Tổng quan về giáo trình

Bản thảo Giáo trình Tâm lý học giáo dục do Khoa Tâm lý học thuộc Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh biên soạn (nghiệm thu và lưu hành nội bộ tháng 02 năm 2018), dưới sự chủ biên của TS. Nguyễn Thị Tứ cùng nhóm tác giả gồm ThS. Đinh Quỳnh Châu, ThS. Lý Minh Tiên, TS. Huỳnh Mai Trang và TS. Kiều Thị Thanh Trà. Trong cấu trúc chương trình đào tạo giáo viên bậc đại học, học phần này giữ vị trí khối kiến thức nghiệp vụ sư phạm cốt lõi, được bố trí giảng dạy nối tiếp sau học phần Tâm lý học đại cương.

Mục tiêu học tập của giáo trình được xác định rõ trên cả hai phương diện năng lực và phẩm chất. Về mặt năng lực, giáo trình trang bị cho sinh viên hệ thống cơ sở tâm lý học của hoạt động dạy học, giáo dục đạo đức, giáo dục giá trị và công tác hỗ trợ tâm lý học đường; từ đó giúp người học hình thành khả năng phân tích các hiện tượng tâm lý, vận dụng phương pháp nghiên cứu chuyên ngành và giải quyết các tình huống sư phạm thực tế ở trường phổ thông. Về mặt phẩm chất, tài liệu định hướng xây dựng thái độ khoa học, khách quan và tinh thần trách nhiệm trong công tác giáo dục thế hệ trẻ.

Cấu trúc giáo trình được thiết kế theo hệ thống 5 chương logic, bám sát phương thức đào tạo theo học chế tín chỉ:

  • Chương 1: Nhập môn Tâm lý học giáo dục
  • Chương 2: Đặc điểm tâm lý cá nhân của người học
  • Chương 3: Cơ sở tâm lý của hoạt động dạy học
  • Chương 4: Cơ sở tâm lý của hoạt động giáo dục đạo đức và giáo dục giá trị
  • Chương 5: Hỗ trợ tâm lý học đường

Điểm đặc sắc của tài liệu là sự kết hợp chặt chẽ giữa hệ thống lý luận duy vật biện chứng của Tâm lý học hoạt động với các thành tựu của tâm lý học hiện đại thế giới (tâm lý học nhận thức, tâm lý học phát triển, tâm lý học văn hóa), tinh lọc các nội dung cơ bản, thiết thực và gắn liền với bối cảnh học sinh phổ thông Việt Nam.

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Cấu trúc nội dung giáo trình được triển khai qua 5 chương chuyên đề với sự phân công biên soạn cụ thể từ các giảng viên chuyên trách:

  • Chương 1: Nhập môn Tâm lý học giáo dục (TS. Kiều Thị Thanh Trà): Xác định đối tượng nghiên cứu (quy luật nảy sinh, biến đổi của các hiện tượng tâm lý trong dạy học - giáo dục) và nhiệm vụ khoa học; khái quát lịch sử hình thành qua 3 giai đoạn (trước 1879, 1879–1920, và 1920 đến nay) với các đóng góp của Plato, Aristotle, John Locke, Johann Herbart, William James, Alfred Binet, Edward Thorndike, John Dewey, Jean Piaget, Jerome Bruner, Benjamin Bloom, Nathaniel Gage; làm rõ quan hệ liên ngành với Tâm lý học phát triển, Tâm lý học nhận thức, Tâm lý học khác biệt, Tâm lý học xã hội, Tâm lý học văn hóa; hệ thống hóa 3 khuynh hướng nghiên cứu gồm mô tả (quan sát, phiếu hỏi, phỏng vấn, nghiên cứu trường hợp, trắc nghiệm), tương quan và thực nghiệm.
  • Chương 2: Đặc điểm tâm lý cá nhân của người học (TS. Nguyễn Thị Tứ): Phân tích các quan điểm lý luận về sự phát triển tâm lý (phê phán Thuyết tiền định, Thuyết duy cảm, Thuyết hội tụ hai yếu tố; khẳng định quan điểm duy vật biện chứng theo Tâm lý học hoạt động của L. Vygotsky, A.N. Leontiev); làm rõ các quy luật phát triển (không đồng đều/giai đoạn phát cảm, toàn vẹn, mềm dẻo và bù trừ); xác lập tiêu chí phân chia lứa tuổi (tình huống xã hội của sự phát triển, cấu tạo tâm lý mới, hoạt động chủ đạo, khủng hoảng lứa tuổi); phân tích bản chất quy luật dạy học đi trước sự phát triển ("Vùng phát triển gần nhất" của Vygotsky); mô tả toàn diện đặc điểm lứa tuổi thiếu niên (11–15 tuổi) và bước đầu phân tích lứa tuổi đầu thanh niên (15–18 tuổi) trên các phương diện thể chất, nhận thức, xúc cảm - tình cảm và nhân cách.
  • Chương 3: Cơ sở tâm lý của hoạt động dạy học (ThS. Lý Minh Tiên – TS. Kiều Thị Thanh Trà): Trình bày bản chất tâm lý của hoạt động học, quy luật lĩnh hội tri thức, kỹ năng, kỹ xảo và các yếu tố tâm lý chi phối hiệu quả dạy học.
  • Chương 4: Cơ sở tâm lý của hoạt động giáo dục đạo đức và giáo dục giá trị (ThS. Đinh Quỳnh Châu): Khái quát quy luật hình thành phẩm chất nhân cách, định hướng giá trị, niềm tin và hành vi đạo đức ở học sinh.
  • Chương 5: Hỗ trợ tâm lý học đường (TS. Huỳnh Mai Trang): Phân tích các khó khăn tâm lý thường gặp trong môi trường học đường và thiết lập quy trình, kỹ thuật hỗ trợ, can thiệp tâm lý ban đầu cho người học.

Progression logic của giáo trình đi từ việc xây dựng nền tảng phương pháp luận khoa học (Chương 1) đến tìm hiểu đối tượng trung tâm của quá trình giáo dục (Chương 2), tiếp đó đi sâu vào hai trụ cột tác động sư phạm trực tiếp là dạy học (Chương 3) và giáo dục nhân cách (Chương 4), cuối cùng mở rộng sang lĩnh vực can thiệp, chăm sóc sức khỏe tâm thần chuyên biệt (Chương 5).

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình thiết lập hệ thống tri thức dựa trên các nền tảng lý thuyết và nguyên lý khoa học:

  • Lý thuyết phát triển văn hóa - lịch sử và Tâm lý học hoạt động: Do L. Vygotsky, A.N. Leontiev, D.B. Elkonin và V.V. Davydov phát triển; xác định nguồn gốc tâm lý bắt nguồn từ thế giới khách quan thông qua quá trình lĩnh hội kinh nghiệm lịch sử - xã hội.
  • Nguyên lý phát triển duy vật biện chứng: Quá trình tích lũy dần về lượng dẫn đến sự biến đổi nhảy vọt về chất; quy luật phủ định của phủ định thể hiện qua sự xuất hiện các cấu tạo tâm lý mới; động lực phát triển là quá trình giải quyết mâu thuẫn nội tại bên trong chủ thể (tiêu biểu là mâu thuẫn giữa nhu cầu "tôi muốn" và khả năng "tôi có thể").
  • Khung phân tích quy luật tâm lý lứa tuổi: Mô hình 4 trụ cột phân kỳ phát triển gồm Tình huống xã hội của sự phát triển, Hoạt động chủ đạo, Cấu tạo tâm lý mới và Khủng hoảng lứa tuổi (các mốc khủng hoảng: chào đời, 1 tuổi, 3 tuổi, 7 tuổi, 13 tuổi, 17 tuổi).
  • Học thuyết Vùng phát triển gần nhất (ZPD - Zone of Proximal Development): Khẳng định dạy học phải đi trước sự phát triển, định hướng sự chuyển hóa từ "Vùng phát triển hiện tại" sang "Vùng phát triển gần nhất".
  • Hệ thống lý thuyết nhận thức và công cụ đo lường phương Tây: Thuyết kiến tạo nhận thức của J. Piaget; mô hình học tập khám phá của J. Bruner; thang phân loại mục tiêu giáo dục của B. Bloom; hệ thống trắc nghiệm trí tuệ và nhân cách chuẩn hóa (Binet–Simon, Stanford–Binet, WAIS, WISC, Raven, 16 PF Cattell, NEO-PI, MMPI, thang đo Beck, Hamilton).

Kỹ năng phát triển

Nội dung giáo trình trang bị cho người học 3 nhóm kỹ năng chuyên môn:

  • Kỹ năng kỹ thuật và nghiên cứu thực nghiệm (Technical skills): Kỹ năng xây dựng đề cương nghiên cứu mô tả; thiết kế phiếu hỏi khảo sát; lập cấu trúc phỏng vấn (cấu trúc, bán cấu trúc, phi cấu trúc); thực hiện quan sát sư phạm; phân tích nghiên cứu trường hợp; vận hành trắc nghiệm tâm lý và thao tác kiểm soát biến độc lập - biến phụ thuộc trong nghiên cứu thực nghiệm.
  • Kỹ năng phân tích (Analytical skills): Năng lực giải phẫu các mâu thuẫn tâm lý trong nhận thức và nhân cách của học sinh; phân tích nguyên nhân của các biểu hiện khủng hoảng lứa tuổi (tính bướng bỉnh, lóng ngóng vận động do dậy thì, xung động cảm xúc); đánh giá các yếu tố văn hóa, gia đình và tập thể tác động lên hành vi cá nhân.
  • Năng lực thực hành sư phạm (Practical competencies): Năng lực thiết kế bài giảng phù hợp với quy luật ghi nhớ logic và tư duy trừu tượng của học sinh THCS/THPT; vận dụng quy luật bù trừ tâm - sinh lý đối với học sinh có nhu cầu đặc biệt; giao tiếp và ứng xử sư phạm phù hợp với nhu cầu khẳng định "cảm giác mình là người lớn" và định hướng nghề nghiệp của thanh thiếu niên.

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình Tâm lý học giáo dục định hình phương pháp tiếp cận sư phạm lấy người học làm trung tâm, tích hợp các quan điểm của John Dewey (học qua trải nghiệm và hành động) và Jerome Bruner (mô hình học tập khám phá). Giảng viên đóng vai trò thiết lập các tình huống có vấn đề, tổ chức hướng dẫn sinh viên khai thác lý luận tâm lý để luận giải các hiện tượng giáo dục học đường.

Hệ thống bài tập và nghiên cứu trường hợp (case studies) được bố trí cụ thể ở cuối mỗi chương. Tiêu biểu như bài tập thực hành ở Chương 1 yêu cầu sinh viên: "Tìm đọc 01 nghiên cứu trong lĩnh vực Tâm lý học giáo dục, sau đó xác định vấn đề nghiên cứu và các phương pháp nghiên cứu cụ thể đã được sử dụng trong nghiên cứu này". Tại Chương 2, sinh viên được yêu cầu phân tích các case study thực tế về xung đột giữa nhu cầu tự lập của học sinh THCS với cách quản lý của phụ huynh, từ đó đề xuất biện pháp can thiệp sư phạm.

Phương pháp đánh giá kết quả học tập được triển khai theo quy chế đào tạo tín chỉ, kết hợp giữa đánh giá quá trình (chuyên cần, bài tập nhóm, thảo luận trên lớp, bài tập nghiên cứu trường hợp) và đánh giá kết thúc học phần (thi viết tự luận kết hợp trắc nghiệm khách quan, bài tập phân tích tình huống thực tế).

Về hướng dẫn tự học, giáo trình yêu cầu sinh viên áp dụng các quy luật tâm lý nhận thức vào chính hoạt động học tập của bản thân:

  • Chuyển từ ghi nhớ máy móc sang ghi nhớ có ý nghĩa bằng các thủ thuật tư duy (phân đoạn ý nghĩa, lập dàn ý tóm tắt, liên kết tài liệu mới với hệ thống tri thức cũ).
  • Chủ động tìm kiếm, đối chiếu các hiện tượng tâm lý được mô tả trong giáo trình với thực tế giao tiếp, thực tập tại các trường phổ thông.

Điểm nổi bật và cập nhật

So với các tài liệu biên soạn và dịch thuật trước đây, giáo trình có các cập nhật học thuật đáng chú ý:

  • Tái cấu trúc theo chuẩn đào tạo tín chỉ: Tinh lọc các khối kiến thức lý luận hàn lâm, chuyển dịch trọng tâm sang việc cung cấp các công cụ phân tích và ứng dụng thực tiễn cho sinh viên sư phạm.
  • Tích hợp Tâm lý học văn hóa (Cultural Psychology): Giáo trình bổ sung mối quan hệ giữa Tâm lý học giáo dục và Tâm lý học văn hóa (dẫn theo nghiên cứu của Phạm Thành Nghị, 2011), nhấn mạnh giáo dục là quá trình chuyển tải văn hóa, đòi hỏi giáo viên phải tính đến đặc thù chuẩn mực văn hóa vùng miền và dân tộc của người học khi tổ chức hoạt động dạy học.
  • Độc lập hóa chuyên đề Hỗ trợ tâm lý học đường: Thay vì chỉ tập trung vào Tâm lý học lứa tuổi và Tâm lý học sư phạm truyền thống, giáo trình dành riêng Chương 5 để nghiên cứu công tác tư vấn, can thiệp tâm lý học đường, đáp ứng nhu cầu thực tế của các trường phổ thông hiện nay.
  • Cập nhật số liệu nghiên cứu phát triển thể chất: Chương 2 đưa vào các dữ liệu thống kê cụ thể về gia tốc phát triển của thanh thiếu niên hiện đại, phân tích hiện tượng "trổ giò", chỉ số biến đổi chiều cao (nữ tăng 5–6 cm/năm, nam tăng 6–8 cm/năm), cân nặng, và tỷ lệ béo phì ở học sinh tăng từ 1,7% lên 6,2%.
  • Hệ thống hóa các công cụ đo nghiệm tiêu chuẩn: Cung cấp danh mục các thang đo và trắc nghiệm tâm lý chuẩn hóa quốc tế đang được ứng dụng trong đánh giá trí tuệ, nhân cách và cảm xúc (thang đo Raven, WISC, MMPI, Beck, Hamilton, CBCL).

Đối tượng sử dụng giáo trình

Nhóm đối tượng Yêu cầu tiên quyết / Vị trí áp dụng Mục đích và phương thức sử dụng
Sinh viên Sư phạm (Năm 2, Năm 3) Đã hoàn thành học phần Tâm lý học đại cương; có kiến thức cơ bản về Triết học Mác - Lênin. Học phần bắt buộc thuộc khối nghiệp vụ sư phạm; sử dụng để học tập trên lớp, thảo luận nhóm, giải quyết bài tập tình huống và chuẩn bị cho các đợt kiến tập, thực tập sư phạm.
Giảng viên đại học & cao đẳng Giảng dạy chuyên ngành Tâm lý học, Giáo dục học. Làm khung tài liệu chuẩn để thiết kế đề cương chi tiết học phần, biên soạn bài giảng, xây dựng ngân hàng câu hỏi đánh giá và định hướng đề tài nghiên cứu khoa học cho sinh viên.
Giáo viên phổ thông (THCS, THPT) Công tác giảng dạy và chủ nhiệm lớp tại các cơ sở giáo dục. Tài liệu tham khảo ứng dụng nhằm nhận diện đặc điểm biến đổi nhận thức, cảm xúc, nhân cách học sinh; xử lý các khủng hoảng lứa tuổi và tổ chức dạy học phân hóa.
Cán bộ tham vấn & hỗ trợ học đường Công tác tại phòng tư vấn tâm lý trường học. Sử dụng các nguyên lý tại Chương 1 và Chương 5 để lựa chọn công cụ đánh giá, sàng lọc và thiết lập quy trình hỗ trợ tâm lý ban đầu cho học sinh gặp khó khăn học tập hoặc xung đột hành vi.

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Giáo trình được biên soạn chuyên biệt cho sinh viên các ngành sư phạm bậc đại học và cao đẳng. Bên cạnh đó, tài liệu phục vụ trực tiếp cho giảng viên bộ môn Tâm lý học giáo dục, học viên cao học chuyên ngành tâm lý - giáo dục, giáo viên phổ thông và cán bộ làm công tác tư vấn tâm lý học đường.

2. Cần kiến thức nền nào để học?

Người học cần hoàn thành học phần Tâm lý học đại cương để nắm vững các khái niệm cơ bản về quá trình nhận thức, xúc cảm và nhân cách. Đồng thời, người học cần có kiến thức nền tảng về nguyên lý phát triển trong Triết học Mác – Lênin và kiến thức cơ bản về sinh lý học lứa tuổi.

3. Điểm khác biệt cốt lõi so với các giáo trình trước đây là gì?

Giáo trình kế thừa thành tựu của Tâm lý học lứa tuổi và Tâm lý học sư phạm truyền thống nhưng được cấu trúc lại tinh gọn theo chuẩn học chế tín chỉ. Giáo trình mở rộng nghiên cứu sang hai mảng kiến thức mới: mối quan hệ với Tâm lý học văn hóa và chương chuyên đề độc lập về Hỗ trợ tâm lý học đường.

4. Làm sao để tự học hiệu quả với tài liệu này?

Người học nên tuân thủ quy trình:

  1. Đọc kỹ mục tiêu năng lực và phẩm chất ở đầu mỗi chương.
  2. Vận dụng phương pháp ghi nhớ logic (lập dàn ý, phân đoạn ý nghĩa).
  3. Trả lời hệ thống câu hỏi ôn tập lý luận.
  4. Thực hiện đầy đủ các bài tập thực hành nghiên cứu và giải quyết tình huống sư phạm ở cuối chương.

5. Giáo trình giới thiệu những nhóm tài liệu bổ trợ nào?

Tài liệu dẫn nguồn và đề xuất tham khảo các công trình kinh điển của L. Vygotsky, J. Piaget, J. Bruner, B. Bloom, N. Gage; các tài liệu phương pháp nghiên cứu tâm lý (Phan Thị Mai Hương, 2013); các nghiên cứu văn hóa trong giáo dục (Phạm Thành Nghị, 2011); cùng hệ thống công cụ đo lường trắc nghiệm trí tuệ và nhân cách chuẩn hóa (Binet–Simon, Raven, 16 PF, MMPI, CBCL).

Kết luận

Bản thảo Giáo trình Tâm lý học giáo dục của Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh là tài liệu học thuật hoàn chỉnh, cung cấp cơ sở khoa học về quy luật tâm lý của người học, quá trình dạy học, giáo dục đạo đức và hỗ trợ tâm lý học đường.

Lộ trình học tập đề xuất:

Nhập môn & Phương pháp luận (Chương 1)

Người học có thể kết hợp nghiên cứu giáo trình này với các công trình lý luận của Tâm lý học hoạt động, các sổ tay hướng dẫn trắc nghiệm tâm lý và các tài liệu nghiên cứu thực nghiệm giáo dục để tối ưu hóa năng lực nghề nghiệp sư phạm.