GIAÙO TRÌNH QUAÛN LYÙ CHAÁT THAÛI NGUY HAÏI LÔØI NOÙI ÑAÀU Boä Gíao trình naøy ñöôïc vieát cho ñoái töôïng chính laø caùc sinh vieân ÑH vaø hoïc vieân CH thuoäc caùc ngaønh Khoa Hoïc, Coâng Ngheä vaø Quûan Lyù Moâi Tröôøng cuûa ÑH Quoác Gia TP. Hoà Chí Minh. Tuy nhieân vôùi muïc ñích laø cung caáp moät löôïng kieán thöùc toaøn dieän veà quûan lyù lieân quan ñeán caùc loaïi chaát thaûi nguy haïi khaùc nhau, Boä giaùo trình naøy coøn laø taøi lieäu tham khaûo toát cho caùc caùn boä quaûn lyù, caùn boä KHKT vaø caùc NCS ñang nghieân cöùu vaø laøm vieäc xung quanh chuû ñeà keå treân. Noäi dung cuûa giaùo trình chia ra thaønh 10 chöông, ñöôïc caáu truùc trong 4 phaàn chính: PHAÀN 1 (chöông 1, 2 vaø 3): seõ giôùi thieäu toång quan veà caùc vaán ñeà chính lieân quan ñeán chaát thaûi nguy haïi, nhö: caùc khaùi nieäm neàn taûng chung veà CTNH, giôùi thieäu veà loaïi hình CTNH ñieån hình laø caùc chaát oâ nhieãm höõu cô beàn POPs, vaø khaùi quaùt veà caùc ñaëc tính chung trong quaù trình vaän chuyeån cuûa CTNH vaø aûnh höôûng cuûa CTNH ñeán moâi tröôøng.
PHAÀN 3 (Chöông 7, 8 vaø 9): caùc vaán ñeà veà kieåm soaùt vaø xöû lyù CTNH nhö kieåm toaùn chaát thaûi, ngaên ngöøa oâ nhieãm CTNH vaø caùc kyõ thuaät cô baûn ñeå xöû lyù CTNH. PHAÀN 4 (Chöông 10): Seõ giôùi thieäu moät soá chuû ñeà ñaëc bieät lieân quan ñeán giaûi phaùp quaûn lyù CTNH cho moät soá tröôøng hôïp cuï theå maø seõ laø moái quan taâm cuûa nhieàu ñoái töôïng khaùc nhau, nhö: vaán ñeà veà quaûn lyù CTNH trong gia ñình, quaûn lyù CTNH taïi moät soá ngaønh, ñoái töôïng SX coâng nghieäp khaùc nhau… Sau moãi chöông ñeàu coù caâu hoûi (hoaëc baøi taäp) ñeå ngöôøi ñoïc kieåm tra vaø naém baét ñöôïc caùc kieán thöùc quan troïng nhaát cuûa chuû ñeà vöøa ñoïc. Ñaây laø taøi lieäu ñaàu tieân trong boä 03 giaùo trình maø caùc taùc giaû seõ xuaát baûn trong thôøi gian tôùi (caùc giaùo trình coøn laïi laø Kyõ thuaät xöû lyù CTNH, vaø Hoùa hoïc moâi tröôøng caùc CTNH). Do xuaát baûn laàn ñaàu neân taøi lieäu naøy chaéc chaén coøn nhieàu sai soùt, caùc taùc giaû hy voïng seõ nhaän ñöôïc nhieàu yù kieán ñoùng goùp quí baùu cuûa caùc ñoàng nghieäp vaø ñoäc giaû ñeå coù theå caäp nhaät, chænh söûa hoaøn chænh hôn cho laàn taùi baûn sau.
Chuùng toâi traân thaønh caùm ôn ÑH Quoác Gia TPHCM, Döï aùn Vieät Nam - Thuî Syõ (IER-EPFL) ñaõ uûng hoä veà taøi chính cho quyeån saùch naøy ñöôïc ra ñôøi. Thaønh Phoá Hoà Chí Minh, thaùng 12/2005 Caùc Taùc Gæa. Chöông 1 CAÙC KHAÙI NIEÄM CHUNG VEÀ CHAÁT THAÛI NGUY HAÏI 1. ÑÒNH NGHÓA CHAÁT THAÛI NGUY HAÏI Khaùi nieäm veà thuaät ngöõ “chaát thaûi nguy haïi” (Hazardous Waste) laàn ñaàu tieân xuaát hieän vaøo thaäp nieân 70 cuûa theá kyû tröôùc taïi caùc nöôùc AÂu – Myõ, sau ñoù môû roäng ra nhieàu quoác gia khaùc.
Sau moät thôøi gian nghieân cöùu phaùt trieån, tuøy thuoäc vaøo söï phaùt trieån khoa hoïc kyõ thuaät vaø xaõ hoäi cuõng nhö quan ñieåm cuûa moãi nöôùc maø hieän nay treân theá giôùi coù nhieàu caùch ñònh nghóa khaùc nhau veà chaát thaûi nguy haïi trong luaät vaø caùc vaên baûn döôùi luaät veà moâi tröôøng. Chaúng haïn nhö: - Chaát thaûi nguy haïi laø nhöõng chaát coù ñoäc tính, aên moøn, gaây kích thích, hoïat tính, coù theå chaùy, noå maø gaây nguy hieåm cho con ngöôøi, vaø ñoäng vaät (ñònh nghóa cuûa Philipine). - Chaát thaûi nguy haïi laø nhöõng chaát maø do baûn chaát vaø tính chaát cuûa chuùng coù khaû naêng gaây nguy haïi ñeán söùc khoûe con ngöôøi vaø/hoaëc moâi tröôøng, vaø nhöõng chaát naøy yeâu caàu caùc kyõ thuaät xöû lyù ñaëc bieät ñeå loïai boû hoaëc giaûm ñaëc tính nguy haïi cuûa noù (ñònh nghóa cuûa Canada). - Ngoøai chaát thaûi phoùng xaï vaø chaát thaûi y teá, chaát thaûi nguy haïi laø chaát thaûi (daïng raén, loûng, baùn raén, vaø caùc bình chöùa khí) do hoïat tính hoùa hoïc, ñoäc tính, noå, aên moøn hoaëc caùc ñaëc tính khaùc, gaây nguy haïi hay coù khaû naêng gaây nguy haïi ñeán söùc khoûe con ngöôøi hoaëc moâi tröôøng bôûi chính baûn thaân chuùng hay khi ñöôïc cho tieáp xuùc vôùi chaát thaûi khaùc (theo UNEP, 1985).
- Trong Ñaïo luaät RCRA (Resource Conservation and Recovery Act – 1976: Ñaïo luaät veà thu hoài vaø baûo toàn taøi nguyeân) cuûa Myõ: chaát thaûi (ôû caùc daïng raén, loûng, baùn raén, vaø caùc bình khí) coù theå ñöôïc coi laø chaát thaûi nguy haïi khi: ¾ Naèm trong danh muïc chaát thaûi chaát thaûi nguy haïi do Cuïc Baûo Veä Moâi Tröôøng Hoa Kyø (EPA) ñöa ra (goàm 4 danh saùch). ¾ Coù moät trong 4 ñaëc tính (khi phaân tích) do EPA ñöa ra goàm chaùy-noå, aên moøn, phaûn öùng vaø ñoäc tính. Caùc phaân tích ñeå thöû nghieäm naøy cuõng do EPA qui ñònh. ¾ Ñöôïc chuû nguoàn thaûi (hay nhaø saûn xuaát) töï coâng boá laø chaát thaûi nguy haïi.
Beân caïnh ñoù, chaát thaûi nguy haïi coøn goàm caùc chaát gaây ñoäc tính ñoái vôùi con ngöôøi ôû lieàu löôïng nhoû. Ñoái vôùi caùc chaát chöa coù caùc chöùng minh cuûa nghieân cöùu dòch teã treân con ngöôøi, caùc thí nghieäm treân ñoäng vaät cuõng coù theå ñöôïc duøng ñeå öôùc ñoaùn taùc duïng ñoäc tính cuûa chuùng leân con ngöôøi. Taïi Vieät Nam, xuaát phaùt töø nguy cô buøng noå vieäc phaùt sinh chaát thaûi nguy haïi töø quaù trình coâng nghieäp hoùa cuûa ñaát nöôùc, ngaøy 16/07/1999, Thuû Töôùng Chính Phuû ñaõ kyù 1 quyeát ñònh ban haønh Quy Cheá Quaûn Lyù Chaát Thaûi Nguy Haïi soá 155/1999/QÑ-TTg (thöôøng ñöôïc goïi taét laø qui cheá 155), trong ñoù taïi Ñieàu 2, Muïc 2 chaát thaûi nguy haïi ñöôïc ñònh nghóa nhö sau: Chaát thaûi nguy haïi laø chaát thaûi coù chöùa caùc chaát hoaëc hôïp chaát coù moät trong caùc ñaëc tính gaây nguy haïi tröïc tieáp (deã chaùy, deã noå, laøm ngoä ñoäc, deã aên moøn, deã laây nhieãm vaø caùc ñaëc tính nguy haïi khaùc), hoaëc töông taùc chaát vôùi chaát khaùc gaây nguy haïi ñeán moâi tröôøng vaø söùc khoûe con ngöôøi. Caùc chaát thaûi nguy haïi ñöôïc lieät keâ trong danh muïc (phuï luïc 1 cuûa quy cheá 155).
Danh muïc do cô quan quaûn lyù nhaø nöôùc veà baûo veä moâi tröôøng caáp Trung öông (Cuïc Baûo Veä Moâi Tröôøng Vieät Nam - NEA) qui ñònh. Qua caùc ñònh nghóa ñöôïc neâu ôû treân cho thaáy haàu heát caùc ñònh nghóa ñeàu ñeà caäp ñeán ñaëc tính (chaùy-noå, aên moøn, hoaït tính vaø ñoäc tính) cuûa chaát thaûi nguy haïi. Coù ñònh nghóa ñeà caäp ñeán traïng thaùi cuûa chaát thaûi (raén, loûng, baùn raén, khí), gaây taùc haïi do baûn thaân chuùng hay khi töông taùc vôùi caùc chaát khaùc, coù ñònh nghóa thì khoâng ñeà caäp. Nhìn chung, noäi dung cuûa caùc ñònh nghóa thöôøng seõ phuø thuoäc raát nhieàu vaøo tình traïng phaùt trieån khoa hoïc – xaõ hoäi cuûa moãi nöôùc.
Trong caùc ñònh nghóa neâu treân coù theå thaáy raèng ñònh nghóa veà chaát thaûi nguy haïi cuûa Myõ laø roõ raøng nhaát vaø coù noäi dung roäng nhaát. Vieäc naøy seõ giuùp cho coâng taùc quaûn lyù chaát thaûi nguy haïi ñöôïc deã daøng hôn. So saùnh ñònh nghóa ñöôïc neâu trong quyeát ñònh 155/1999/QÑ-TTg do Thuû Töôùng Chính Phuû ban haønh vôùi ñònh nghóa cuûa caùc nöôùc khaùc cho thaáy ñònh nghóa ñöôïc ban haønh trong quy cheá coù nhieàu ñieåm töông ñoàng vôùi ñònh nghóa cuûa Lieân Hôïp Quoác vaø cuûa Myõ. Tuy nhieân, trong quy cheá veà quaûn lyù chaát thaûi nguy haïi cuûa chuùng ta coøn chöa roõ raøng veà caùc ñaëc tính cuûa chaát thaûi, beân caïnh ñoù chöa neâu leân caùc daïng cuûa chaát thaûi nguy haïi cuõng nhö vaø qui ñònh caùc chaát coù ñoäc tính vôùi ngöôøi hay ñoäng vaät laø chaát thaûi nguy haïi.
Trong giaùo trình naøy, vôùi muïc ñích taäp trung chuû yeáu veà phaàn chaát thaûi coâng nghieäp vaø quaûn lyù kyõ thuaät chaát thaûi nguy haïi, ñoàng thôøi ñeå khoâng leäch höôùng vôùi luaät leä ñaõ ban haønh, qui cheá 155 seõ ñöôïc choïn löïa laøm cô sôû chính, beân caïnh ñoù caùc ñònh nghóa cuûa Myõ seõ ñöôïc boå sung nhaèm laøm roõ hôn veà chaát thaûi nguy haïi. NGUOÀN GOÁC VAØ PHAÂN LOÏAI CHAÁT THAÛI NGUY HAÏI 1. Nguoàn phaùt sinh chaát thaûi nguy haïi Do tính ña daïng cuûa caùc loaïi hình coâng nghieäp, caùc hoaït ñoäng thöông maïi tieâu duøng, caùc hoïat ñoäng trong cuoäc soáng hay caùc hoaït ñoäng coâng nghieäp maø chaát thaûi nguy haïi coù theå phaùt sinh töø nhieàu nguoàn khaùc nhau. Vieäc phaùt thaûi coù theå do baûn chaát cuûa coâng ngheä, hay do trình ñoä daân trí daãn ñeán vieäc thaûi chaát thaûi coù theå laø voâ tình hay coá yù.
Tuyø theo caùch nhìn nhaän maø coù theå phaân thaønh caùc nguoàn thaûi khaùc nhau, nhìn chung coù theå chia caùc nguoàn phaùt sinh chaát thaûi nguy haïi thaønh 4 nguoàn chính nhö sau: - Töø caùc hoaït ñoäng coâng nghieäp (ví duï khi saûn xuaát thuoác khaùng sinh söû duïng dung moâi methyl chloride, xi maï söû duïng cyanide, saûn xuaát thuoác tröø saâu söû duïng dung moâi laø toluene hay xylene…). - Töø hoaït ñoäng noâng nghieäp (ví duï söû duïng caùc loaïi thuoác baûo veä thöïc vaät ñoäc haïi). - Thöông maïi (quaù trình nhaäp-xuaát caùc haøng ñoäc haïi khoâng ñaït yeâu caàu cho saûn xuaát hay haøng quaù haïn söû duïng…). 2 - Töø vieäc tieâu duøng trong daân duïng (ví duï vieäc söû duïng pin, hoaït ñoäng nghieân cöùu khoa hoïc ôû caùc Phoøng thí nghieäm, söû duïng daàu nhôùt boâi trôn, acqui caùc loïai…).
Trong caùc nguoàn thaûi neâu treân thì hoaït ñoäng coâng nghieäp laø nguoàn phaùt sinh chaát thaûi nguy haïi lôùn nhaát vaø phuï thuoäc raát nhieàu vaøo loaïi ngaønh coâng nghieäp (baûng 1. So vôùi caùc nguoàn phaùt thaûi khaùc, ñaây cuõng laø nguoàn phaùt thaûi mang tính thöôøng xuyeân vaø oån ñònh nhaát. Caùc nguoàn phaùt thaûi töø daân duïng hay töø thöông maïi chuû yeáu khoâng nhieàu, löôïng chaát thaûi töông ñoái nhoû, mang tính söï coá hoaëc do trình ñoä nhaän thöùc vaø daân trí cuûa ngöôøi daân. Caùc nguoàn thaûi töø caùc hoaït ñoäng noâng nghieäp mang tính chaát phaùt taùn daïng roäng, ñaây laø nguoàn raát khoù kieåm soaùt vaø thu gom, löôïng thaûi naøy phuï thuoäc raát nhieàu vaøo khaû naêng nhaän thöùc cuõng nhö trình ñoä daân trí cuûa ngöôøi daân trong khu vöïc.1 - Moät soá ngaønh coâng nghieäp vaø caùc loaïi chaát thaûi töông öùng Coâng nghieäp Loaïi chaát thaûi Saûn xuaát hoùa ¾ Dung moâi thaûi vaø caën chöng caát: white spirit, kerosene, benzene, chaát xylene, ethyl benzene, toluene, isopropanol, toluen disisocyanate, ethanol, acetone, methyl ethyl ketone, tetrahydrofuran, methylene chloride, 1,1,1-trichloroethane, trichloroethylene ¾ Chaát thaûi deã chaùy khoâng theo danh nghóa (otherwise specified) ¾ Chaát thaûi chöùa acid/base maïnh: ammonium hydroxide, hydrobromic acid, hydrochloric acid, potassium hydroxide, nitric acid, sulfuric acid, chromic acid, phosphoric acid ¾ Caùc chaát thaûi hoaït tính khaùc: sodium permanganate, organic peroxides, sodium perchlorate, potassium perchlorate, potassium permanganate, hypochloride, potassium sulfide, sodium sulfide.
¾ Phaùt thaûi töø xöû lyù buïi, buøn ¾ Xuùc taùc qua söû duïng Xaây döïng ¾ Sôn thaûi chaùy ñöôïc: ethylene dichloride, benzene, toluene, ethyl benzene, methyl isobutyl ketone, methyl ethyl ketone, chlorobenzene. ¾ Caùc chaát thaûi deã chaùy khoâng theo danh nghóa (otherwise specified) ¾ Dung moâi thaûi: methyl chloride, carbon tetrachloride, trichlorotrifluoroethane, toluene, xylene, kerosene, mineral spirits, acetone.