồng thời, bằng hiện tượng quang hợp, cây có diệp lục dùng CO2 trong không khí, nước và muối khoáng hòa tan trong nước hấp thụ được từ rễ cây để tổng hợp nên những chất hữu cơ phức tạp như protid, glucid, lipid… Chính nhờ các chất hữu cơ đó mà các sinh vật mới có dinh dưỡng để sinh sống và con người đã sử dụng biết bao nhiêu sản phẩm từ thực vật như rau xanh, tinh bột, đường, dầu ăn, sợi bông, cao su, chè, café, thuốc, rau quả… để phục vụ sinh hoạt hàng ngày. Còn các cây không có diệp lục cũng rất quan trọng vì nó phân giải các chất hữu cơ tổng hợp thành những chất hữu cơ, vô vơ ban đầu để cây có diệp lục hấp thụ được. Sự phân hủy này không những thể hiện trong quá trình hô hấp của sinh vật mà còn thể hiện trong quá trình thối rữa của sinh vật và cây cỏ khi chết, làm cho vi khuẩn, nấm móc trú ngụ trên mặt đất hoạt động.
Sự phân giải này càng mạnh thì đất càng nhiều màu mở, giúp cho cây có diệp lục phát triển xanh tốt.2 Đối với ngành Dược Từ lâu loài người đã biết sử dụng các cây cỏ hoang dại để làm thuốc chữa bệnh. Tổ tiên ta đã dùng toa căn bản gồm 10 cây thuốc là Gừng, Sả, Cỏ tranh, Rau má, Cỏ mần trầu, Ké đầu ngựa, Mơ tam thể, Cỏ nhọ nồi, Cam thảo nam và vỏ quả Quýt để chữa một số bệnh thông thường. Trong y học cổ truyền dân tộc dùng nhiều vị thuốc có nguồn gốc thực vật như Ngải cứu, Ích mẫu, Mã đề, Tía tô, Kính gới… 7 Tây y có nhiều thứ thuốc được chiết suất từ nguyên liệu thực vật như strychnin từ hạt cây Mã tiền, morphin từ nhựa quả cây Thuốc phiện, berberin từ cây Vàng đắng, artemisinin từ cây Thanh hao hoa vàng… Nhiều vị thuốc quý có giá trị kinh cao nguồn gốc từ thực vật như chế qui, nhân sâm, tam thất, sinh địa, đương quy, đại hồi… Thực vật học giúp chúng ta xác định tên cây, nghiên cứu cấu tạo, kiểm tra chất lượng các nguyên liệu làm thuốc có nguồn gốc từ thực vật, từ đó có kế hoạch trồng trọt, di thực và khai thác các cây dùng làm thuốc chữa bệnh và xuất khẩu. Như vậy, thực vật đóng vai trò hết sức quan trọng đối với sự sống của mọi sinh vật và hoạt động kinh tế của loài người nên trách nhiệm của chúng ta là phải tích cực trồng cây bảo vệ thiên nhiên nói chung và cây xanh nói riêng để đảm bảo cân bằng sinh thái môi trường.
CÁC PHẦN CỦA THỰC VẬT DƯỢC Môn thực vật dược được chia thành các phần để nghiên cứu: 2.1 Hình thái học thực vật chuyên nghiên cứu về hình dạng bên ngoài của các cây để phân biệt được cây thuốc hoặc các dược liệu chưa chế biến, nó cũng là cơ sở cho môn hệ thống học thực vật.2 Giải phẩu học thực vật chuyên nghiên cứu cấu tạo vi học bên trong của cây để kiểm nghiệm được các vị thuốc đã cắt vụn hoặc tán thành bột, phát hiện ra sự nhằm lẫn hoặc giã mạo. Hai môn cơ sở của Giải phẫu học thực vật là tế bào học thực vật nghiên cứu về các tế bào và Mô học thực vật nghiên cứu về các mô thực vật.3 Sinh lý học thực vật chuyên nghiên cứu các quá trình hoạt động, sinh trưởng của cây và sự tạo thành các hoạt động các hoạt chất cây thuốc, qua đó biết cách trồng, thời vụ thu hái khi bộ phận dùng làm thuốc của cây chứa nhiều hoạt chất nhất để tăng hiệu quả chữa bệnh.4 Hệ thống học thực vật chuyên nghiên cứu về cách sắp xếp các thực vật thành từng nhóm dựa vào hệ thống tiến hóa của thực vật nên dễ nhớ đặc điểm của các cây, phương hướng nghiên cứu cây thuốc và biết được sự tiến hóa chung của thực vật.5 Sinh thái học thực vật chuyên nghiên cứu quan hệ giữa thực vật với các yếu tố của môi trường xung quanh. Mỗi cây có hình dạng và cấu trúc thích nghi với hoàn cảnh như thổ nhưỡng, khí hậu, đổ ẩm, nhiệt độ, ánh sáng… để trồng và di thực cây thuốc.6 Địa lý học thực vật chuyên nghiên cứu về sự phân bố thực vật trên trái đất và thành phần của đất đáp ứng cho từng loại cây. 8 Ngoài ra còn một số phần khác như Cổ sinh thực vật, Phôi sinh học thực vật, Di truyền học, phấn hoa học… để áp dụng vào ngành Dược.