Giáo trình sửa chữa hệ thống chiếu sáng tín hiệu máy công trình CĐ GTVT TW1

Giáo trình sửa chữa hệ thống chiếu sáng và tín hiệu nghề sửa chữa điện máy công trình hệ cao đẳng CĐ GTVT Trung ương I cung cấp kiến thức chuẩn.

• Trường học: Trường Cao đẳng Giao thông Vận tải Trung ương I
• Chuyên ngành: Sửa chữa điện máy công trình
• Đề tài: Sửa chữa hệ thống chiếu sáng và tín hiệu
• Loại tài liệu: Giáo trình
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan hệ thống chiếu sáng máy công trình hiện đại

Hệ thống chiếu sáng máy công trình đóng vai trò thiết yếu trong vận hành thiết bị cơ giới. Cụm thiết bị này đảm bảo tầm nhìn làm việc an toàn trong điều kiện thiếu sáng hoặc ban đêm. Đồng thời, hệ thống còn phát tín hiệu nhận diện cho các phương tiện xung quanh tại công trường. Cấu trúc mạng điện bao gồm đèn pha chiếu xa, đèn cốt chiếu gần, đèn sương mù và hệ thống đèn cảnh báo. Đèn pha cần đạt cự ly chiếu sáng tối thiểu 100 mét phía trước xe. Đèn cốt phải cung cấp quang thông tiêu chuẩn mà không gây chói mắt người đối diện. Nguồn điện cấp cho hệ thống lấy trực tiếp từ máy phát điện và ắc quy 24V tiêu chuẩn. Dòng điện đi qua các rơ-le bảo vệ, cầu chì chuyên dụng và công tắc điều khiển trung tâm. Khi xảy ra sự cố sụt áp hoặc ngắn mạch, toàn bộ hoạt động thi công ban đêm sẽ bị đình trệ hoàn toàn. Việc nắm vững cấu tạo mạch điện giúp kỹ thuật viên sửa chữa chính xác và nhanh chóng. Giáo trình đào tạo chuẩn hóa từng thao tác đo kiểm để đảm bảo máy móc hoạt động bền bỉ, an toàn trên mọi địa hình phức tạp.

1.1. Nhiệm vụ và yêu cầu kỹ thuật của đèn chiếu sáng

Hệ thống đèn trên xe máy thi công xây dựng chịu tải trọng rung động rất lớn. Cụm đèn pha chính yêu cầu cường độ sáng ổn định và chùm sáng gom chuẩn xác. Thiết bị phải soi rõ chướng ngại vật ở cự ly trên 100 mét. Đèn chiếu gần cần góc nghiêng hợp lý nhằm chống lóa cho xe đối diện. Hệ thống đèn kích thước, đèn đuôi xe và đèn soi biển số hỗ trợ định vị chính xác vị trí cơ giới. Toàn bộ vỏ đèn, thấu kính và đui nối phải đạt tiêu chuẩn chống nước, chống bụi chuẩn IP quốc tế. Mối nối dây điện cần bọc gen cách điện chịu nhiệt cao để ngăn ngừa rủi ro chập cháy.

1.2. Phân loại các cụm đèn tín hiệu và mạch điều khiển

Hệ thống điện thân xe phân chia thành nhóm đèn chiếu sáng chính và nhóm đèn tín hiệu cảnh báo. Đèn xi nhan báo rẽ hoạt động nhờ rơ-le nháy điện tử hoặc rơ-le cơ điện. Đèn phanh gắn phía sau đuôi xe tự động kích hoạt khi người lái đạp bàn đạp phanh. Đèn cảnh báo áp suất dầu và nhiệt độ nước làm mát hiển thị trực tiếp trên bảng táp-lô. Mạch điện điều khiển bao gồm công tắc tổng, công tắc chuyển đổi pha cốt, cầu chì độc lập và hệ thống dây dẫn bọc nhựa chịu lực. Mỗi nhánh tải đều có rơ-le phụ trách riêng nhằm giảm dòng tải qua tiếp điểm công tắc chính.

II. Các hư hỏng hệ thống chiếu sáng máy công trình thường gặp

Môi trường làm việc tại các công trường xây dựng thường xuyên rung lắc mạnh, nhiều bụi bẩn và độ ẩm cao. Điều này khiến hệ thống chiếu sáng máy công trình phát sinh nhiều sự cố kỹ thuật phức tạp. Hư hỏng phổ biến nhất là tình trạng đứt dây tóc bóng đèn do quá nhiệt hoặc rung động cơ học liên tục. Điện áp máy phát tăng vọt vượt ngưỡng cho phép cũng là nguyên nhân trực tiếp làm cháy bóng đèn hàng loạt. Bên cạnh đó, các chân giắc cắm, đui đèn và công tắc điều khiển rất dễ bị oxy hóa, dẫn đến tiếp xúc kém. Hiện tượng sụt áp trên đường dây làm bóng đèn phát sáng yếu ớt, không đáp ứng tiêu chuẩn làm việc ban đêm. Hiện tượng ngắn mạch do dây dẫn cọ xát với khung sắt gây đứt cầu chì liên tục. Một số trường hợp rơ-le điều khiển bị dính tiếp điểm làm đèn sáng liên tục không thể tắt, gây cạn kiệt bình ắc quy. Nhận diện chính xác nguyên nhân gốc rễ giúp tiết kiệm chi phí thay thế linh kiện và rút ngắn thời gian sửa chữa tại công trường.

2.1. Hiện tượng bóng đèn bị cháy dây tóc hoặc sáng mờ

Bóng đèn pha bị cháy dây tóc thường do điện áp máy phát vượt quá giới hạn 28V trên mạng điện máy công trình. Bộ tiết chế máy phát hư hỏng khiến dòng sạc không ổn định, gây phá hủy dây tóc wolfram. Ngoài ra, việc sử dụng bóng đèn kém chất lượng với vỏ thủy tinh tản nhiệt kém cũng làm giảm tuổi thọ bóng. Tình trạng đèn sáng mờ xuất phát từ việc điểm nối mát bị rỉ sét hoặc tiếp điểm rơ-le bị rỗ bề mặt. Điện trở tiếp xúc tăng cao gây sụt áp đáng kể trước khi dòng điện đến được tim đèn. Dây dẫn quá tải nhiệt bị lão hóa lớp đồng cũng làm giảm độ sáng.

2.2. Sự cố công tắc pha cốt và chập cháy mạch điện

Công tắc chuyển đổi pha cốt phải chịu dòng điện đóng ngắt liên tục trong nhiều ca làm việc. Tiếp điểm bên trong công tắc dễ bị mòn, cháy xém hoặc lỏng khớp cơ khí. Sự cố này khiến đèn pha vẫn sáng nhưng chuyển sang chế độ chiếu gần thì mất ánh sáng hoàn toàn. Mạch điện đi ngầm dưới gầm xe máy ủi, máy xúc dễ bị cọ xát cơ học gây rách vỏ bọc cách điện. Lõi đồng chạm trực tiếp vào thân máy kim loại tạo nên sự cố ngắn mạch nghiêm trọng. Cầu chì bảo vệ bị nổ ngay khi bật tải, làm gián đoạn toàn bộ mạng chiếu sáng ngoại thất.

III. Phương pháp sửa chữa hệ thống chiếu sáng máy công trình chuẩn

Quy trình sửa chữa hệ thống chiếu sáng máy công trình đòi hỏi kỹ thuật viên tuân thủ nghiêm ngặt các bước đo kiểm chuẩn mực. Đầu tiên, người thợ tiến hành quan sát trực quan tình trạng bóng đèn, chóa phản xạ và hộp cầu chì bảo vệ. Đồng hồ vạn năng DMM được sử dụng để kiểm tra thông mạch và đo sụt áp tại từng điểm nút trên sơ đồ mạch. Khi gặp lỗi một bên đèn không sáng, kỹ thuật viên cần đo nguồn dương tại đui đèn và kiểm tra thông mạch dây mát về khung xe. Đối với lỗi chuyển pha cốt không hoạt động, việc cô lập công tắc và rơ-le pha cốt là thao tác bắt buộc. Sử dụng dây cầu thử nghiệm để xác định chính xác hư hỏng nằm ở bộ công tắc hay đường dây cấp nguồn. Thay thế linh kiện hỏng hóc bằng phụ tùng đúng thông số kỹ thuật về điện áp, công suất và khả năng chống rung. Sau khi sửa chữa, kỹ thuật viên phải cân chỉnh lại góc chiếu chùm sáng trên bảng canh đèn tiêu chuẩn nhằm đảm bảo an toàn tuyệt đối.

3.1. Các bước kiểm tra đo điện áp và thông mạch điện

Kiểm tra mạch điện bắt đầu từ việc đo điện áp hai đầu bình ắc quy khi máy không tải và có tải. Tiếp theo, kiểm tra điện áp tại cọc cấp nguồn của rơ-le đèn pha. Nếu đồng hồ hiển thị đủ điện áp danh định 24V, kỹ thuật viên tiến hành đo thông mạch từ rơ-le đến chân bóng đèn. Kiểm tra điện trở tiếp xúc giữa cọc âm của đui đèn và thân máy bằng thang đo Ohm. Trị số điện trở tiêu chuẩn phải xấp xỉ bằng 0 Ohm. Nếu phát hiện điện trở lớn hơn 0.5 Ohm, cần tháo điểm bắt mát, cạo sạch lớp rỉ sét và siết chặt lại bulông bắt cáp mát.

3.2. Kỹ thuật tháo lắp thay thế linh kiện và căn chỉnh góc chiếu

Thao tác tháo lắp bóng đèn halogen hoặc LED yêu cầu không chạm tay trần vào bề mặt thủy tinh. Vết dầu mỡ từ ngón tay bám vào thấu kính sẽ tạo điểm quá nhiệt cục bộ gây nổ bóng. Lắp đặt chụp cao su chống nước đúng khớp để ngăn chặn bùn đất xâm nhập vào chóa đèn. Việc căn chỉnh chùm sáng thực hiện trên màn chiếu đặt cách đầu xe 10 mét trên mặt sàn phẳng. Điều chỉnh các vít cân bằng cơ học theo phương đứng và phương ngang để luồng sáng quét đúng vạch tim quy chuẩn. Quy trình hoàn tất khi chùm sáng đạt độ hội tụ cao nhất.

IV. Bảo dưỡng định kỳ hệ thống chiếu sáng máy công trình thi công

Công tác bảo dưỡng định kỳ hệ thống chiếu sáng máy công trình giữ vai trò quyết định đến hiệu suất vận hành tại dự án. Việc duy trì nguồn sáng tối ưu giúp người lái máy xúc, máy ủi, máy san phát hiện sớm các chướng ngại vật nguy hiểm. Quy trình bảo dưỡng cấp một và cấp hai cần được thực hiện nghiêm túc theo định kỳ giờ máy làm việc. Thợ bảo dưỡng phải thường xuyên vệ sinh chóa đèn, lau sạch bụi bẩn bám trên mặt kính thấu kính quang học. Bụi bẩn bám dày làm suy giảm hơn ba mươi phần trăm cường độ quang thông phát ra ngoài môi trường. Kiểm tra độ chắc chắn của các giá đỡ kim loại, siết chặt ốc định vị để triệt tiêu rung chấn làm đứt tim đèn. Định kỳ xịt dung dịch bảo vệ tiếp điểm điện chuyên dụng vào các giắc nối và hộp rơ-le để chống oxy hóa do thời tiết. Áp dụng chuẩn giáo trình kỹ thuật tạo nền tảng vững chắc cho công tác quản lý thiết bị cơ giới chuyên nghiệp.

4.1. Quy trình bảo dưỡng định kỳ các cấp cho hệ thống đèn

Bảo dưỡng hàng ngày yêu cầu kiểm tra trực quan chức năng bật tắt của toàn bộ hệ thống đèn chiếu sáng và tín hiệu. Bảo dưỡng định kỳ sau 250 giờ làm việc bao gồm việc tháo kiểm tra nắp đậy chống bụi và tình trạng rơ-le. Sau 500 giờ hoạt động, kỹ thuật viên tiến hành đo kiểm sụt áp trên toàn bộ đường dây điện dẫn đến cụm đèn chính. Vệ sinh sạch sẽ cọc bình ắc quy, kiểm tra độ căng dây đai máy phát điện để đảm bảo nguồn cấp ổn định. Thay mới ngay các ống cao su bảo vệ dây điện bị nứt nẻ nhằm ngăn ngừa nước mưa ngấm vào gây chập mạch.

4.2. Ý nghĩa thực tiễn của giáo trình đào tạo nghề sửa chữa

Giáo trình sửa chữa điện thân xe máy công trình cung cấp hệ thống lý thuyết chuẩn hóa kết hợp bài tập thực hành sát thực tế. Tài liệu giúp học viên và kỹ thuật viên nâng cao tay nghề, nắm chắc sơ đồ nguyên lý mạch điện phức tạp. Việc áp dụng đúng quy trình kỹ thuật giúp giảm thiểu tối đa tai nạn lao động trong ca làm việc ban đêm. Đồng thời, kiến thức chuyên sâu hỗ trợ doanh nghiệp tối ưu chi phí vận hành máy móc thi công xây dựng. Người thợ thành thạo nghề có khả năng xử lý dứt điểm các sự cố điện phức tạp ngay tại hiện trường thi công.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Sửa chữa hệ thống chiếu sáng và tín hiệu được ban hành theo Quyết định số 498/QĐ-CĐGTVTTW1-ĐT ngày 25/03/2017 của Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Giao thông Vận tải Trung ương I (Bộ Giao thông Vận tải), xuất bản tại Hà Nội năm 2019. Trong khung chương trình đào tạo trình độ Cao đẳng nghề và Trung cấp nghề ngành Sửa chữa điện máy công trình (Sửa chữa máy thi công xây dựng), đây là mô-đun chuyên môn bắt buộc thuộc khối kiến thức điện thân xe. Mô-đun có vị trí độc lập, được bố trí giảng dạy trước hoặc song song với các mô-đun chuyên môn kỹ thuật khác.

Mục tiêu học tập của giáo trình nhằm trang bị cho người học:

• Trình bày chính xác nhiệm vụ, yêu cầu kỹ thuật và phân loại các cụm chi tiết trong hệ thống điện chiếu sáng và tín hiệu trên máy thi công xây dựng.
• Giải thích được sơ đồ nguyên lý hoạt động của các mạch điện đèn đầu, đèn kích thước, đèn sương mù, đèn phanh, đèn lùi, mạch báo rẽ và mạch còi (còi điện có tiếp điểm, không tiếp điểm, còi hơi).
• Thực hiện đúng quy trình tháo lắp, kiểm tra, đo thông mạch, bảo dưỡng và xử lý các sai hỏng trên thiết bị thực tế.
• Tuân thủ quy trình, quy phạm an toàn lao động trong nghề sửa chữa điện máy công trình.

Cấu trúc giáo trình gồm 5 bài học tích hợp lý thuyết và thực hành (51 trang). Điểm đặc sắc của tài liệu là phương pháp tiếp cận gắn liền với sơ đồ mạch điện và thông số kỹ thuật của các dòng máy thi công thực tế như máy ủi Caterpillar D6R, máy đào Komatsu PC 200-8, máy san, máy lu và xe cơ giới chuyên dùng.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Giáo trình gồm 5 bài học được sắp xếp theo trình tự logic từ cấu tạo đại cương, quy trình bảo dưỡng đến kỹ thuật kiểm tra sửa chữa chuyên sâu:

• Bài 1: Tổng quan về hệ thống chiếu sáng tín hiệu (Trang 3): Phân tích nhiệm vụ đảm bảo tầm nhìn ban đêm và an toàn giao thông; phân loại chi tiết các loại đèn: đèn đầu (Head lamps) công suất chiếu xa 45–70W (chiếu xa $\ge 100\text{m}$), chiếu gần 35–40W; đèn kích thước (Side & Rear lamps) 10W (nhận diện $\ge 150\text{m}$); đèn sương mù (Fog lamps) ánh sáng vàng $4 \times 35\text{W}$ (soi sáng mặt đường 15–20m); đèn phanh 21W (nhìn rõ $\ge 30\text{m}$ ban ngày); đèn lùi 21W; đèn táp-lô và đèn trần 5W; đèn báo nguy 2W. Phân tích nguyên lý mạch báo rẽ qua rơ-le nháy và ba kết cấu còi (còi điện có tiếp điểm, còi bán dẫn transistor và còi hơi điều khiển qua van điện từ). Trình bày sơ đồ dây dẫn máy ủi Caterpillar D6R (mã dây 608-GN-14, 200-BK-14, cụm đèn Flood Lamps 106-8964, 107-6689).
• Bài 2: Bảo dưỡng hệ thống điện chiếu sáng (Trang 12): Xác định các hiện tượng hư hỏng (mất sáng, sáng yếu do điện áp máy phát thấp hoặc tiếp xúc kém, sáng chập chờn). Hướng dẫn quy trình vệ sinh gương phản xạ bằng nước (không dùng giẻ lau để bảo vệ lớp mạ), thay kính khuếch tán đúng chiều ký hiệu “trên”, kiểm tra sụt áp cực C(+) và B(-) tại giắc cắm táp-lô ở nấc TAIL; quy trình bảo dưỡng hộp cầu chì máy đào Komatsu PC 200-8 và căn chỉnh độ tụ đèn pha bằng màn hình kích thước $2\text{m} \times 4\text{m}$ ở khoảng cách 25m.
• Bài 3: Bảo dưỡng hệ thống điện tín hiệu (Trang 22): Phân tích các dạng sai hỏng và phương pháp xử lý 12 đèn cảnh báo táp-lô: cảnh báo áp suất dầu bôi trơn, nhiệt độ nước làm mát, hệ thống nạp ắc-quy, lỗi hộp số tự động, cân bằng điện tử VSC, nước trong lọc nhiên liệu, bugi sấy động cơ diesel, cảnh báo dừng (Stop), đèn trượt xe, nhiệt độ dầu hộp số, đèn nhắc bảo dưỡng và hệ thống trợ lực lái điện (EPS).
• Bài 4: Kiểm tra, sửa chữa hệ thống chiếu sáng (Trang 36): Quy trình kiểm tra thông mạch cụm công tắc pha-cốt, kiểm tra bộ chấp hành điều khiển cân bằng đèn pha qua các chân cực 1, 2, 3, 4, 5 nối nguồn ắc-quy; phương pháp xử lý bề mặt phản quang mờ và dây dẫn hỏng cách điện.
• Bài 5: Kiểm tra, sửa chữa hệ thống tín hiệu (Trang 44): Quy trình chẩn đoán các lỗi ngắn mạch, đứt cuộn dây rơ-le còi, hỏng tiếp điểm công tắc xin đường và xử lý các sự cố cảnh báo sai lệch trên bảng đồng hồ.

Bài 1: Tổng quan & Nguyên lý mạch điện

Kiến thức nền tảng được xây dựng

• Lý thuyết mạng điện thân xe DC: Cung cấp nguyên lý phân phối điện áp một chiều từ ắc-quy và máy phát qua khóa điện, hộp cầu chì, rơ-le đến các phụ tải chiếu sáng và tín hiệu.
• Nguyên lý quang học kỹ thuật: Tiêu chuẩn phân bố luồng sáng xa - gần, góc cắt ánh sáng chống chói mắt phương tiện ngược chiều, quang thông ánh sáng vàng xuyên sương và độ lệch ranh giới chùm sáng cốt ($48\text{mm} - 698\text{mm}$ dưới đường tim h).
• Cơ sở cơ - điện tử và khí nén: Nguyên lý đóng ngắt tiếp điểm cơ khí, mạch dao động bán dẫn transistor điều khiển cuộn dây còi điện và cơ cấu rơ-le điện từ mở van cấp khí nén cho bép còi hơi.

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng tháo lắp cơ khí điện: Thao tác sử dụng dụng cụ đúng tiêu chuẩn kỹ thuật (clê 8–14 tháo cọc âm (-) ắc-quy trước tránh chạm chập; clê 8–10 tháo rơ-le; clê 22–24 tháo vô lăng lái; kẹp gắp cầu chì chuyên dụng).
• Kỹ năng đo kiểm, chẩn đoán: Đọc và dò sơ đồ mạch điện dây dẫn theo mã màu và tiết diện; sử dụng đồng hồ vạn năng (VOM) đo thông mạch công tắc, đo điện trở cuộn dây rơ-le và kiểm tra sụt áp các chân giắc nối.
• Kỹ năng căn chỉnh thực nghiệm: Thiết lập màn chắn căn chỉnh độ tụ đèn pha cự ly 25m (hoặc 3m), kiểm tra hoạt động bộ chấp hành cân bằng đèn và thay thế phụ tùng (kính khuếch tán, cầu chì đúng cường độ dòng điện).

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình được thiết kế theo phương pháp đào tạo tích hợp (kết hợp lý thuyết chuyên môn với rèn luyện kỹ năng thực hành nghề nghiệp):

• Tiếp cận sư phạm: Mỗi bài học đều mở đầu bằng mục tiêu cụ thể về kiến thức, kỹ năng và thái độ kỷ luật, tiếp nối bằng mô tả kết cấu, sơ đồ nguyên lý mạch điện và kết thúc bằng bảng quy trình thực hiện công việc từng bước (kèm cột dụng cụ, yêu cầu kỹ thuật và ghi chú an toàn).
• Hệ thống bài tập và tình huống thực hành: Người học được yêu cầu thực hiện các bài tập phân tích sơ đồ đấu dây thực tế (như mạch đèn máy ủi Caterpillar D6R) và xử lý các tình huống hỏng hóc giả định:
  • Hiện tượng bóng đèn đứt dây tóc do quá áp máy phát hoặc đầu đui hoen gỉ.
  • Phân tích nguyên nhân đèn pha sáng nhưng đèn cốt không sáng để định vị lỗi tại công tắc chuyển mạch hay đường dây.
  • Thao tác xử lý tức thời khi đèn cảnh báo áp suất dầu bôi trơn hoặc đèn báo nhiệt độ nước làm mát bật đỏ trong quá trình vận hành máy.
• Phương pháp đánh giá: Đánh giá năng lực dựa trên bảng kiểm kỹ năng thực hành: độ chính xác thao tác dụng cụ, an toàn điện (tháo cọc âm trước), khả năng đọc hiểu sơ đồ và chất lượng hoàn thiện (bóng đèn sáng đủ công suất, rơ-le đóng ngắt dứt khoát, độ tụ ánh sáng đạt chuẩn).
• Hướng dẫn tự học: Học viên cần đọc trước nguyên lý làm việc của mạch điện, ghi nhớ mã hóa màu dây, đối chiếu cấu tạo lý thuyết với các cụm chi tiết thực tế trên mô hình cắt bổ hoặc trên máy thi công tại xưởng thực hành.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

• Tính thực tiễn cao theo thiết bị công trường: Khác với các tài liệu điện ô tô thuần túy, giáo trình tích hợp sơ đồ hệ thống chiếu sáng của máy ủi Caterpillar D6R và sơ đồ bố trí hộp cầu chì của máy đào Komatsu PC 200-8, phản ánh đúng đối tượng máy thi công xây dựng.
• Tích hợp các hệ thống giám sát điện tử hiện đại: Giáo trình cập nhật đầy đủ ý nghĩa và quy trình xử lý của 12 cụm đèn cảnh báo trên táp-lô điện tử hiện đại, bao gồm hệ thống kiểm soát cân bằng điện tử (VSC), hệ thống chống trượt bám đường, hệ thống lái trợ lực điện (EPS), cảm biến nước trong lọc nhiên liệu và hệ thống sấy nóng bu-gi động cơ diesel.
• Quy chuẩn hóa quy trình căn chỉnh và bảo dưỡng: Văn bản cung cấp các thông số định lượng cụ thể:
  • Cự ly chuẩn căn chỉnh đèn pha: $25\text{m}$ (khoảng cách phụ $3\text{m}$).
  • Kích thước màn chắn: cao $2\text{m} \times$ rộng $4\text{m}$.
  • Khoảng giới hạn đường ranh giới sáng cốt: cách dưới đường ngang h từ $48\text{mm}$ đến $698\text{mm}$.
  • Quy định kỹ thuật vệ sinh bề mặt phản quang bằng nước và sấy khô, nghiêm cấm dùng giẻ lau để tránh làm xước hỏng mặt gương tráng kim loại.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

• Sinh viên và học viên:
  • Sinh viên hệ Cao đẳng nghề và học sinh Trung cấp nghề ngành Sửa chữa điện máy công trình.
  • Học viên các khóa đào tạo nghề ngắn hạn hoặc bồi dưỡng nâng cao tay nghề về Sửa chữa máy thi công xây dựng, Kỹ thuật điện ô tô - xe máy công trình.
• Điều kiện tiên quyết (Prerequisites):
  • Người học cần hoàn thành các môn học/mô-đun cơ sở gồm: Điện kỹ thuật - Điện tử cơ bản, Kỹ thuật nguội - Dụng cụ cầm tay cơ khí, và An toàn lao động trong xưởng cơ khí - điện.
• Giảng viên và giáo viên dạy nghề:
  • Sử dụng làm tài liệu giảng dạy chính thức, làm căn cứ xây dựng giáo án tích hợp, phiếu hướng dẫn thực hành và đề thi kiểm tra kỹ năng nghề.
• Kỹ thuật viên tại doanh nghiệp:
  • Dùng làm tài liệu tham khảo tra cứu quy trình tháo lắp, bảo dưỡng hộp cầu chì và bảng mã đèn cảnh báo táp-lô trong công tác vận hành, bảo dưỡng máy thi công tại các công trường xây dựng, giao thông.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?
Tài liệu được biên soạn cho sinh viên, giáo viên trình độ Cao đẳng nghề và Trung cấp nghề ngành Sửa chữa điện máy công trình, Sửa chữa máy thi công xây dựng và kỹ thuật viên bảo dưỡng thiết bị cơ giới.

2. Cần kiến thức nền nào để học mô-đun này?
Người học cần nắm vững kiến thức cơ sở về mạch điện một chiều (DC), nguyên lý linh kiện bán dẫn cơ bản, kỹ năng sử dụng đồng hồ đo vạn năng (VOM) và quy tắc an toàn tháo lắp cơ khí.

3. Điểm khác biệt của giáo trình so với các tài liệu điện ô tô thông thường?
Giáo trình tập trung chuyên sâu vào các thiết bị thi công xây dựng cơ bản (máy xúc Komatsu PC 200-8, máy ủi Caterpillar D6R, máy san, máy lu), tích hợp các đèn phụ trợ đặc thù (đèn làm việc Flood Lamps công suất lớn, còi hơi, đèn cảnh báo quay vòng cắt lái) và bảng chẩn đoán 12 đèn báo lỗi táp-lô động cơ diesel công trình.

4. Làm sao để tự học và thực hành hiệu quả theo giáo trình?
Người học cần kết hợp đọc sơ đồ nguyên lý (nhận dạng nguồn, cầu chì, công tắc, rơ-le, phụ tải) trước khi đối chiếu với cụm chi tiết thực tế; tuân thủ nghiêm ngặt các bước tháo lắp an toàn (ngắt cọc âm ắc-quy) và thực hành đo kiểm thông mạch từng nhánh dây dẫn.

5. Có tài liệu bổ trợ nào kèm theo giáo trình?
Giáo trình được hỗ trợ bởi danh mục tài liệu tham khảo chuyên ngành (trang 51), sơ đồ mạch điện chi tiết từ sổ tay hướng dẫn kỹ thuật của nhà sản xuất (Caterpillar, Komatsu) và các phiếu hướng dẫn thực hành tại xưởng.

---

Kết luận

Giáo trình Sửa chữa hệ thống chiếu sáng và tín hiệu của Trường Cao đẳng GTVT Trung ương I cung cấp hệ thống kiến thức toàn diện và quy chuẩn kỹ năng thao tác thực tế về điện thân xe máy công trình. Nội dung tài liệu đáp ứng trực tiếp yêu cầu công việc bảo dưỡng, kiểm tra và khắc phục sự cố hệ thống điện trên các dòng máy thi công xây dựng cơ bản.

Lộ trình học tập khuyến nghị:

1. Nắm vững phân loại, thông số kỹ thuật quang học và nguyên lý mạch điện (Bài 1).
2. Thực hành quy trình bảo dưỡng hộp cầu chì, kiểm tra sụt áp táp-lô và cân chỉnh độ tụ đèn pha (Bài 2).
3. Phân tích trạng thái và phương pháp xử lý 12 đèn cảnh báo hệ thống (Bài 3).
4. Thực hiện quy trình đo kiểm, tháo lắp và sửa chữa mạch chiếu sáng, mạch tín hiệu chuyên sâu (Bài 4 & Bài 5).

Tài liệu bổ trợ tham khảo: Sổ tay vận hành và bảo trì máy ủi Caterpillar D6R, tài liệu kỹ thuật máy đào Komatsu PC 200-8 và các quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về an toàn thiết bị thi công cơ giới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

BO GIAO THONG VAN TAI TRUONG CAO BANG GIAO THONG VAN TAI TRUNG UONG | GIAO TRINH SUA CHUA HE THO CHIEU SANG VA Ti TRINH BO CAO DANG NGHE: SUA CHUA DIEN MAY CONG TRINH Ban hành theo Quyết định số 498/QD-CDGTVTTWI-DT ngay 25/3/2017 của Hiệu trưởng Trường Cao đẳng GTVT Trung wong | Hà Nội, 2019 LOI NOI DAU Mô đun sửa chữa hệ thông chiếu sáng tín hiệu là một trong những mô đun bắt buộc trong chương trình đào tạo dành cho sinh viên, trình độ cao trung cấp nghề sửa chữa điện máy công trình. Đây là một mô đun điện thân xe trong chương trình đào tạo, mô đun này giúp cho người học nâng cao được kỹ năng nghề nghiệp. Trong công tác kiểm, sửa chữa, bảo dưỡng hệ thống điện thân xe trên máy xây dựng đòi hỏi người thợ phải nắm được các kỹ năng kiểm tra, tháo lắp cũng như bảo dưỡng sửa chữa đúng yêu cầu kỹ thuật nhằm đảm bảo hiệu quả công việc cao và an toàn cho người sửa chữa và trang thiết Ben Mô đun này có thể tiến hành học trước hoặc học song song với các mô - đun chuyên môn khác. Nội dung mô - đun được xây dựng bao gồm § bài bài Tài liệu này dùng đề bồi dưỡng các kỹ năng cơ bản về vận hành, bảo dưỡng một số loại máy thi công xây dựng cơ bản như máy xúc, máy ủi, máy san, máy lu cho giảng viên, giáo viên trình độ cao đăng nghề, nghề Sửa chữa máy thi công xây dựng.

Trong quá trình biên soạn mặc dù đã có nhiều có gắng, song không thể tránh khỏi những thiếu sót, hạn chế, chúng tôi rất mong được sự góp ý, bổ sung của độc giả để nội dung tài liệu được hoàn thiện hơn. Chúng tôi chân thành cảm ơn. MỤC LỤC TT TÊN BÀI TRANG 1 LOI NOI DAU 1 2 MỤC LỤC 2 3 Bài 1: Tổng quan về hệ thống chiếu sáng tín hiệu 3 4 Bài 2: Bảo dưỡng hệ thông điện chiếu sáng 12 5 | Bài 3: Bảo dưỡng hệ thống điện tín hiệu 22 6 ___ | Bài 4: Kiểm tra, sửa chữa hệ thống chiếu sáng 36 7 Bài 5: Kiểm tra, sửa chữa hệ thống tín hiệu 44 8 — | Tài liệu tham khảo 51 Bài 1: Tổng quan về hệ thống chiếu sáng tín hiệu 1. Mục tiêu của bài: - Trình bày được nhiệm vụ, yêu cầu và phân loại các hệ thống chiếu sáng tín hiệu trên máy công trình - Giải thích được sơ đồ và nguyên lý làm việc của các mạch điện chiếu sáng tín hiệu trên máy công trình - Tháo lắp, nhận dạng được các cụm chi tiết cơ bản trong các hệ thống điện chiếu sáng tín hiệu trên máy công trình - Chấp hành đúng quy trình, quy phạm trong nghề sửa chữa điện máy công trình - Rèn luyện tính kỷ luật, can than, ti mi cua hoc sinh.

Nội dung bài: 2. Nhiệm vụ, yêu cầu và phân loại hệ thống điện chiếu sáng tín hiệu trên máy công trình 2. Nhiệm vụ: Hệ thống chiếu sáng nhằm đảm bảo điều kiện làm việc vào ban đêm của máy công trình và bảo đảm an toàn giao thông trên đường. Hệ thống này bao gồm các đèn chiếu sáng ở bên ngoài và bên trong xe, công tắc, cầu chì,.

Yêu cầu - Phải có đèn pha (đèn chiếu xa) chiếu sáng ít nhất là 100m phía trước xe, đèn cốt đèn chiếu gần phải đảm bảo chiếu sáng phía trước xe với cường độ đủ lớn nhưng không làm loá mắt người đi ngược chiều. Ngoài ra, còn có các đèn như đèn sau xe, đèn phanh, đèn kích thước, đèn soi bảng số (đối với máy công trình) đèn báo hiệu rẽ. - Có cường độ sáng lớn. - Không làm lóa mắt tài xế xe chạy ngược chiều.

- Thể hiện được kích thước: Chiều rộng, chiều dài, và đôi khi cả chiều cao. Phân loại - Đèn đầu (Head lamps - Main driving lamps): Dùng để chiếu sáng không gian phía trước khi xe chạy vào ban đêm, khoảng chiếu sáng ít nhất là 100m vào ban đêm. Đèn đầu có 2 dây tóc để chiếu xa và chiếu gần có công suất: Ở chế độ chiếu xa là (45 — 70) W Ở chế độ chiếu gan 1a (35 — 40)W Đèn pha còn có công dụng xin đường (Headlamp flash switch), duge sử dụng vào ban ngày để ra hiệu cho các xe khác xin nhường đường. Đèn được bật chớp sáng tắc bằng công tắc chuyển đổi pha cốt mà không phải sử dụng đến công tắc đèn chính.

Công tắc Côi điện - ` \ 'Công tắc đèn cửa ` Dây điện Hệp cầu chì đèn trần Hình 1. Sơ đô hệ thống điện chiếu sáng trên xe ô tô - Đèn kích thước trước và sau xe (Side & Rear lamps) Dùng để báo kích thước chiều dài, chiều rộng, đôi khi cả chiều cao của xe. Các đèn này được lắp phía trước, phía sau hoặc bên hông xe hay trên mui xe và có kính màu trắng hoặc màu cam đối với đèn trước, màu đỏ đối với đèn phía sau. Công suất 10w và phải thấy rỏ trong khoảng 150 m vào ban đêm.

Mỗi xe có ít nhất 4 đèn kích thước. - Dén swong mu (Fog lamps) Trong điều kiện sương mù, nếu sử dụng đèn pha thông thường không thỏa mãn, vì ánh sàng từ đèn pha chiếu ra sẽ phản chiếu trở lại từ các hạt sương làm chói mắt người lái xe. Nếu sử dụng đèn sương mù sẽ giảm được tình trạng này vì đèn có ánh sáng màu vàng ánh sáng không phản chiếu trở lại, công suất 4 đèn 35w soi sáng tên toàn bộ mặt đường khoảng (15+20) m cho phép xe chạy với tốc độ (2030) km/h trong điều kiện sương mù, tuyết, mưa. - Đèn lái phụ trợ (Auxiliary driving lamps) Đèn này được nối với nhánh đèn pha chính, dùng để tăng cường độ chiếu sáng khi bật đèn pha.

Nhưng khi có xe đối diện đến gần, đèn này phải được tắt thông qua một công tắc riêng để tránh gây lóa mất tài xế xe chạy ngược chiều. - Đèn tran và đèn cửa Dùng để soi sáng khoảng không gian ở bên trong xe, cửa, và cốp xe. Công tắc đèn trần và đèn cửa và đèn báo mở cửa có liên quan với nhau. Công suất mỗi bóng đèn 5w và có ánh sáng màu trắng.

- Đèn soi sáng bảng tableau Dùng để soi sáng các đồng hồ báo hoặc công tắc trên bảng tableau. Các đèn này được bật sáng cùng với các đèn con, có ánh sáng màu trắng công suất mỗi bóng đèn 5w có lọai điều chỉnh được cường độ sáng bằng biến trở. - Dén lui (Reversing lamps) Đèn này được tự động bật sáng khi xe gài số lùi để soi sáng quảng đường phía sau và đề báo hiệu xe đang chạy lùi. Các đèn này không được tính toán quang học vì khoảng sáng cần thiết khi chạy lùi không cần lớn và công suất 21w.

- Đèn phanh (Brake lighs) Dùng để báo hiệu xe đang phanh. Đèn có ánh sáng màu đỏ, công suất 21W để ban ngày thấy rõ trong khoảng 30m. Đèn này tự bật sáng bằng công tắc cơ khí, thủy lực hoặc khí nén tùy theo hệ thống phanh. Mỗi xe thường bồ trí hai đèn phanh ở hai bên phía sau, một số xe đời mới còn bố trí thêm đèn phanh trung tâm nằm giữa kính sau.

- Đèn báo trên táp lô (tableau) Dùng đề hiển thị các thông số, tình trạng hoạt động của các hệ thống, bộ phận trên xe và báo lỗi (hay báo nguy) khi các hệ thống trên xe hoạt động không bình thường có các đèn: Báo rẽ, báo hiệu phanh, báo hiệu lùi xe. Công suất mỗi bóng đèn 2w. Sơ đồ và nguyên lý làm việc của các mạch điện chiếu sáng tín hiệu trên máy công trình 2. Sơ đồ cầu tạo Ta kbar kbet Sing Ẩtd cế (hy /2xae Beit rl hie ve Te? chang tae wen bet fam we ne Í GF Hình 1.Sơ đồ đèn tín hiệu báo rẽ — a | of 3 sae G He) Eee ea nš rot ro „ Ae tt hung, Ƒ—— ne TY BA wet -.

Nguyên lý làm việc + Mạch điện đèn tín hiệu báo rẽ (xin đường): ® ắc quy->cầu chì->›khóa điện—›tiếp điểm thường mở của rơle nháy—>công tắc xin đường—>bóng đèn trái hoặc phải và bóng đèn báo trên bảng đồng hồ—>mát (body) —>âm ắc quy. + Hoạt động của còi điện: Loại có tiếp điểm. Do cấu tạo của còi điện, gồm một cuộn dây nam châm điện mắc nối tiếp với cặp tiếp điểm thường đóng. Khi ta ấn núm còi thì mạch điện đi từ ® ac quy—> tiếp điểm->cuộn dây-> mát (body) —>âm ắc quy.

Dòng điện đi qua cuộn dây tạo thành nam châm điện hút màng rung xuống, màng rung tác dụng vào tiếp điểm làm mở tiếp điểm dẫn đến mạch điện hở làm màng rung đi lên đóng tiếp điểm lại. Nếu núm còi tiếp tục ấn thì dòng điện lại đi vào cuộn dây và tiếp tục hút màng rung, chu kỳ lặp lại. Chu kỳ đao động lên xuống của màng rung với tần số rất cao nên tạo thành âm thanh của còi. Khi muốn tắt còi ta không ấn núm còi nữa.

Loại không có tiếp điểm: Khi ta ấn núm còi mạch điện đi từ ® ắc quy—>rơle còi—»qua tiếp điểm rơle—>còi điện qua mạch điện tử tạo dao động dung cho Transito đóng mở a dòng điện đi qua—>cuộn dây còi—> mát (body) —>âm ắc quy. Khi núm còi tiếp tục ấn thì đao động trên lại lặp lại. Mỗi lần ấn thì dao động tạo ra tần số rung rất cao nên cuộn dây còi hút màng dung phát ra tiếng kêu tạo ra âm thanh còi. Đối với còi hơi: Khi ta ấn núm còi, điện áp của ắc quy được cấp cho cuộn dây của role còi tạo thành nam châm điện hút lõi thép mở van hơi cấp cho bép còi.

áp suất hơi thôi vào bép còi làm phát ra âm thanh đó là âm thanh còi. Tháo lắp hệ thống điện chiếu sáng tín hiệu trên máy công trình a.