CHƯƠNG I TÂM LÝ HỌC LÀ MỘT NGÀNH KHOA HỌC 1. SƠ LƯỢC LỊCH SỬ TÂM LÝ HỌC Lúc con người bắt đầu xuất hiện trên trái đất cũng là lúc họ cũng bắt đầu đặt câu hỏi về các hiện tâm lý. Tâm lý là gì? Phải nghiên cứu tâm lý như thế nào? là những van đề khó khăn nhất đối với tri thức con người. Tâm ly là vật chất hay linh hồn thuần tuý? Nếu là vật chất sao ta không nhìn thấy, sờ thấy? Nếu là linh hồn thuần tuý sao có thê sai khiến được bắp thịt cử động và con người hành động? Theo thế giới quan khác nhau mà người ta cũng giải thích những vấn đề này (tâm lý là gi) một cách khác nhau.
Những tư tưởng tâm lý học thời cổ đại - Nhà triết học Trung Hoa Không Tử (551 đến 479 tr. CN) nói đến chữ "tâm" của con người là "nhân, lễ, trí, dũng". Về sau học trò của Không Tử nêu thành "nhân, lễ, nghĩa, trí, tín". - Nhà hién triết Hy Lạp cổ đại Socrates (469-399 tr.CN) có câu nói nồi tiếng: "Hãy tự biết mình" và “Sống mà không suy tư thì không đáng sống”.
Đây là một định hướng có ý nghĩa rất lớn đối với sự phát triển của khoa học tâm lý ở chỗ, lần đầu tiên trong lịch sử phát triển của triết học và tâm lý học đã có quan điểm cho rằng, con người có thể và cần phải tự hiểu biết về chính bản thân mình. - Nhà triết học duy tâm cô đại Plato (427 - 347 tr. CN) coi “thế giới y niệm” là nguồn gốc của vạn vật, do linh hồn nhập vào con người. Ong cho rang tâm hồn là cái có trước, thực tại có sau.
Tâm hồn trí tuệ năm trong đầu chỉ có ở giai cấp chủ nô; tâm hồn dũng cảm năm ở ngực và chỉ có ở tầng lớp quý tộc; tâm hồn khát vọng nằm ở bụng và có ở tầng lớp nô lệ. CN) là người đầu tiên “bàn về tâm hồn”. Ong cho rang, tâm hôn gắn liền với thé xác và có 3 loại tâm hồn: + Tâm h6n dinh dưỡng đảm bảo chức năng tăng trưởng, hấp thụ dinh dưỡng, và sinh sản; + Tâm hồn cảm giác, đảm nhận chức năng cảm thụ, vận động; + Tâm hồn suy nghĩ đảm nhận chức năng lý giải, lập luận; Theo ông, các loài thực vật chỉ có tâm hồn dinh dưỡng. Còn các loài động vật có cả tâm hồn dinh dưỡng và tâm hồn cảm giác.
Chỉ có con người mới có cả ba loại tâm hồn. - Đối lập với quan điểm duy tâm thời cô đại về tâm hon là quan điểm của các nhà triết học duy vật cho rang, tâm lý cũng là một thứ vật chất do vật khác sinh ra như: + Talet (khoảng 624 - 547 tr.CN) cho răng, tâm lý do nước sinh ra; + Hêraclit (khoảng 540 - 480 tr. CN) cho rang, tâm ly do lửa sinh ra; + Đêmôcrit (khoảng 460 - 370 tr.CN) cho rang, tâm lý do nguyên tử sinh ra; 6 Nhưng thời đó, khoa học tự nhiên cũng như chủ nghĩa duy vật còn thô sơ, người ta chưa thé giải thích được những hoạt động tâm lý phức tạp như tư duy, ý thức, tính cách của con người. Do đó, trong suốt thời cô đại và thời trung cổ, quan niệm duy tâm về tâm lý vẫn còn thống trị.
Những tư tưởng tâm lý học từ nửa đầu thế kỷ XIX trở về trước Từ thế ky XVII trở đi, các ngành khoa học tự nhiên, cơ học, hình học, vật lý, hoá học. phát triển mạnh, thuyết “linh hồn” bắt đầu lung lay. Người ta đặt ra câu hỏi: phải chăng chính ngay bản thân con người chịu tác động từ bên ngoài có thể sinh ra tâm lý, ý thức? Do khoa học kỹ thuật phát triển, con người có điều kiện dé quan sát hành vi của mình. - Nhà triết học và bác học người Pháp R.Descartes (1596 - 1650) là người đầu tiên dùng khái niệm “phản xạ” để cắt nghĩa một cách duy vật những hành động đơn giản của động vật và con n8ười.
Sơ đồ phản xạ đó diễn ra như sau: sự vật bên ngoài tác động vào các giác quan gây ra luồng kích thích thần kinh và hệ thần kinh đáp lại bằng một cử động bắp thịt. Theo ông, chỉ có thế giới khách quan là có tâm lý (có kích thích thì có phản ứng). Còn những hành động chủ định có ý thức của con người theo R.Descartes thì van do linh hồn mà ông gọi là “lý tính tối cao” điều khiến. Ông là tác giả của mệnh đề trứ danh “tôi tư duy là tôi tồn tại”; tư duy - thông hiểu, mong muốn, tinh thần, ý thức.
- Nhà triết học người Anh J.Locke (1632 - 1704) là người đặt ra “tâm lý học kinh nghiệm”. Tuy nhiên, ông lại chia kinh nghiệm ra làm hai loại: + Kinh nghiệm bên ngoài do tác động bên ngoài vào cái giác quan gây ra; + Kinh nghiệm bên trong thì vẫn sinh ra từ cái “ý thức bên trong” tự hoạt động, tự nó thúc đây và tự nó mới biết được nó.Locke có tiến bộ trong việc giải thích hiện tượng tâm lý, nhưng đều không triệt để vì cả hai đều đại diện cho phái “nhị nguyên luận” cho rằng, vật chất và tâm hồn là hai thực thể song song tồn tại. - Thế kỷ XVII - XVIII - XIX cuộc đấu tranh giữa chủ nghĩa duy tâm và duy vật xung quanh mối quan hệ giữa tâm và vật. + Các nhà triết học duy tâm chủ nghĩa G.Berkeley (1685- 1753) cho rằng thé giới không có thực, thé giới chỉ là "phức hợp các cảm giác chủ quan" của con người.Hume(1711-1776) coi thế giới chỉ là những kinh nghiệm "kinh nghiệm chủ quan".
Nguồn gốc của kinh nghiệm là do đâu? Ông cho rằng con người không thê biết. Vì thế người ta vẫn coi Hume thuộc vào phái bất khả tri. Học thuyết duy tâm phát triển tới mức độ cao thé hiện ở "ý niệm tuyệt đối" của G. + Nhà triết học duy vật B.Spinoza (1632-1667) coi tất cả vật chất đều có tư duy.
Tâm lý học trở thành một khoa học độc lập Từ đầu thế kỷ XIX trở đi, cùng với sinh vật học và các khoa học khác, sinh lý học giác quan và sinh lý học bộ não có những 8 bước phát triển quan trọng. Sinh lý học và hình thái học hệ thần kinh đã tìm ra những hoạt động riêng biệt của dây thần kinh cảm giác, các vùng ở não điều khiển sự vận động của thân thể. Vật lý học đã giải thích rõ ràng hiện tượng tâm lý đơn giản là cảm giác băng cách tìm ra quy luật kích thích sự vật bên ngoài đối với giác quan tạo điều kiện cho tâm lý học trở thành một khoa học độc lập. Những thành tựu của sinh vật học và sinh lý học cho thấy rõ con người đã sinh ra từ hệ thống thống nhất của thế giới muôn loài và xét về tính chất thì con người cũng là một cá thê sinh vật.
Điều đó càng thúc đây việc dùng các phương pháp của sinh vật học và sinh lý học để nghiên cứu tâm lý. Nhiều tài liệu khoa học đã chứng minh mối quan hệ giữa những hiện tượng tâm ly với hoạt động của não và của cơ thể nói chung. Khoa học tự nhiên đã góp phần tích cực vào sự hình thành và phát triển khoa học về tinh thần. Dựa vào những tài liệu khoa học đó, người ta bắt đầu nghiên cứu tỉ mỉ tâm lý ở động vật, tâm lý các bộ tộc sơ khai, tâm lý trẻ em, tâm lý những người trí tuệ chậm phát triển.
Tuy nhiên, một câu hỏi vẫn được đặt ra là hiện tượng tâm lý vốn là hiện tượng tinh thần, không mang một năng lượng vật lý nào vì sao lại có khả năng gây ra một kết quả vật chất như một cử chỉ, một thái độ, một hành động, một biến đổi trạng thái cơ thé? Rõ ràng, phương pháp sinh lý học không thé dùng để giải thích những hiện tượng này mà chỉ có thể dùng để nghiên cứu một số hiện tượng tâm lý đơn giản như cảm giác. Cuối thế kỷ XIX, tâm lý học tách ra khỏi triết học thành một khoa học riêng với tính cách là khoa học thực nghiệm, chủ trương dùng phương pháp thực nghiệm và mô tả của vật lý học và sinh lý học để nghiên cứu những hiện tượng tâm lý đơn giản như cảm giác, tri giác, chú ý, trí nhớ, thói quen.Wundt (1832-1920) nhà tâm lý học lập ra phòng thí nghiệm tâm lý đầu tiên trên thế giới tại thành phố Leipzig nước Đức. Ông quan tâm nghiên cứu các khối cấu trúc của trí tuệ. Chính thức định nghĩa tâm lý học là bộ môn nghiên cứu kinh nghiệm hữu thức.
Ông xây dựng một mô hình nhận thức được mệnh danh là lý thuyết kết cau. Lý thuyết kết câu chú trọng đến các yêu tố căn bản làm nền tảng cho tư duy, y thức, tình cam, và các trạng thái cùng các hoạt động tâm lý khác. Cũng cùng thời gian đó, W.James đã lập một phòng thí nghiệm ở thành phố Canbridge thuộc tiểu bang Masschusetts nước Mỹ. Sau này, nhiều nước khác như Nga, Anh, Pháp.
cũng lập ra phòng thí nghiệm tâm lý. Các quan điểm cơ bản trong tâm lý học hiện đại 1. Tâm ly học hành vi Thuyết hành vi do nhà tâm lý học Mỹ J.Watson (1878 —1958) sáng lập. Ông cho rằng, tâm lý học không quan tâm đến việc mô tả giảng giải các trạng thái tâm lý ý thức mà chỉ quan tâm đến hành vi của cơ thể.
Đối tượng của tâm lý học hành vi là hành vi. Bất kỳ một hành vi nào ở con người cũng như ở động vật đều được xem như là tổng hợp các phản ứng của cơ thể trước các kích thích của môi trường bên ngoài theo công thức S — R (Stimulant: Kích thích; Reaction: Phan ứng). Với công thức này, J.Watson đã đưa ra một quan điểm tiễn bộ trong tâm lý học, đó là coi hành vi do ngoại cảnh quyết định, hành vi có thé quan sát, 10 và nghiên cứu được một cách khách quan. Nhưng thuyết hành vi đã quan niệm một cách cơ học, máy móc về hành vi, đồng nhất hành vi của con người với hành vi của động vật, hành vi chỉ là những phản ứng máy móc nhăm đáp ứng lại kích thích, giúp cơ thê thích nghi với môi trường xung quanh.
Thuyết hành vi đã hoàn toàn phủ nhận vai trò chủ đạo của hệ thần kinh cấp cao, tính tích cực cua tâm ly, ý thức con người như là hình thức đặc biệt của việc điều chỉnh hành vi, và phủ nhận một vấn đề cơ bản, đó là con người là một thực thể xã hội.