Giáo Trình Quản Lý Chất Thải Nguy Hại Tham Khảo Năm 2006

Giáo trình quản lý chất thải nguy hại tham khảo 2006 cung cấp kiến thức cần thiết về quản lý và xử lý chất thải an toàn và hiệu quả.

• Trường học: Đại Học Quốc Gia TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Quản Lý Chất Thải Nguy Hại
• Đề tài: Giáo Trình Quản Lý Chất Thải Nguy Hại 2006
• Loại tài liệu: giáo trình
• Năm xuất bản: 2006
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: CAÙC KHAÙI NIEÄM CHUNG VEÀ CHAÁT THAÛI NGUY HAÏI
• 1.1. ÑÒNH NGHÓA CHAÁT THAÛI NGUY HAÏI
• 1.2. NGUOÀN GOÁC VAØ PHAÂN LOÏAI CHAÁT THAÛI NGUY HAÏI
• 1.2.1. Nguoàn phaùt sinh chaát thaûi nguy haïi
• 1.2.2. Phaân loïai chaát thaûi nguy haïi

Tóm tắt

I. Tổng quan về Giáo Trình Quản Lý Chất Thải Nguy Hại 2006

Giáo trình Quản lý chất thải nguy hại 2006 được biên soạn nhằm cung cấp kiến thức toàn diện về quản lý các loại chất thải nguy hại. Tài liệu này không chỉ phục vụ cho sinh viên mà còn cho các cán bộ quản lý và nghiên cứu viên trong lĩnh vực môi trường. Nội dung giáo trình được chia thành nhiều chương, mỗi chương tập trung vào một khía cạnh cụ thể của quản lý chất thải nguy hại.

1.1. Mục đích và đối tượng sử dụng giáo trình

Giáo trình này được thiết kế cho sinh viên các ngành Khoa học, Công nghệ và Quản lý Môi trường. Nó cung cấp kiến thức cần thiết cho việc quản lý chất thải nguy hại trong thực tiễn.

1.2. Cấu trúc và nội dung chính của giáo trình

Nội dung giáo trình được chia thành 10 chương, bao gồm các khái niệm cơ bản về chất thải nguy hại, quy định pháp lý và các phương pháp xử lý chất thải.

II. Vấn đề và thách thức trong quản lý chất thải nguy hại

Quản lý chất thải nguy hại đang đối mặt với nhiều thách thức lớn, bao gồm sự gia tăng lượng chất thải, thiếu hụt cơ sở hạ tầng và quy định pháp lý chưa hoàn thiện. Những vấn đề này đòi hỏi các giải pháp hiệu quả để bảo vệ môi trường và sức khỏe cộng đồng.

2.1. Tình hình phát sinh chất thải nguy hại tại Việt Nam

Tại Việt Nam, chất thải nguy hại chủ yếu phát sinh từ các hoạt động công nghiệp, nông nghiệp và sinh hoạt. Việc quản lý hiệu quả các loại chất thải này là rất cần thiết.

2.2. Những khó khăn trong việc xử lý chất thải nguy hại

Nhiều cơ sở xử lý chất thải nguy hại chưa đáp ứng yêu cầu kỹ thuật, dẫn đến nguy cơ ô nhiễm môi trường. Cần có các biện pháp cải thiện và nâng cao năng lực xử lý.

III. Phương pháp quản lý chất thải nguy hại hiệu quả

Để quản lý chất thải nguy hại một cách hiệu quả, cần áp dụng các phương pháp khoa học và công nghệ tiên tiến. Việc này không chỉ giúp giảm thiểu tác động đến môi trường mà còn nâng cao hiệu quả kinh tế.

3.1. Các phương pháp xử lý chất thải nguy hại

Có nhiều phương pháp xử lý chất thải nguy hại như đốt, chôn lấp, tái chế và xử lý hóa học. Mỗi phương pháp có ưu nhược điểm riêng và cần được lựa chọn phù hợp.

3.2. Quy trình quản lý chất thải nguy hại

Quy trình quản lý chất thải nguy hại bao gồm thu gom, vận chuyển, xử lý và tiêu hủy. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng để đảm bảo hiệu quả.

IV. Ứng dụng thực tiễn của giáo trình trong quản lý chất thải

Giáo trình Quản lý chất thải nguy hại 2006 đã được áp dụng trong nhiều dự án và chương trình đào tạo. Những ứng dụng này đã góp phần nâng cao nhận thức và kỹ năng cho các cán bộ quản lý môi trường.

4.1. Các dự án thành công trong quản lý chất thải

Nhiều dự án đã áp dụng kiến thức từ giáo trình để cải thiện quy trình quản lý chất thải, từ đó giảm thiểu ô nhiễm môi trường.

4.2. Đào tạo và nâng cao năng lực cho cán bộ

Giáo trình cũng được sử dụng trong các khóa đào tạo nhằm nâng cao năng lực cho cán bộ quản lý chất thải, giúp họ có kiến thức và kỹ năng cần thiết.

V. Kết luận và tương lai của quản lý chất thải nguy hại

Quản lý chất thải nguy hại là một vấn đề cấp bách và cần thiết trong bối cảnh hiện nay. Tương lai của quản lý chất thải phụ thuộc vào việc áp dụng các công nghệ mới và cải thiện quy định pháp lý.

5.1. Xu hướng phát triển trong quản lý chất thải

Các xu hướng mới trong quản lý chất thải nguy hại bao gồm việc áp dụng công nghệ xanh và phát triển bền vững.

5.2. Vai trò của giáo trình trong tương lai

Giáo trình Quản lý chất thải nguy hại 2006 sẽ tiếp tục là tài liệu tham khảo quan trọng cho các thế hệ sau, giúp nâng cao nhận thức và kỹ năng trong quản lý chất thải.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Quản lý Chất thải Nguy hại được biên soạn bởi nhóm tác giả thuộc Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh, với sự hỗ trợ tài chính từ Dự án Việt Nam – Thụy Sỹ (IER-EPFL), xuất bản lần đầu vào tháng 12/2005. Đây là ấn phẩm mở đầu trong bộ ba giáo trình chuyên ngành quản lý và kỹ thuật môi trường (hai tập tiếp theo gồm Kỹ thuật xử lý chất thải nguy hại và Hóa học môi trường các chất thải nguy hại).

                            BỘ 03 GIÁO TRÌNH CHUYÊN NGÀNH
 ┌──────────────────────────────────────┬──────────────────────────────┬──────────────────────────────┐
 │ Quản lý Chất thải Nguy hại (Tập 1)   │ Kỹ thuật Xử lý CTNH (Tập 2)  │ Hóa học Môi trường CTNH (Tập 3)│
 └──────────────────────────────────────┴──────────────────────────────┴──────────────────────────────┘

Trong chương trình đào tạo đại học và sau đại học, tài liệu đóng vai trò khối kiến thức chuyên ngành cốt lõi dành cho sinh viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh thuộc các ngành Khoa học Môi trường, Công nghệ Môi trường và Quản lý Môi trường.

Mục tiêu học tập của giáo trình là trang bị hệ thống lý thuyết chuẩn tắc về chất thải nguy hại (CTNH), phương pháp luận trong nhận diện, phân loại, kỹ thuật lấy mẫu phân tích bảo đảm chất lượng (QA/QC), đồng thời cung cấp các công cụ pháp lý, kinh tế và kỹ thuật để kiểm soát dòng thải độc hại phát sinh từ hoạt động công nghiệp, nông nghiệp và dân dụng.

Cấu trúc giáo trình gồm 10 chương, phân bổ thành 4 phần chính:

• Phần 1 (Chương 1, 2, 3): Tổng quan về CTNH, các chất ô nhiễm hữu cơ bền (POPs), đặc tính vận chuyển và tác động môi trường.
• Phần 2 & 3 (Chương 7, 8, 9): Kiểm soát và xử lý CTNH, kiểm toán chất thải, kỹ thuật ngăn ngừa ô nhiễm tại nguồn và các công nghệ xử lý cơ bản.
• Phần 4 (Chương 10): Các giải pháp quản lý CTNH cho các trường hợp đặc thù (nguồn sinh hoạt, ngành thuốc bảo vệ thực vật, bùn thải xử lý nước, dầu nhớt phế thải).

Điểm đặc sắc của tài liệu là sự tích hợp giữa các khung pháp lý quốc tế (RCRA – EPA Hoa Kỳ, UNEP) với hệ thống văn bản quy phạm pháp luật Việt Nam (Quy chế 155/1999/QĐ-TTg), đi kèm số liệu điều tra hiện trường tại TP. Hồ Chí Minh và vùng kinh tế trọng điểm phía Nam.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Nội dung giáo trình được tổ chức theo chuỗi logic từ cơ sở lý thuyết, công cụ kiểm soát phân tích đến các giải pháp xử lý kỹ thuật và chính sách chuyên biệt:

    CƠ SỞ & PHÂN LOẠI           QUAN TRẮC & KIỂM TOÁN            CÔNG NGHỆ & CHÍNH SÁCH
 ┌─────────────────────┐       ┌──────────────────────┐       ┌────────────────────────┐
 │ • Định nghĩa & Luật │  ──>  │ • Lấy mẫu QA/QC      │  ──>  │ • Kỹ thuật xử lý       │
 │ • 4 đặc tính D001-4 │       │ • 129 chất ưu tiên   │       │ • Đồng xử lý lò nung   │
 │ • Danh mục F, K, P, U│      │ • Kiểm toán dòng thải│       │ • Tái sinh nhớt & kinh tế│
 └─────────────────────┘       └──────────────────────┘       └────────────────────────┘

• Chương 1: Các khái niệm chung về chất thải nguy hại: Cung cấp định nghĩa pháp lý theo UNEP (1985), Luật RCRA (1976) của EPA Hoa Kỳ, và Quyết định 155/1999/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ Việt Nam. Chương này phân loại 4 nguồn thải chính (công nghiệp, nông nghiệp, thương mại, tiêu dùng dân dụng); bảng danh mục hóa chất thải từ các ngành công nghiệp theo David H. Lipták (1997); hệ thống phân loại theo 4 đặc tính (D001 – Tính cháy, D002 – Tính ăn mòn, D003 – Tính phản ứng, D004 – Tính độc qua phương pháp rửa trôi TCLP); phân loại 9 nhóm nguy hại quốc tế; quy trình xác định CTNH theo danh mục F, K, P, U của EPA. Đồng thời, chương này chuẩn hóa quy trình lấy mẫu, bảo quản mẫu và danh mục 129 chất ô nhiễm ưu tiên phân tích theo EPA NPDES (40 CFR 122).
• Chương 2 và Chương 3: Tập trung vào nhóm chất ô nhiễm hữu cơ bền (POPs), đặc tính chuyển hóa, lan truyền trong chuỗi thức ăn và các rủi ro độc học môi trường.
• Chương 7, Chương 8 và Chương 9 (Phần 3): Trình bày kỹ thuật kiểm toán chất thải tại cơ sở sản xuất, các giải pháp ngăn ngừa ô nhiễm tại nguồn (P2), các công nghệ hóa lý, xử lý sinh học và xử lý nhiệt đối với CTNH.
• Chương 10: Các giải pháp quản lý chất thải nguy hại cho một số trường hợp cụ thể: Phân tích thực trạng và giải pháp cho 4 dòng thải thực tế:
  1. CTNH sinh hoạt: Pin-ắc quy (chứa Pb, Cd, Hg, Ni, Li), dung môi, sơn, hóa chất tẩy rửa; nguyên tắc 3T (giảm thiểu, tái sử dụng, tái chế).
  2. Ngành sản xuất và sử dụng thuốc bảo vệ thực vật (BVTV): Ô nhiễm 5 lưu vực kênh rạch TP.HCM, quy trình quản lý liều lượng, bao bì và canh tác theo chương trình Quản lý dịch hại tổng hợp (IPM).
  3. Bùn thải công nghiệp: Bùn xi mạ kim loại nặng, bùn từ 300–400 trạm xử lý nước thải công nghiệp tại TP.HCM.
  4. Dầu nhớt phế thải: Hiện trạng ~25.000 tấn dầu thải và ~50.000 tấn chất thải nhiễm dầu/năm; các công cụ quản lý pháp lý, kinh tế (thuế, ký quỹ hoàn chi, quỹ môi trường, trái phiếu, bảo hiểm trách nhiệm), kỹ thuật tái sinh và xử lý trong lò nung xi măng (Holcim Kiên Giang).

Kiến thức nền tảng được xây dựng

• Khung lý thuyết độc học và tiêu chí nguy hại: Cơ chế gây hại qua các thông số chớp cháy (< 60°C), độ pH giới hạn ($\le 2$ hoặc $\ge 12$), tốc độ ăn mòn thép (> 6,35 mm/năm ở 55°C), phản ứng sinh khí độc đối với Cyanide/Sulfide ở dải pH 2–11,5, và nồng độ thôi nhiễm tối đa TCLP đối với 25 chất hữu cơ, 8 kim loại và 6 thuốc trừ sâu (Arsenic: 5,0 mg/l, Hexachlorobenzene: 0,13 mg/l, MEK: 200,0 mg/l theo 40 CFR 261.24).
• Nguyên lý kiểm soát chất lượng phân tích (QA/QC): Quy chuẩn lấy mẫu ngẫu nhiên (20% số thùng đồng nhất hoặc 100% thùng chưa xác định), lấy mẫu tích hợp (composite), lấy mẫu theo không gian 3 chiều (dài, rộng, sâu) với thể tích tối thiểu > 1.500 ml. Thiết lập hệ thống mẫu kiểm chứng: mẫu lặp 10% (duplicate sample), mẫu trắng vận chuyển (travel blank) và mẫu trắng hiện trường (field blank).
• Khung chính sách và công cụ kinh tế môi trường: Lý thuyết vòng đời sản phẩm (LCA), nguyên tắc "người gây ô nhiễm phải trả tiền", cơ chế ký quỹ hoàn chi (deposit-refund system) áp dụng cho nhà sản xuất/nhà phân phối dầu nhớt, và bảo hiểm trách nhiệm bồi thường thiệt hại sinh thái.

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng kỹ thuật và quan trắc: Lựa chọn dụng cụ lấy mẫu bằng vật liệu trơ chuyên dụng (thủy tinh hổ phách, Teflon, thép không gỉ, Polyethylene); kỹ thuật bảo quản mẫu hiện trường (cố định kim loại bằng $\text{HNO}_3$ đến $\text{pH} < 2$ lưu trữ 6 tháng; cố định Cyanide bằng $\text{NaOH } 6\text{N}$ đến $\text{pH} > 12$ ở 4°C lưu trữ 14 ngày); vận hành quy trình sàng lọc chỉ tiêu tiết kiệm chi phí qua pH, độ dẫn điện, TOC, Phenol tổng, GC-FID và GC-ECD.
• Kỹ năng phân tích quy trình công nghệ: Thiết kế và vận hành lưu đồ công nghệ tái sinh nhớt thải:

 ┌───────────────┐     ┌──────────────┐     ┌──────────────┐     ┌───────────────┐
 │ Dầu nhớt thải │ ──> │ Lắng cát/cặn │ ──> │ Keo tụ H2SO4 │ ──> │ Trung hòa NaOH│
 └───────────────┘     └──────────────┘     └──────────────┘     └───────────────┘
                                                                         │
 ┌───────────────┐     ┌──────────────┐     ┌──────────────┐             │
 │ Nhớt tái sinh │ <── │ Phụ gia      │ <── │ Lọc cặn dầu  │ <── Chưng cất (120°C)
 └───────────────┘     └──────────────┘     └──────────────┘

• Kỹ năng quản lý thực địa: Đánh giá thông số kỹ thuật thiêu đốt CTNH trong lò nung xi măng công nghiệp ở 1.000°C (tận dụng nhiệt năng, khoáng hóa cặn tro thành $\text{CaO}, \text{SiO}_2, \text{Al}_2\text{O}_3, \text{Fe}_2\text{O}_3$ vào clinker và trung hòa khí axit nhờ môi trường kiềm).

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

• Phương pháp tiếp cận sư phạm: Giáo trình xây dựng bài giảng kết hợp giữa việc phân tích các văn bản quy phạm pháp luật với các bài toán tính toán kỹ thuật và lưu đồ công nghệ. Nội dung tiếp cận từ việc nhận diện rủi ro, phân loại pháp lý cho đến các giải pháp xử lý dòng thải cụ thể.
• Bài tập và Case Studies thực tế: Cuối mỗi chương đều có hệ thống câu hỏi ôn tập định lượng và lý thuyết (Chương 1 có 7 câu hỏi lớn tập trung vào so sánh luật định, điều kiện lấy mẫu QA/QC, các trường hợp an toàn lao động). Các trường hợp nghiên cứu thực tiễn tại Việt Nam được đưa trực tiếp vào nội dung:
  • Phân tích sự cố thuốc trừ sâu gây chết 20 tấn cá tại Quận 7, TP. Hồ Chí Minh.
  • Đánh giá thử nghiệm đốt 40 tấn thuốc BVTV tồn lưu tại Công ty xi măng Holcim Kiên Giang (tháng 10/2003) đạt hiệu suất phân hủy xấp xỉ 100%.
  • Phân tích thực trạng 300–400 trạm xử lý nước thải công nghiệp và bài toán xử lý bùn thải xi mạ trên địa bàn TP. Hồ Chí Minh.
• Phương pháp đánh giá và tự học: Giáo trình cung cấp hệ thống bảng dữ liệu chuẩn (Bảng 1.1 về danh mục chất thải theo ngành của David H. Lipták; Bảng 1.2 về giới hạn TCLP theo RCRA; Bảng 1.4 về 129 chất ưu tiên theo EPA; Bảng khuyến nghị "NÊN LÀM / KHÔNG NÊN LÀM" trong quản lý CTNH gia đình). Người học sử dụng các bảng số liệu này để tự thực hành giải bài tập kiểm toán dòng thải, lập kế hoạch lấy mẫu hiện trường và xây dựng sổ nhật ký công tác quan trắc.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

• Tính chuẩn xác và cơ sở dữ liệu quốc tế: Giáo trình cập nhật các tiêu chuẩn kỹ thuật từ Cơ quan Bảo vệ Môi trường Hoa Kỳ (EPA), Đạo luật RCRA (1976), quy chuẩn phân tích của APHA, ASTM, và các ấn bản chuyên khảo quốc tế như Environmental Engineers’ Handbook (David H. Lipták, 1997).
• Gắn liền bối cảnh lập pháp và thực địa Việt Nam: Đối chiếu trực tiếp tính tương đồng và những điểm còn bất cập giữa Quy chế Quản lý CTNH (Quyết định 155/1999/QĐ-TTg) với các định nghĩa của UNEP, Canada và Hoa Kỳ; tích hợp dữ liệu điều tra thực địa của Dự án NORAD (2002), Viện Môi trường và Tài nguyên – IER (2003–2004), và Chi cục Bảo vệ Môi trường TP.HCM (2004–2005).
• Tích hợp các xu hướng công nghệ xử lý tiên tiến:
  • Kỹ thuật thiêu đốt hai cấp đối với nhiên liệu nhớt thải công nghiệp nhằm triệt tiêu mùi và giảm thiểu khí $\text{SO}_2$.
  • Công nghệ đồng xử lý chất thải độc hại (dầu nhiễm PCBs, sơn, thuốc trừ sâu, dung môi clo hóa) trong lò nung clinker xi măng nhiệt độ cao ($1.000^\circ\text{C}$).
  • Đẩy mạnh quy trình quản lý dịch hại tổng hợp (IPM) trong nông nghiệp nhằm giảm thiểu phát sinh bao bì và hóa chất BVTV tồn lưu.
• Ứng dụng công cụ kinh tế đa dạng: Giáo trình không chỉ dừng lại ở góc độ kỹ thuật mà còn phân tích cơ chế vận hành của các công cụ kinh tế: cơ chế ký quỹ hoàn chi đối với sản phẩm dầu nhờn, quota phát thải, phát hành trái phiếu môi trường phục vụ xây dựng khu xử lý tập trung cho vùng kinh tế trọng điểm phía Nam, và biểu phí bảo hiểm trách nhiệm rủi ro ô nhiễm.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

                      ĐỐI TƯỢNG VÀ MỤC ĐÍCH SỬ DỤNG
 ┌───────────────────────────────┬────────────────────────────────────────────┐
 │ Đối tượng                     │ Mục đích sử dụng                           │
 ├───────────────────────────────┼────────────────────────────────────────────┤
 │ Sinh viên ĐH (Năm 3, Năm 4)   │ Học phần Quản lý Chất thải Nguy hại        │
 │ Học viên Cao học & NCS        │ Nghiên cứu chuyên sâu, làm luận văn        │
 │ Giảng viên chuyên ngành       │ Thiết kế đề cương môn học, bài tập tình huống│
 │ Cán bộ Quản lý & Kỹ sư MT     │ Tài liệu tra cứu tiêu chuẩn, lập đề án     │
 └───────────────────────────────┴────────────────────────────────────────────┘

• Sinh viên đại học và học viên cao học: Giáo trình được thiết kế chuyên biệt cho sinh viên năm thứ 3, năm thứ 4 và học viên cao học thuộc các ngành Khoa học Môi trường, Công nghệ Môi trường, Quản lý Môi trường thuộc hệ thống Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh và các trường đại học kỹ thuật trên toàn quốc.
• Điều kiện tiên quyết (Prerequisites): Người học cần hoàn thành các học phần nền tảng: Hóa học đại cương, Hóa phân tích, Hóa học môi trường, Vi sinh vật môi trường và Pháp luật môi trường đại cương.
• Giảng viên đại học: Sử dụng tài liệu để biên soạn bài giảng, xây dựng đề cương môn học Quản lý Chất thải Nguy hại, tổ chức các buổi thảo luận tình huống (case study) về kiểm soát ô nhiễm công nghiệp và an toàn lấy mẫu.
• Cán bộ quản lý và chuyên gia kỹ thuật: Tài liệu là tài liệu tham khảo cho cán bộ tại Sở Tài nguyên và Môi trường, Chi cục Bảo vệ Môi trường, cán bộ KHKT tại các khu công nghiệp, khu chế xuất và các kỹ sư môi trường phụ trách vận hành hệ thống quản lý môi trường ISO 14001 tại các nhà máy sản xuất.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Tài liệu được biên soạn phục vụ sinh viên đại học, học viên cao học, nghiên cứu sinh các ngành Khoa học, Công nghệ và Quản lý Môi trường, đồng thời là tài liệu tham khảo cho cán bộ quản lý nhà nước, kỹ sư và chuyên viên kỹ thuật môi trường.

2. Cần kiến thức nền nào để học giáo trình này?

Người học cần trang bị kiến thức về Hóa học phân tích (các chỉ tiêu đo đạc, nguyên lý sắc ký GC-FID, GC-ECD), Độc học môi trường cơ bản, Hóa học môi trường và hệ thống văn bản quy phạm pháp luật về môi trường.

3. Điểm khác biệt của giáo trình này so với các tài liệu khác là gì?

Giáo trình kết hợp đồng bộ giữa khung lý thuyết chuẩn quốc tế (EPA, RCRA, 40 CFR) với thực trạng quản lý và số liệu khảo sát thực tế tại Việt Nam (TP. Hồ Chí Minh và các tỉnh lân cận); cung cấp chi tiết quy trình lấy mẫu chuẩn QA/QC và công nghệ đồng xử lý trong lò nung xi măng.

4. Làm sao để tự học giáo trình hiệu quả?

Người học nên bám sát hệ thống câu hỏi ôn tập cuối mỗi chương, đối chiếu các bảng tra cứu kỹ thuật (Bảng 1.2 nồng độ TCLP, Bảng 1.4 danh mục 129 chất ưu tiên), và phân tích các sơ đồ quy trình công nghệ tại Chương 10 để nắm vững quy trình xử lý thực tế.

5. Có tài liệu bổ trợ nào kèm theo giáo trình?

Giáo trình là tập 1 trong bộ 03 giáo trình đồng bộ của nhóm tác giả (gồm: Quản lý Chất thải Nguy hại, Kỹ thuật xử lý chất thải nguy hại, và Hóa học môi trường các chất thải nguy hại), tạo thành hệ thống tư liệu hoàn chỉnh từ quản lý đến kỹ thuật xử lý chuyên sâu.

---

Kết luận

Giáo trình Quản lý Chất thải Nguy hại là tài liệu học thuật cung cấp toàn diện cơ sở lý luận, phương pháp phân loại, quy trình quan trắc lấy mẫu QA/QC và các giải pháp quản lý kỹ thuật – kinh tế – pháp lý đối với dòng chất thải nguy hại. Lộ trình học tập được thiết kế khoa học: người học tiếp cận từ các khái niệm nền tảng, cơ chế phát tán và tiêu chuẩn kiểm soát dòng thải (Phần 1, Phần 3), trước khi đi sâu vào các giải pháp ứng dụng thực địa cho từng ngành công nghiệp và đời sống dân sinh (Phần 4). Để hoàn thiện khối kiến thức chuyên ngành, người học có thể kết hợp nghiên cứu hai tập giáo trình tiếp theo trong cùng bộ sách: Kỹ thuật xử lý chất thải nguy hại và Hóa học môi trường các chất thải nguy hại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

GIAÙO TRÌNH QUAÛN LYÙ CHAÁT THAÛI NGUY HAÏI LÔØI NOÙI ÑAÀU Boä Gíao trình naøy ñöôïc vieát cho ñoái töôïng chính laø caùc sinh vieân ÑH vaø hoïc vieân CH thuoäc caùc ngaønh Khoa Hoïc, Coâng Ngheä vaø Quûan Lyù Moâi Tröôøng cuûa ÑH Quoác Gia TP. Hoà Chí Minh. Tuy nhieân vôùi muïc ñích laø cung caáp moät löôïng kieán thöùc toaøn dieän veà quûan lyù lieân quan ñeán caùc loaïi chaát thaûi nguy haïi khaùc nhau, Boä giaùo trình naøy coøn laø taøi lieäu tham khaûo toát cho caùc caùn boä quaûn lyù, caùn boä KHKT vaø caùc NCS ñang nghieân cöùu vaø laøm vieäc xung quanh chuû ñeà keå treân. Noäi dung cuûa giaùo trình chia ra thaønh 10 chöông, ñöôïc caáu truùc trong 4 phaàn chính: PHAÀN 1 (chöông 1, 2 vaø 3): seõ giôùi thieäu toång quan veà caùc vaán ñeà chính lieân quan ñeán chaát thaûi nguy haïi, nhö: caùc khaùi nieäm neàn taûng chung veà CTNH, giôùi thieäu veà loaïi hình CTNH ñieån hình laø caùc chaát oâ nhieãm höõu cô beàn POPs, vaø khaùi quaùt veà caùc ñaëc tính chung trong quaù trình vaän chuyeån cuûa CTNH vaø aûnh höôûng cuûa CTNH ñeán moâi tröôøng.

PHAÀN 3 (Chöông 7, 8 vaø 9): caùc vaán ñeà veà kieåm soaùt vaø xöû lyù CTNH nhö kieåm toaùn chaát thaûi, ngaên ngöøa oâ nhieãm CTNH vaø caùc kyõ thuaät cô baûn ñeå xöû lyù CTNH. PHAÀN 4 (Chöông 10): Seõ giôùi thieäu moät soá chuû ñeà ñaëc bieät lieân quan ñeán giaûi phaùp quaûn lyù CTNH cho moät soá tröôøng hôïp cuï theå maø seõ laø moái quan taâm cuûa nhieàu ñoái töôïng khaùc nhau, nhö: vaán ñeà veà quaûn lyù CTNH trong gia ñình, quaûn lyù CTNH taïi moät soá ngaønh, ñoái töôïng SX coâng nghieäp khaùc nhau… Sau moãi chöông ñeàu coù caâu hoûi (hoaëc baøi taäp) ñeå ngöôøi ñoïc kieåm tra vaø naém baét ñöôïc caùc kieán thöùc quan troïng nhaát cuûa chuû ñeà vöøa ñoïc. Ñaây laø taøi lieäu ñaàu tieân trong boä 03 giaùo trình maø caùc taùc giaû seõ xuaát baûn trong thôøi gian tôùi (caùc giaùo trình coøn laïi laø Kyõ thuaät xöû lyù CTNH, vaø Hoùa hoïc moâi tröôøng caùc CTNH). Do xuaát baûn laàn ñaàu neân taøi lieäu naøy chaéc chaén coøn nhieàu sai soùt, caùc taùc giaû hy voïng seõ nhaän ñöôïc nhieàu yù kieán ñoùng goùp quí baùu cuûa caùc ñoàng nghieäp vaø ñoäc giaû ñeå coù theå caäp nhaät, chænh söûa hoaøn chænh hôn cho laàn taùi baûn sau.

Chuùng toâi traân thaønh caùm ôn ÑH Quoác Gia TPHCM, Döï aùn Vieät Nam - Thuî Syõ (IER-EPFL) ñaõ uûng hoä veà taøi chính cho quyeån saùch naøy ñöôïc ra ñôøi. Thaønh Phoá Hoà Chí Minh, thaùng 12/2005 Caùc Taùc Gæa. Chöông 1 CAÙC KHAÙI NIEÄM CHUNG VEÀ CHAÁT THAÛI NGUY HAÏI 1. ÑÒNH NGHÓA CHAÁT THAÛI NGUY HAÏI Khaùi nieäm veà thuaät ngöõ “chaát thaûi nguy haïi” (Hazardous Waste) laàn ñaàu tieân xuaát hieän vaøo thaäp nieân 70 cuûa theá kyû tröôùc taïi caùc nöôùc AÂu – Myõ, sau ñoù môû roäng ra nhieàu quoác gia khaùc.

Sau moät thôøi gian nghieân cöùu phaùt trieån, tuøy thuoäc vaøo söï phaùt trieån khoa hoïc kyõ thuaät vaø xaõ hoäi cuõng nhö quan ñieåm cuûa moãi nöôùc maø hieän nay treân theá giôùi coù nhieàu caùch ñònh nghóa khaùc nhau veà chaát thaûi nguy haïi trong luaät vaø caùc vaên baûn döôùi luaät veà moâi tröôøng. Chaúng haïn nhö: - Chaát thaûi nguy haïi laø nhöõng chaát coù ñoäc tính, aên moøn, gaây kích thích, hoïat tính, coù theå chaùy, noå maø gaây nguy hieåm cho con ngöôøi, vaø ñoäng vaät (ñònh nghóa cuûa Philipine). - Chaát thaûi nguy haïi laø nhöõng chaát maø do baûn chaát vaø tính chaát cuûa chuùng coù khaû naêng gaây nguy haïi ñeán söùc khoûe con ngöôøi vaø/hoaëc moâi tröôøng, vaø nhöõng chaát naøy yeâu caàu caùc kyõ thuaät xöû lyù ñaëc bieät ñeå loïai boû hoaëc giaûm ñaëc tính nguy haïi cuûa noù (ñònh nghóa cuûa Canada). - Ngoøai chaát thaûi phoùng xaï vaø chaát thaûi y teá, chaát thaûi nguy haïi laø chaát thaûi (daïng raén, loûng, baùn raén, vaø caùc bình chöùa khí) do hoïat tính hoùa hoïc, ñoäc tính, noå, aên moøn hoaëc caùc ñaëc tính khaùc, gaây nguy haïi hay coù khaû naêng gaây nguy haïi ñeán söùc khoûe con ngöôøi hoaëc moâi tröôøng bôûi chính baûn thaân chuùng hay khi ñöôïc cho tieáp xuùc vôùi chaát thaûi khaùc (theo UNEP, 1985).

- Trong Ñaïo luaät RCRA (Resource Conservation and Recovery Act – 1976: Ñaïo luaät veà thu hoài vaø baûo toàn taøi nguyeân) cuûa Myõ: chaát thaûi (ôû caùc daïng raén, loûng, baùn raén, vaø caùc bình khí) coù theå ñöôïc coi laø chaát thaûi nguy haïi khi: ¾ Naèm trong danh muïc chaát thaûi chaát thaûi nguy haïi do Cuïc Baûo Veä Moâi Tröôøng Hoa Kyø (EPA) ñöa ra (goàm 4 danh saùch). ¾ Coù moät trong 4 ñaëc tính (khi phaân tích) do EPA ñöa ra goàm chaùy-noå, aên moøn, phaûn öùng vaø ñoäc tính. Caùc phaân tích ñeå thöû nghieäm naøy cuõng do EPA qui ñònh. ¾ Ñöôïc chuû nguoàn thaûi (hay nhaø saûn xuaát) töï coâng boá laø chaát thaûi nguy haïi.

Beân caïnh ñoù, chaát thaûi nguy haïi coøn goàm caùc chaát gaây ñoäc tính ñoái vôùi con ngöôøi ôû lieàu löôïng nhoû. Ñoái vôùi caùc chaát chöa coù caùc chöùng minh cuûa nghieân cöùu dòch teã treân con ngöôøi, caùc thí nghieäm treân ñoäng vaät cuõng coù theå ñöôïc duøng ñeå öôùc ñoaùn taùc duïng ñoäc tính cuûa chuùng leân con ngöôøi. Taïi Vieät Nam, xuaát phaùt töø nguy cô buøng noå vieäc phaùt sinh chaát thaûi nguy haïi töø quaù trình coâng nghieäp hoùa cuûa ñaát nöôùc, ngaøy 16/07/1999, Thuû Töôùng Chính Phuû ñaõ kyù 1 quyeát ñònh ban haønh Quy Cheá Quaûn Lyù Chaát Thaûi Nguy Haïi soá 155/1999/QÑ-TTg (thöôøng ñöôïc goïi taét laø qui cheá 155), trong ñoù taïi Ñieàu 2, Muïc 2 chaát thaûi nguy haïi ñöôïc ñònh nghóa nhö sau: Chaát thaûi nguy haïi laø chaát thaûi coù chöùa caùc chaát hoaëc hôïp chaát coù moät trong caùc ñaëc tính gaây nguy haïi tröïc tieáp (deã chaùy, deã noå, laøm ngoä ñoäc, deã aên moøn, deã laây nhieãm vaø caùc ñaëc tính nguy haïi khaùc), hoaëc töông taùc chaát vôùi chaát khaùc gaây nguy haïi ñeán moâi tröôøng vaø söùc khoûe con ngöôøi. Caùc chaát thaûi nguy haïi ñöôïc lieät keâ trong danh muïc (phuï luïc 1 cuûa quy cheá 155).

Danh muïc do cô quan quaûn lyù nhaø nöôùc veà baûo veä moâi tröôøng caáp Trung öông (Cuïc Baûo Veä Moâi Tröôøng Vieät Nam - NEA) qui ñònh. Qua caùc ñònh nghóa ñöôïc neâu ôû treân cho thaáy haàu heát caùc ñònh nghóa ñeàu ñeà caäp ñeán ñaëc tính (chaùy-noå, aên moøn, hoaït tính vaø ñoäc tính) cuûa chaát thaûi nguy haïi. Coù ñònh nghóa ñeà caäp ñeán traïng thaùi cuûa chaát thaûi (raén, loûng, baùn raén, khí), gaây taùc haïi do baûn thaân chuùng hay khi töông taùc vôùi caùc chaát khaùc, coù ñònh nghóa thì khoâng ñeà caäp. Nhìn chung, noäi dung cuûa caùc ñònh nghóa thöôøng seõ phuø thuoäc raát nhieàu vaøo tình traïng phaùt trieån khoa hoïc – xaõ hoäi cuûa moãi nöôùc.

Trong caùc ñònh nghóa neâu treân coù theå thaáy raèng ñònh nghóa veà chaát thaûi nguy haïi cuûa Myõ laø roõ raøng nhaát vaø coù noäi dung roäng nhaát. Vieäc naøy seõ giuùp cho coâng taùc quaûn lyù chaát thaûi nguy haïi ñöôïc deã daøng hôn. So saùnh ñònh nghóa ñöôïc neâu trong quyeát ñònh 155/1999/QÑ-TTg do Thuû Töôùng Chính Phuû ban haønh vôùi ñònh nghóa cuûa caùc nöôùc khaùc cho thaáy ñònh nghóa ñöôïc ban haønh trong quy cheá coù nhieàu ñieåm töông ñoàng vôùi ñònh nghóa cuûa Lieân Hôïp Quoác vaø cuûa Myõ. Tuy nhieân, trong quy cheá veà quaûn lyù chaát thaûi nguy haïi cuûa chuùng ta coøn chöa roõ raøng veà caùc ñaëc tính cuûa chaát thaûi, beân caïnh ñoù chöa neâu leân caùc daïng cuûa chaát thaûi nguy haïi cuõng nhö vaø qui ñònh caùc chaát coù ñoäc tính vôùi ngöôøi hay ñoäng vaät laø chaát thaûi nguy haïi.

Trong giaùo trình naøy, vôùi muïc ñích taäp trung chuû yeáu veà phaàn chaát thaûi coâng nghieäp vaø quaûn lyù kyõ thuaät chaát thaûi nguy haïi, ñoàng thôøi ñeå khoâng leäch höôùng vôùi luaät leä ñaõ ban haønh, qui cheá 155 seõ ñöôïc choïn löïa laøm cô sôû chính, beân caïnh ñoù caùc ñònh nghóa cuûa Myõ seõ ñöôïc boå sung nhaèm laøm roõ hôn veà chaát thaûi nguy haïi. NGUOÀN GOÁC VAØ PHAÂN LOÏAI CHAÁT THAÛI NGUY HAÏI 1. Nguoàn phaùt sinh chaát thaûi nguy haïi Do tính ña daïng cuûa caùc loaïi hình coâng nghieäp, caùc hoaït ñoäng thöông maïi tieâu duøng, caùc hoïat ñoäng trong cuoäc soáng hay caùc hoaït ñoäng coâng nghieäp maø chaát thaûi nguy haïi coù theå phaùt sinh töø nhieàu nguoàn khaùc nhau. Vieäc phaùt thaûi coù theå do baûn chaát cuûa coâng ngheä, hay do trình ñoä daân trí daãn ñeán vieäc thaûi chaát thaûi coù theå laø voâ tình hay coá yù.

Tuyø theo caùch nhìn nhaän maø coù theå phaân thaønh caùc nguoàn thaûi khaùc nhau, nhìn chung coù theå chia caùc nguoàn phaùt sinh chaát thaûi nguy haïi thaønh 4 nguoàn chính nhö sau: - Töø caùc hoaït ñoäng coâng nghieäp (ví duï khi saûn xuaát thuoác khaùng sinh söû duïng dung moâi methyl chloride, xi maï söû duïng cyanide, saûn xuaát thuoác tröø saâu söû duïng dung moâi laø toluene hay xylene…). - Töø hoaït ñoäng noâng nghieäp (ví duï söû duïng caùc loaïi thuoác baûo veä thöïc vaät ñoäc haïi). - Thöông maïi (quaù trình nhaäp-xuaát caùc haøng ñoäc haïi khoâng ñaït yeâu caàu cho saûn xuaát hay haøng quaù haïn söû duïng…). 2 - Töø vieäc tieâu duøng trong daân duïng (ví duï vieäc söû duïng pin, hoaït ñoäng nghieân cöùu khoa hoïc ôû caùc Phoøng thí nghieäm, söû duïng daàu nhôùt boâi trôn, acqui caùc loïai…).

Trong caùc nguoàn thaûi neâu treân thì hoaït ñoäng coâng nghieäp laø nguoàn phaùt sinh chaát thaûi nguy haïi lôùn nhaát vaø phuï thuoäc raát nhieàu vaøo loaïi ngaønh coâng nghieäp (baûng 1. So vôùi caùc nguoàn phaùt thaûi khaùc, ñaây cuõng laø nguoàn phaùt thaûi mang tính thöôøng xuyeân vaø oån ñònh nhaát. Caùc nguoàn phaùt thaûi töø daân duïng hay töø thöông maïi chuû yeáu khoâng nhieàu, löôïng chaát thaûi töông ñoái nhoû, mang tính söï coá hoaëc do trình ñoä nhaän thöùc vaø daân trí cuûa ngöôøi daân. Caùc nguoàn thaûi töø caùc hoaït ñoäng noâng nghieäp mang tính chaát phaùt taùn daïng roäng, ñaây laø nguoàn raát khoù kieåm soaùt vaø thu gom, löôïng thaûi naøy phuï thuoäc raát nhieàu vaøo khaû naêng nhaän thöùc cuõng nhö trình ñoä daân trí cuûa ngöôøi daân trong khu vöïc.1 - Moät soá ngaønh coâng nghieäp vaø caùc loaïi chaát thaûi töông öùng Coâng nghieäp Loaïi chaát thaûi Saûn xuaát hoùa ¾ Dung moâi thaûi vaø caën chöng caát: white spirit, kerosene, benzene, chaát xylene, ethyl benzene, toluene, isopropanol, toluen disisocyanate, ethanol, acetone, methyl ethyl ketone, tetrahydrofuran, methylene chloride, 1,1,1-trichloroethane, trichloroethylene ¾ Chaát thaûi deã chaùy khoâng theo danh nghóa (otherwise specified) ¾ Chaát thaûi chöùa acid/base maïnh: ammonium hydroxide, hydrobromic acid, hydrochloric acid, potassium hydroxide, nitric acid, sulfuric acid, chromic acid, phosphoric acid ¾ Caùc chaát thaûi hoaït tính khaùc: sodium permanganate, organic peroxides, sodium perchlorate, potassium perchlorate, potassium permanganate, hypochloride, potassium sulfide, sodium sulfide.

¾ Phaùt thaûi töø xöû lyù buïi, buøn ¾ Xuùc taùc qua söû duïng Xaây döïng ¾ Sôn thaûi chaùy ñöôïc: ethylene dichloride, benzene, toluene, ethyl benzene, methyl isobutyl ketone, methyl ethyl ketone, chlorobenzene. ¾ Caùc chaát thaûi deã chaùy khoâng theo danh nghóa (otherwise specified) ¾ Dung moâi thaûi: methyl chloride, carbon tetrachloride, trichlorotrifluoroethane, toluene, xylene, kerosene, mineral spirits, acetone.