Giáo trình thực hành hàn cơ bản nghề công nghệ ô tô - CĐ GTVT TW I

Giáo trình thực hành hàn cơ bản nghề công nghệ ô tô trình độ cao đẳng tại CĐ GTVT Trung ương I. Tài liệu đào tạo kỹ năng hàn chi tiết và chuẩn xác.

• Trường học: Trường Cao đẳng Giao thông vận tải Trung ương I
• Chuyên ngành: Công nghệ ô tô
• Đề tài: Thực hành hàn cơ bản
• Loại tài liệu: Giáo trình
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan giáo trình thực hành hàn cơ bản nghề công nghệ ô tô

Mô đun thực hành hàn cơ bản giữ vị trí nền tảng trong chương trình đào tạo nghề công nghệ ô tô trình độ cao đẳng. Học phần được bố trí giảng dạy sau các môn học kỹ thuật cơ sở nhằm trang bị năng lực gia công liên kết kim loại. Người học tiếp cận hệ thống kiến thức toàn diện về ba phương pháp hàn chủ đạo gồm hàn điện hồ quang, hàn khí và hàn thiếc. Mục tiêu đào tạo tập trung vào việc nhận diện thiết bị, lựa chọn chế độ hàn và làm chủ thao tác mỏ hàn. Chương trình phân bổ thời lượng hợp lý với 45 giờ học, trong đó thực hành chiếm 34 giờ trực tiếp tại xưởng. Sự kết hợp giữa lý thuyết cốt lõi và rèn luyện kỹ năng giúp hình thành tác phong công nghiệp chuẩn mực. Kỹ thuật viên tương lai có khả năng đọc bản vẽ cơ khí, chuẩn bị phôi liệu và xử lý các liên kết hàn cơ bản. Việc nắm vững nguyên lý vận hành máy hàn đảm bảo chất lượng sửa chữa các cụm chi tiết ô tô sau này.

1.1. Vị trí và mục tiêu đào tạo mô đun hàn

Mô đun MĐ 13 trang bị hệ thống kỹ năng cốt lõi cho sinh viên ngành công nghệ ô tô. Chương trình xác định rõ các tiêu chuẩn đầu ra về cả kiến thức lý thuyết lẫn năng lực thao tác thực tế. Học viên nhận biết đầy đủ chủng loại máy móc, thông số que hàn và vật liệu phụ trợ. Yêu cầu quan trọng là việc vận hành an toàn các thiết bị tạo nhiệt độ cao và nguồn điện lớn. Người học rèn luyện phản xạ xử lý tình huống phát sinh trong môi trường xưởng cơ khí chế tạo. Tính kỷ luật, sự cẩn trọng và tỉ mỉ được hình thành xuyên suốt khóa đào tạo. Đây là nền tảng trực tiếp để tiếp thu các học phần chuyên sâu về sửa chữa động cơ và khung gầm.

1.2. Phân bố thời lượng lý thuyết và thực hành

Cấu trúc mô đun được thiết kế khoa học với tổng thời lượng 45 giờ học tập trung. Phần lý thuyết chiếm 9 giờ, cô đọng các định nghĩa, quy chuẩn kỹ thuật và nguyên lý an toàn. Thời lượng thực hành và bài tập ứng dụng chiếm ưu thế vượt trội với 34 giờ thao tác xưởng. Hai giờ còn lại dành cho công tác kiểm tra, đánh giá toàn diện năng lực tay nghề học viên. Tỷ trọng thực hành chiếm hơn 75% thời gian tạo điều kiện cho học viên luyện tập liên tục. Học viên trực tiếp cầm mỏ hàn, điều chỉnh ngọn lửa và kiểm soát vũng hàn nóng chảy. Quá trình lặp lại thao tác giúp hình thành kỹ năng nghề nghiệp vững chắc.

II. Thách thức thực hành hàn cơ bản nghề công nghệ ô tô

Gia công mối hàn trong ngành công nghệ ô tô đòi hỏi độ chính xác và tính an toàn cơ học rất cao. Vật liệu chế tạo thân xe và các cụm chi tiết ô tô ngày càng đa dạng, từ thép hợp kim đến nhôm nhẹ. Kỹ thuật viên thường đối mặt với hiện tượng biến dạng nhiệt, cong vênh chi tiết mỏng khi cấp nhiệt không đều. Khuyết tật mối hàn như ngậm xỉ, rỗ khí, cháy thủng hoặc nứt chân chim ảnh hưởng nghiêm trọng tới độ an toàn của xe. Bên cạnh đó, môi trường xưởng hàn tiềm ẩn nhiều rủi ro về điện giật, cháy nổ khí nén và bức xạ hồ quang quang học. Việc thiếu hiểu biết về chế độ dòng điện hoặc áp suất khí dễ dẫn đến hư hỏng phôi và thiết bị đắt tiền. Hệ thống điện tử trên xe hiện đại cũng rất nhạy cảm với dòng hàn xung kích. Nếu không thực hiện đúng quy trình cách ly nguồn điện, máy hàn có thể phá hỏng các hộp điều khiển ECU trên xe. Do đó, việc kiểm soát kỹ thuật gia công đòi hỏi sự am hiểu sâu sắc.

2.1. Khuyết tật mối hàn và nguy cơ biến dạng nhiệt

Nhiệt lượng hàn tập trung quá mức dễ gây biến dạng cục bộ trên các tấm vỏ xe mỏng. Tốc độ di chuyển mỏ hàn không ổn định dẫn đến tình trạng ngậm xỉ hoặc cháy thủng bề mặt kim loại. Rỗ khí xuất hiện khi bề mặt phôi dính dầu mỡ, rỉ sét hoặc lớp bảo vệ khí bị gián đoạn. Mối hàn không ngấu làm giảm khả năng chịu lực liên kết của khung gầm ô tô. Ứng suất dư sau khi làm nguội đột ngột có thể tạo ra các vết nứt tế vi nguy hiểm. Kỹ thuật viên cần nhận diện chính xác các nguyên nhân để hiệu chỉnh kịp thời.

2.2. Nguy cơ mất an toàn lao động trong xưởng hàn

Xưởng hàn ô tô tiềm ẩn nhiều mối nguy hại trực tiếp đối với sức khỏe và tính mạng thợ hàn. Khí cháy acetylen và oxy áp suất cao có nguy cơ phát nổ nếu rò rỉ hoặc va đập cơ học. Hồ quang điện phát ra bức xạ tử ngoại mạnh, gây bỏng da và tổn thương giác mạc mắt nghiêm trọng. Khói hàn kim loại chứa nhiều hạt độc hại ảnh hưởng trực tiếp tới đường hô hấp của người thao tác. Nguy cơ điện giật luôn thường trực khi làm việc trong môi trường ẩm ướt hoặc dây dẫn cách điện kém. Việc tuân thủ bảo hộ lao động là yêu cầu bắt buộc tuyệt đối.

III. Phương pháp thực hành hàn cơ bản nghề công nghệ ô tô chuẩn

Giáo trình xây dựng phương pháp giảng dạy tích hợp ba kỹ thuật hàn chủ lực nhằm giải quyết toàn diện yêu cầu sửa chữa ô tô. Hàn điện hồ quang tay tập trung vào kỹ năng gây hồ quang, duy trì chiều dài cột hồ quang và điều chỉnh góc nghiêng que hàn. Kỹ thuật này áp dụng hiệu quả cho kết cấu khung xe và các chi tiết dày chịu lực kéo nén lớn. Hàn khí sử dụng ngọn lửa acetylen - oxy với khả năng kiểm soát nhiệt độ linh hoạt, phù hợp cho việc nắn sửa thân vỏ mỏng và đắp hợp kim màu. Hàn thiếc mỏ hàn điện cung cấp giải pháp nối mạch điện tử, bảo vệ tín hiệu điều khiển trên xe ô tô đời mới. Quy trình chuẩn bị phôi, làm sạch mối ghép và chọn que hàn phù hợp được thực hiện bài bản trước khi gia công. Người thợ luôn kiểm tra áp suất bình khí, độ tiếp mát của kẹp dòng và thông gió xưởng. Phương pháp học tập theo từng bước thao tác mẫu giúp học viên tiếp thu kỹ năng chuẩn xác.

3.1. Kỹ thuật hàn điện hồ quang và hàn khí ô tô

Hàn hồ quang đòi hỏi thao tác giữ khoảng cách que hàn cách mặt phôi từ hai đến bốn milimét. Dòng điện hàn được lựa chọn chính xác dựa trên đường kính lõi que và chiều dày vật liệu. Đối với hàn khí, việc điều chỉnh ngọn lửa trung hòa, oxy hóa hoặc carbon hóa quyết định chất lượng mối nối. Thao tác di chuyển mỏ hàn theo đường dích dắc hoặc xoắn ốc giúp nhiệt lượng phân bố đồng đều trên mối ghép. Kỹ thuật viên phải thành thạo việc tạo vũng hàn chảy đều và bổ sung que hàn đúng nhịp độ. Sự thuần thục này ngăn ngừa triệt để hiện tượng chảy xệ kim loại.

3.2. Quy trình hàn thiếc ứng dụng mạch điện tử ô tô

Hàn thiếc đóng vai trò then chốt trong việc xử lý hệ thống dây dẫn và bo mạch điều khiển ô tô. Mỏ hàn điện gia nhiệt đạt nhiệt độ ổn định khoảng bốn trăm độ C giúp làm chảy chất hàn nhanh chóng. Nhựa thông lõi rỗng trong dây thiếc đóng vai trò tẩy sạch màng oxit và tăng tính thấm ướt bề mặt. Thao tác tiếp xúc đầu mỏ hàn vào chân linh kiện chỉ diễn ra trong vòng hai đến ba giây ngắn ngủi. Mối hàn hoàn thiện phải có bề mặt bóng sáng, ôm đều chân tiếp xúc và không tạo cầu nối chập mạch điện.

IV. Ứng dụng thực hành hàn cơ bản nghề công nghệ ô tô thực tế

Kỹ năng hàn kim loại là năng lực kỹ thuật bắt buộc đối với mọi kỹ thuật viên công nghệ ô tô chuyên nghiệp. Khả năng làm chủ các mối hàn giúp xử lý nhanh chóng các hư hỏng thân vỏ, phục hồi vết nứt ống xả và gia cố giàn khung gầm. Trong các trạm dịch vụ ô tô hiện đại, kỹ thuật hàn hơi và hàn điện hỗ trợ đắc lực công tác đồng sơn và phục hồi xe tai nạn. Mối hàn thiếc chất lượng cao bảo đảm tín hiệu truyền dẫn của hệ thống cảm biến và các bộ vi xử lý trên xe. Nắm vững kỹ thuật hàn cơ bản còn giúp giảm thiểu thời gian sửa chữa, tiết kiệm chi phí thay mới phụ tùng cho khách hàng. Giáo trình thực hành hàn cơ bản nghề công nghệ ô tô cung cấp nền tảng kiến thức thực nghiệm vững chắc, mở ra cơ hội phát triển nghề nghiệp rộng mở. Việc duy trì thói quen tuân thủ quy trình an toàn lao động đảm bảo môi trường làm việc chuyên nghiệp, bền vững cho xưởng dịch vụ.

4.1. Phục hồi kết cấu thân vỏ và khung gầm ô tô

Ứng dụng hàn trong phục hồi thân vỏ đòi hỏi kỹ thuật viên định hình chính xác bề mặt kim loại bị biến dạng. Phương pháp hàn bấm và hàn khí giúp liên kết các tấm thép mỏng mà không làm thủng vỏ xe. Sửa chữa khung gầm yêu cầu mối hàn hồ quang ngấu sâu, đảm bảo độ cứng vững trước tải trọng động lớn. Sau khi hàn, người thợ tiến hành mài nhẵn, vệ sinh xỉ hàn và phủ sơn chống rỉ bảo vệ. Việc kiểm tra cơ tính mối hàn sau phục hồi là bước bắt buộc nhằm duy trì tiêu chuẩn an toàn lưu hành phương tiện.

4.2. Sửa chữa hệ thống điện và thiết bị phụ trợ

Hệ thống dây điện ô tô hoạt động trong môi trường rung động mạnh và nhiệt độ thay đổi liên tục. Mối nối hàn thiếc chắc chắn giúp ngăn ngừa hiện tượng move tiếp điểm và sụt áp trên đường truyền. Kỹ thuật viên sử dụng mỏ hàn điện để thay thế linh kiện rơ le, cầu chì và đấu nối cảm biến an toàn. Mối hàn thiếc chất lượng kết hợp với ống gen co nhiệt tạo lớp bọc chống ẩm và cách điện hoàn hảo. Năng lực hàn vi mạch điện tử góp phần nâng cao hiệu quả chẩn đoán, sửa chữa các pan bệnh điện tử phức tạp.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Thực hành hàn cơ bản (Mã mô đun: MĐ 13, bao gồm các bài học mang ký hiệu MĐ 14-01, MĐ 14-02, MĐ 14-03) là tài liệu đào tạo kỹ thuật cơ sở thuộc chương trình đào tạo trình độ Cao đẳng nghề Công nghệ Ô tô, được phê duyệt và ban hành năm 2017 tại Hà Nội. Trong khung chương trình đào tạo, mô đun này được bố trí giảng dạy sau các môn học và mô đun tiên quyết bao gồm: MH 07, MH 08, MH 09, MH 10, MH 11 và MĐ 12.

Về mục tiêu học tập (learning outcomes), giáo trình trang bị cho người học:

• Hệ thống hóa khái niệm lý thuyết cơ bản về ba phương pháp gia công: hàn điện hồ quang tay, hàn hơi (hàn khí) và hàn thiếc.
• Nhận biết cấu tạo, nguyên lý vận hành các thiết bị chính và thiết bị phụ trợ (máy biến áp hàn, bình điều chế khí axêtylen, mỏ hàn hơi, mỏ hàn điện, đèn khò).
• Lựa chọn chính xác chế độ hàn, loại que hàn, công suất ngọn lửa và áp suất khí dựa trên cơ sở vật liệu và chiều dày phôi gia công.
• Thực hiện chuẩn xác các kỹ thuật thao tác thực hành: gây mồi hồ quang, dao động que hàn, hàn giáp mối (1G), hàn góc (2F), cắt kim loại bằng khí cháy và kỹ thuật hàn nối các chi tiết mỏng/mạch điện.
• Tuân thủ nghiêm ngặt các quy trình công nghệ, quy chuẩn an toàn lao động và phòng chống cháy nổ trong môi trường xưởng cơ khí ô tô.

Về mặt cấu trúc, thời lượng mô đun được phân bổ tổng cộng 45 giờ, bao gồm 9 giờ lý thuyết, 34 giờ thực hành/bài tập và 2 giờ kiểm tra đánh giá. Nội dung được kết cấu theo dạng mô-đun hóa với 3 bài học độc lập: Bài 1 - Hàn điện hồ quang (MĐ 14-01), Bài 2 - Hàn hơi/Hàn khí (MĐ 14-02), và Bài 3 - Hàn thiếc (MĐ 14-03). Điểm đặc thù của tài liệu là định hướng ứng dụng trực tiếp vào công tác bảo dưỡng, phục hồi và sửa chữa các chi tiết cơ khí trên xe ô tô (như cổ trục, bình chứa, ống dẫn nhiên liệu, thân vỏ mỏng và hệ thống dây dẫn điện tử).

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Cấu trúc giáo trình phân chia thành 3 bài học chuyên sâu:

• Bài 1: Hàn điện hồ quang (MĐ 14-01): Cung cấp kiến thức về bản chất vật lý của hồ quang hàn (chiều dài cột hồ quang 2–7 mm, hiệu điện thế 10–15 V, cường độ dòng điện 10–1000 A); cấu tạo vùng liên kết gồm 3 khu vực (mối hàn, vùng tiệm cận từ $100^\circ\text{C}$ đến nhiệt độ nóng chảy, vùng kim loại cơ bản không chịu ảnh hưởng nhiệt); động học của bể hàn với hệ số kết tinh $k$; phân loại máy hàn một chiều và máy hàn xoay chiều (máy biến thế hàn có lõi thép kỹ thuật điện ghép từ các lá dày 0,35–0,55 mm); các hệ thống phân loại mối hàn theo TCVN, tiêu chuẩn Anh BS.4871 ($D, V_u, V_d, O$, 1G–4G, 1F–4F), tiêu chuẩn Đức DIN 1912 (PA, PB, PC, PE, PF, PG) và tiêu chuẩn Mỹ AWS; phương pháp tính toán chế độ hàn ($I_h = (40 \div 60)d$ hoặc $I_h = (20 + 6d)d$, đường kính que $d = \delta/2 + 1$); phân tích 6 dạng sai hỏng điển hình (nứt, rỗ khí, lẫn xỉ, không ngấu, khuyết cạnh, đóng cục) cùng các quy trình thực hành mồi hồ quang, hàn điểm, hàn đường, hàn 1G và hàn 2F.
• Bài 2: Hàn hơi / Hàn khí (MĐ 14-02): Trình bày nguyên lý hàn nóng chảy sử dụng nhiệt lượng từ phản ứng cháy giữa khí cháy ($\text{C}_2\text{H}_2, \text{CH}_4, \text{C}_6\text{H}_6$) và $\text{O}2$; phân loại 3 trạng thái ngọn lửa dựa trên hệ số $\beta = V{\text{O}2}/V{\text{C}_2\text{H}_2}$ (ngọn lửa bình thường $\beta = 1,1 \div 1,2$ có vùng hoàn nguyên $3200^\circ\text{C}$; ngọn lửa oxy hóa $\beta > 1,2$; ngọn lửa cacbon hóa $\beta < 1,1$); kỹ thuật hàn phải (cho chiều dày $> 5\text{ mm}$) và hàn trái (cho chiều dày $< 5\text{ mm}$); công thức tính lưu lượng khí $W$ và đường kính que hàn $d$; công nghệ cắt kim loại bằng dòng oxy áp lực cao (áp lực $3 \div 10\text{ at}$ tương ứng chiều dày phôi $5 \div 100\text{ mm}$); quy tắc an toàn vận hành bình áp lực.
• Bài 3: Hàn thiếc (MĐ 14-03): Phân tích cơ chế liên kết kim loại ở khoảng nhiệt độ $90 \div 450^\circ\text{C}$ (thông thường $180 \div 190^\circ\text{C}$); phân loại chất hàn mềm (hợp kim Sn-Pb có nhiệt độ nóng chảy $183 \div 300^\circ\text{C}$ với các dải hàm lượng Sn từ 3% đến 90%) và chất hàn cứng (hợp kim Cu-Ag-Zn có nhiệt độ nóng chảy $> 500^\circ\text{C}$, dao động từ $765^\circ\text{C}$ đến $860^\circ\text{C}$); thiết bị cấp nhiệt bao gồm mỏ hàn điện ($400^\circ\text{C}$), mỏ hàn hơi oxy-axêtylen, và đèn khò (nhiệt độ ngọn lửa đạt $1100^\circ\text{C}$).

Progression logic của giáo trình đi từ các phương pháp nhiệt độ cao, biến dạng lớn (hàn hồ quang, hàn khí) đến các kỹ thuật gia công nhiệt độ thấp, yêu cầu độ chính xác và bảo vệ linh kiện (hàn thiếc), chuyển tiếp từ lý thuyết nhiệt học sang kỹ năng vận hành và xử lý khuyết tật.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình thiết lập hệ thống nền tảng kỹ thuật thông qua:

• Lý thuyết nhiệt luyện và luyện kim hàn: Cấu trúc tổ chức tế vi tại vùng ảnh hưởng nhiệt, cơ chế hòa tan khí trong bể hàn lỏng gây rỗ xốp, ảnh hưởng của các tạp chất hóa học Lưu huỳnh (S) và Phốt pho (P) đến sự hình thành vết nứt nóng/nguội.
• Nguyên lý điện khí quyển và thiết bị điện từ: Bản chất ion hóa khe hở không khí tạo cột hồ quang, yêu cầu về đường đặc tính ngoài cong dốc của nguồn điện hàn, điều kiện phục hồi điện thế nhanh sau chập mạch ($U \ge 25\text{V}$, điện áp không tải $U_0 \le 80\text{V}$, dòng ngắn mạch $I_{nm} \le 1,4 I_h$).
• Động học ngọn lửa khí và nhiệt hóa học: Phản ứng cháy phân tầng tạo 3 vùng chức năng (vùng hạt nhân $100^\circ\text{C}$, vùng hoàn nguyên chứa $\text{CO}$ và $\text{H}_2$, vùng cháy hoàn toàn chứa $\text{CO}_2$ và hơi nước).
• Hệ thống tiêu chuẩn cơ khí quốc tế: Quy ước ký hiệu đường hàn, tư thế hàn theo tiêu chuẩn Anh BS.4871, tiêu chuẩn Đức DIN 1912, tiêu chuẩn AWS và TCVN.

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng kỹ thuật (Technical skills): Thao tác mồi hồ quang bằng phương pháp ma sát và mổ thẳng (duy trì khoảng cách $2 \div 4\text{ mm}$ trong $3 \div 5$ giây); điều chỉnh tỷ lệ hòa trộn khí tại mỏ hàn; vận hành mỏ hàn điện và đèn khò; thao tác di chuyển mỏ theo hình bán nguyệt và hình tròn lệch; gia công vát mép chữ V, X, U.
• Kỹ năng phân tích (Analytical skills): Tính toán thông số công nghệ theo công thức kinh nghiệm ($I_h, d, W$); đối chiếu hình ảnh khuyết tật để truy vết nguyên nhân (ví dụ: dòng hàn quá lớn dẫn đến khuyết cạnh, tốc độ hàn quá nhanh gây thiếu ngấu); phân tích quan hệ giữa chiều dày phôi và góc nghiêng mỏ hàn ($0^\circ \div 90^\circ$).
• Kỹ năng thực hành nghề nghiệp (Practical competencies): Hàn giáp mối không vát mép vị trí 1G; hàn góc chữ T tư thế 2F; hàn sửa chữa bình chứa nhiên liệu, chi tiết gang đúc, ống dẫn dầu; cắt biên dạng thẳng, tròn bằng oxy; áp dụng các biện pháp an toàn điện và chống nổ khí nén.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình triển khai theo mô hình sư phạm tích hợp (Integrated Pedagogical Approach) giữa lý thuyết công nghệ và thực hành xưởng:

• Tỷ trọng phân bổ: Dành $75,5%$ tổng thời lượng (34/45 giờ) cho thực hành và bài tập kỹ năng, giúp người học chuyển hóa trực tiếp kiến thức lý thuyết thành thao tác kỹ thuật chuẩn xác.
• Bài tập và Case Studies ứng dụng: Nội dung thực hành gắn liền với các tình huống sửa chữa cơ khí ô tô thực tế: phục hồi chi tiết mòn bằng phương pháp hàn đắp; sửa chữa nứt vỡ thân máy gang bằng hàn khí; gia công hàn nối hệ thống đường ống dẫn dầu/nhiên liệu bằng chất hàn cứng; hàn nối dây dẫn và bảng mạch điện tử bằng chất hàn mềm.
• Quy trình thao tác chuẩn hóa: Mỗi bài thực hành được cấu trúc thành bảng hướng dẫn công nghệ 5 bước chi tiết:
  1. Chuẩn bị: Dụng cụ, bảo hộ, phôi hàn, máy hàn, bản vẽ kỹ thuật (Bản vẽ số 01, 02, 03).
  2. Chọn và cài đặt chế độ: Xác định dòng điện $I_h$, áp lực khí, tốc độ hàn $V_h$.
  3. Hàn đính / Gá phôi: Cố định vị trí tương đối giữa các mép hàn.
  4. Thực hiện hàn: Kiểm soát góc độ que hàn ($70^\circ \div 75^\circ$ hoặc $75^\circ \div 80^\circ$), dao động mỏ hàn, duy trì hồ quang $2 \div 4\text{ mm}$.
  5. Làm sạch và kiểm tra: Gõ xỉ, đánh rỉ bằng bàn chải sắt, đo kiểm kích thước hình học và độ thẳng trục.
• Phương pháp đánh giá học phần:
  • Đánh giá trước bài học: Kiểm tra trắc nghiệm và tự luận về kiến thức vật liệu và an toàn; đối chiếu kết quả các môn tiên quyết (MH 12, MĐ 19).
  • Đánh giá quá trình: Giảng viên theo dõi nhật ký thực tập, quan sát tác phong bảo hộ, kỹ thuật vận hành máy, quy trình bố trí nơi làm việc khoa học.
  • Đánh giá kết thúc: Kiểm tra vấn đáp/viết về lý thuyết kết hợp chấm điểm trực tiếp sản phẩm thực hành theo barem kích thước bản vẽ, độ ngấu và độ đồng đều bề mặt.
• Hướng dẫn tự học: Người học sử dụng các bảng tra cứu chế độ hàn, công thức thực nghiệm trong tài liệu để tự thiết lập thông số trước giờ thực hành; tự phân tích khuyết tật sản phẩm dựa trên bảng đối chiếu nguyên nhân - giải pháp có sẵn.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

Giáo trình thể hiện các đặc trưng kỹ thuật và tính cập nhật chuyên ngành:

• Tính chuẩn hóa theo các hệ thống tiêu chuẩn quốc tế: Tài liệu tích hợp song song TCVN với hệ thống ký hiệu tư thế hàn và mối hàn theo tiêu chuẩn Anh BS.4871 ($D, V_u, V_d, O$), tiêu chuẩn Đức DIN 1912 (PA, PB, PC, PE, PF, PG) và tiêu chuẩn Mỹ AWS, hỗ trợ người học làm quen với bản vẽ kỹ thuật trong môi trường công nghiệp hiện đại.
• Tính tích hợp công nghệ đa dạng trong sửa chữa ô tô: Thay vì chỉ tập trung vào một phương pháp riêng biệt, giáo trình kết hợp cả ba kỹ thuật then chốt của xưởng bảo dưỡng ô tô: hàn hồ quang tay (kết cấu khung gầm, chi tiết dày), hàn hơi (thân vỏ tấm mỏng, chi tiết kim loại màu, phục hồi chi tiết đúc gang) và hàn thiếc (hệ thống điện, điện tử và ống mềm dẫn chất lỏng).
• Hệ thống dữ liệu công nghệ định lượng chi tiết: Giáo trình cung cấp bảng tra cứu áp lực oxy cắt theo chiều dày ($5 \div 100\text{ mm}$), bảng thành phần định lượng hợp kim hàn mềm (hàm lượng $\text{Sn}, \text{Sb}, \text{Pb}, \text{Cu}, \text{Bi}, \text{As}$), bảng thông số chất hàn cứng và công thức xác định lưu lượng khí tiêu hao $W$ theo chiều dày tấm $S$.
• Quy chuẩn an toàn lao động chi tiết và cụ thể: Đưa ra các chỉ số an toàn bắt buộc như: đặt bình khí cách nguồn nhiệt tối thiểu 10 m, khoảng cách giữa bình oxy và bình khí cháy tối thiểu 5 m, áp suất dư bình oxy khi ngừng sử dụng không dưới $0,5\text{ at}$, điện áp thiết bị hàn trong không gian kín không vượt quá 42 V và chiếu sáng không quá 48 V.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

• Sinh viên và học viên: Dành cho sinh viên hệ Cao đẳng nghề ngành Công nghệ Ô tô, Công nghệ Kỹ thuật Ô tô, Kỹ thuật Cơ khí hoặc Cơ khí Động lực.
• Điều kiện tiên quyết (Prerequisites): Người học cần hoàn thành các môn học/mô đun kỹ thuật cơ sở trước đó trong khung chương trình: MH 07, MH 08, MH 09, MH 10, MH 11 và MĐ 12 (trang bị kiến thức về cơ khí đại cương, vật liệu kim loại, dung sai lắp ghép và an toàn lao động cơ bản).
• Giảng viên chuyên ngành: Sử dụng làm giáo trình giảng dạy chính khóa, tài liệu chuẩn để xây dựng đề cương bài giảng tích hợp, thiết kế phiếu hướng dẫn thực hành và lập bảng tiêu chí đánh giá kỹ năng nghề tại xưởng.
• Kỹ thuật viên và người tự học: Dùng làm tài liệu tham khảo tra cứu quy trình kỹ thuật, công thức tính toán chế độ hàn cắt và quy chuẩn kiểm tra khuyết tật mối hàn trong các cơ sở bảo dưỡng, sửa chữa ô tô và xưởng cơ khí chế tạo.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Giáo trình được biên soạn chuyên biệt cho sinh viên trình độ Cao đẳng nghề ngành Công nghệ Ô tô, học viên các khóa đào tạo nghề sửa chữa cơ khí ô tô và kỹ thuật viên cần nắm vững quy trình hàn cơ bản.

2. Cần kiến thức nền nào để học?

Người học cần tích lũy các kiến thức tiên quyết thuộc các môn MH 07 đến MH 11 và MĐ 12, bao gồm: đọc bản vẽ kỹ thuật cơ khí, tính chất cơ lý của vật liệu kim loại, quy tắc dung sai và an toàn lao động chung.

3. Điểm khác biệt với giáo trình khác là gì?

Tài liệu được tinh giản và tối ưu hóa cho ngành Công nghệ Ô tô với $75,5%$ thời lượng thực hành, tích hợp đồng thời cả ba công nghệ hàn (điện, hơi, thiếc) và chuẩn hóa ký hiệu theo cả TCVN, BS, DIN và AWS.

4. Làm sao để tự học hiệu quả?

Cần nắm vững các công thức kinh nghiệm để tự tính toán thông số dòng điện, áp suất khí trước khi thực hành; thực hiện đầy đủ 5 bước trong bảng hướng dẫn công nghệ; tự đối chiếu sản phẩm với bảng phân loại khuyết tật để nhận diện lỗi sai hỏng.

5. Có tài liệu bổ trợ nào kèm theo?

Giáo trình đi kèm hệ thống bản vẽ gia công thực hành (Bản vẽ số 01, Bản vẽ số 02, Bản vẽ số 03), các bảng tra cứu thông số kỹ thuật chế độ hàn, bảng phân tích thành phần chất hàn và danh mục tài liệu tham khảo ở trang 58.

---

Kết luận

Giáo trình Thực hành hàn cơ bản (MĐ 13) cung cấp hệ thống kiến thức lý thuyết cơ sở và quy trình công nghệ chuẩn xác về ba phương pháp gia công liên kết kim loại: hàn điện hồ quang, hàn khí và hàn thiếc trong ngành Công nghệ Ô tô.

Lộ trình đào tạo được xây dựng theo trật tự logic: tiếp thu nguyên lý nhiệt điện và phân loại tiêu chuẩn $\rightarrow$ rèn luyện kỹ năng vận hành thiết bị, mồi hồ quang và điều chỉnh ngọn lửa $\rightarrow$ thực hành các bài tập hàn 1G, 2F và cắt kim loại $\rightarrow$ kiểm soát an toàn và xử lý sai hỏng mối hàn.

Người học có thể tham khảo thêm hệ thống tài liệu tham khảo chuyên ngành cơ khí hàn ở cuối giáo trình (trang 58) và các bản vẽ hướng dẫn thực hành đi kèm để hoàn thiện kỹ năng nghề nghiệp.

Trích đoạn nội dung tài liệu

GIAO TRINH THC HANH HAN CO’ BAN TRINH BO CAO DANG ^ NGHỀ: CÔNG NGHỆ Ô TÔ i J2 wong A LỜI GIỚI THIỆU Trong những năm qua, dạy nghề đã có những bước tiến vượt bậc cả về số lượng và chất lượng, nhằm thực hiện nhiệm vụ đào tạo nguồn nhân lực kỹ thuật trực tiếp đáp ứng nhu cầu xã hội. Cùng với sự phát triển của khoa học công nghệ trên thế giới, lĩnh vực cơ khí chế tạo nói chung và ngành Hàn ở Việt Nam nói riêng đã có những bước phát triển đáng kể. Chương trình nghề hàn đã được xây dựng trên cơ sở phân tích nghề, phần kỹ thuật nghề được kết cầu theo các môđun. Đề tạo điều kiện thuận lợi cho các cơ sở dạy nghề trong quá trình thực hiện, việc biên soạn giáo trình kỹ thuật nghề theo theo các môđun đảo tạo nghề là cấp thiết hiện nay.

Với mong muốn đó giáo trình được biên soạn, nội dung giáo trình bao gồm bón bài: Bài I. Kiến thức trong giáo trình được biên soạn theo chương trình đào tạo Hiệu trưởng nhà trường phê duyệt, sắp xếp logic từ khái niệm, yêu cầu, và phạm vi ứng dụng đến cách lựa chọn máy hàn, chế độ hàn cho phù hợp. Do đó người đọc có thể hiểu và thực hiện được một cách dễ dàng. Xin chân trọng cảm ơn sự giúp đỡ quý báu của đồng nghiệp đã giúp tác giả hoàn thành giáo trình này.

Mặc dù đã rất cố gắng nhưng chắc chắn không tránh khỏi sai sót, tác giả rất mong nhận được ý kiến đóng góp của người đọc đề lần xuất bản sau giáo trình được hoàn thiện hơn. Hà Nội, ngày. năm 2017 MUC LUC TT TEN DE MUC TRANG 1 | Lời giới thiệu. 47 6 | Tài liệu tham khảo.

58 3 TEN MO DUN: THUC HANH HAN CO BAN Ma m6 dun: MD 13. Vi tri, tinh chất, ý nghĩa và vai trò cúa mô đun: - Vi trí của mô đun: mô đun được bố trí giảng dạy sau các môn học/mô dun: MH 07, MH 08, MH 09, MH 10, MH II, MĐ 12. - Tinh chất của mô đun: là mô đun kỹ thuật cơ sở. - Ý nghĩa: giúp người học có thé chon và sử dụng các phương pháp hàn phù hợp khi để sửa chữa các chỉ tiết, bộ phận trong thực tế, đảm bảo các yêu cầu kỹ thuật và an toàn lao động.

- Vai trò: cung cấp một phần kiến thức, kỹ năng nghề, nghề công nghệ ô tô. Mục tiêu của mô đun: - Trình bày được khái niệm về hàn điện, hàn hơi và hàn thiếc. - Kể tên được các thiết bị phụ trợ, các kỹ thuật hàn và các chế độ khi hàn điện, hàn hơi và hàn thiếc. - Sử dụng thành thạo các dụng cụ liên quan đến công việc hàn điện, hàn hơi và hàn thiếc.

- Vận hành máy hàn, di chuyển mỏ hàn đúng trình tự, đảm bảo yêu cầu kỹ thuật và an toàn. - Thực hiện được kỹ năng hàn điện, hàn hơi và hàn thiếc. - Chấp hành đúng qui trình, qui phạm trong Thực hành hàn cơ bản. ~ Rèn luyện tính kỷ luật, cần thận, tỷ mỉ của học viên.

Nội dung tổng quát và phân phối thời gian: Số Thời gian (giò) 5 Tên các bài trong mô đun |, „ gly x,|Thuchanh| Kiém tra TT 8 Tong so | Ly thuyet Baitap (LT hoặc TH) 1 |Hàn điện hồ quang. |Han thiéc 15 3 II 1 Tong cong 45 9 34 2 4 BAI 1. HÀN ĐIỆN Mai bai: MD 14 - 01 Giới thiệu: Hàn điện là một trong các phương pháp hàn được sử dụng rộng rãi trong thực tế, các kiến thức cơ bản về hàn điện của bài học sẽ giúp người học tự tin hơn khi thực hiện hàn các mối hàn điện. Việc nhận biết, vận hành thiết bị và chọn được các chế độ tối ưu khi hàn điện sẽ được giới thiệu trong bài học này, qua đó giúp người học có được các kỹ năng cơ bản khi thực hiện các công việc (hàn) sửa chữa chỉ tiết hư hỏng của xe ô tô.

Mục tiêu: -Trinh bay được khái niệm cơ bản về hàn điện. - Chon que hàn, chế độ hàn và phương pháp di chuyển que han. - Vận hành máy hàn đúng trình tự, yêu cầu kỹ thuật và đảm bảo an toản. - Có được kỹ năng cơ bản về hàn tiếp mối, hàn đắp và cắt kim loại để hỗ trợ cho quá trình sửa chữa phần cơ khí ôtô.

- Chấp hành đúng qui trình, qui phạm trong thực hành Hàn cơ bản. Nội dung chính: 1.1 KHAI NIEM VE HAN DIEN HO QUANG. Muc tiéu: Trình bày được công dụng của nghề hàn, thực chất của quá trình hàn và khái niệm về hồ quang.1 Thực chất của quá trình hàn. Hàn là quá trình nối liền hai hay nhiều chỉ tiết đưới tác dụng của nguồn nhiệt nung nóng kim loại đến trạng thái nóng chảy hoặc trạng thái dẻo, lợi dụng khả năng thâm thấu của kim loại, dưới tác dung của ngoại lực thì ta sẽ thu được mối hàn.2 Công dụng của nghề hàn.

Có hai công dụng chính. - Ding đề chế tạo các chỉ tiết mới bằng kim loại như nồi hơi, bình chứa và tàu bè các loại. - Dùng để sửa chữa các chỉ tiết bằng kim loại trong quá trình làm việc bị mài mòn, nứt vỡ hoặc bị gay như cổ trục bánh răng, .3 Khái niệm về hồ quang: Hồ quang là sự phóng điện mạnh và bền trong khoảng không khí giữa hai điện cực; đặc điểm của hồ quang là phát ra ánh sáng cực mạnh và toả ra nguồn nhiệt lớn (điện năng biến thành nhiệt năng và quang năng). Hồ quang 5 hàn là hồ quang điện có thể dùng dé han được, tuy nhiên để hồ quang điện có thể hàn được phải đảm bảo các điều kiện: - Chiều dài cột hồ quang từ 2 + 7 mm.

- Hiệu điện thế cột hồ quang 10 + 15 Vôn. - Dòng điện cột hồ quang 10 + 1000 Ampe.2SỰ TẠO THÀNH MOI HAN. Mục tiêu: Giải thích được quá trình tạo thành mối hàn và các thông số của mối hàn. Mối hàn được cầu tạo gồm 3 phan: - Mối hàn gồm có kim loại cơ bản cùng với kim loại của điện cực tạo thành.

- Vùng tiệm cận là vùng sát với mối hàn có nhiệt độ từ 100%C đến nhiệt độ nóng chảy. - Vùng kim loại cơ bản không chịu ảnh hưởng nhiệt.Cấu tạo mối hàn. Vùng tiệm cận; 3. Vùng km loại cơ bản.

Trong quá trình hàn nóng chảy, mép kim II loại cơ bản và kim loại phụ nóng chảy tao thành bề hàn. Theo qui ước người ta chia bể hàn thành hai phan: | Phan dau I: diễn ra quá trình nấu chảy kim loại. YYW Phần đuôi II: diễn ra quá trình kết tinh để tạo thành rnối hàn. Bễ hàn và chuyển động của kim loại lỏng.

Hình dạng bể hàn và hình dạng mối hàn phụ thuộc vào các yếu tô: - Công suất của nguồn nhiệt và chế độ hàn. - Dòng điện hàn và tính chất lý nhiệt của kim loại. Néu goi: h + L¿ là chiều dài của bề hàn. + b là chiều rộng của bề hàn.

+h là chiều rộng nóng chảy. + Lạ là chiều dài của đuôi bể hàn. Le Hệ số k của bể hàn ảnh hưởng đến quá Lb trình kết tỉnh và chất lượng của mối hàn. Nếu hệ Hinh 1.Hinh dang số k lớn thì điều kiện kết tinh tốt chất lượng mối bê hàn.

hàn cao và ngược lại.3MÁY HÀN VÀ THIẾT BỊ PHỤ TRỢ. Mục tiêu: Ké tên được các dụng cụ, bảo hộ khi hàn. Nắm vững các yêu cầu đối với máy hàn, phân loại được máy hàn và công tác bảo quản, xử lý máy hàn điện.1 Dụng cụ người thợ hàn. Kim han (tay cdp điện cực): dùng đễ nối điện từ cáp hàn ra que hàn.

| uy CM, = Hình 1. Cáp hàn:là loại dây điện được bọc cách điện bằng vỏ cao su tuỳthuộc vào đòng điện hàn mà người ta ứng dụng kích thước của cáp hàn khác nhau. Mặt nạ hàn- Kính hàn: dùng đề theo dõi quá trình hàn. Người ta phải theo dõi vũng hàn qua ia kínhcản quang, ngoài ra còn mặt nạ han va kính hàn còn có tác dụng bảo hiểm mắt khu vực mặt của người thợ hàn.

] Kính hàn có ba số: tối, sáng và trung bình.Mặt nạ hàn- kính hàn. Búa nguội, búa gõ xỉ, bàn chải sắt. Búa nguội dùng trong quá trình gá lắp chỉ tiết hàn. Búa gõ xỉ và bàn chải sắt dùng để vệ sinh mối hàn sau khi hàn.

Ngoài ra trong cabin hàn còn có các hệ thống húthơi độc.Người thợ hàn được trang bị quần áo, Hình 1. mũ, giầy bảo hộ lao động. Yéu cau đối với máy hàn. - Cung cấp điện đủ cho hồ quang.

Điện thế của thiết bị đủ đề gây và duy trì hồ quang, đồng thời đảm bảo an toàn cho người thợ trong quá trình gây hồ quang. Điện thế càng cao thì tạo ra cường độ điện trường giữa que hàn và vật hàn càng lớn tạo ion hoá tốt, do đó dễ hình thành hồ quang. Đối với thiết bị hàn xoay chiều điện thế đủ đề cung cấp vào khoảng 55+ 75V. Để duy trì hồ quang cháy 25 + 35V.

Đối với thiết bị hàn một chiều điện thế cung cấp khoảng 35 + 45V. Để duy trì hồ quang cháy 18 + 20V. - Phục hồi điện thế hồ quang. Sau mỗi quá trình chập mạch để hồ quang cháy được bền vững thì điện thế hồ quang phải phục hồi nhanh và không được nhỏ hơn 25V.

Vì vậy đối với nguồn điện hàn cần đáp ứng 4 yêu cầu sau: + Điện thế hồ quang đủ lớn để gây hồ quang dễ dàng nhưng không vượt quá giới hạn an toàn đối với người thợ (không vượt quá 80V) + Dòng điện chập mạch cần đảm bảo an toàn cho thiết bị: lạ 1,4.l› (la là dòng điện chập mạch; I; là dòng điện hàn) + Điện thế thay đổi phải nhanh, theo sự thay đổi chiều dài hồ quang. + Thiết bị hàn dễ điều chỉnh được cường độ dòng điện hàn. Quan hệ giữa điện thế và cường độ dòng điện của máy gọi là đường đặc tính ngoài của máy.Đường đặc tình ngoài của máy phải cong đốc liên tục, tức là dòng điện trong mạch tăng lên thì điện thế của máy càng giảm xuông và ngược lại.Đường đặc tính ngoài càng dốc thì thoả mãn với các yêu cầu trên càng tốt.Đường đặc tính của máy hàn. Phân loại máy hàn.

Dựa trên tính chất nguồn điện mà ta chia ra 2 loại máy.Máy hàn điện một chiều và máy hàn điện xoay chiều. -Máy hàn điện một chiều: là loại máy hàn sử dụng dòng điện một chiều. -Máy hàn điện xoay chiều. Máy biến thế hàn là loại máy điện điện từ tĩnh biến đổi dòng xoay chiều từ điện thế này sang dòng xoay chiều ở điện thế khác có cùng tần số.