Tổng quan về giáo trình

Giáo trình môn Công tác xã hội (còn được định danh là Nhập môn Công tác xã hội) do Trường Cao đẳng Giao thông Vận tải TW I trực thuộc Bộ Giao thông Vận tải biên soạn và phát hành nội bộ tại Hà Nội năm 2017. Tài liệu giữ vị trí là môn học lý thuyết cơ sở nghề bắt buộc thuộc chương trình đào tạo trình độ cao đẳng ngành Công tác xã hội. Nội dung giáo trình cung cấp nền tảng tri thức tổng quan để người học tiếp tục tiếp cận các học phần phương pháp chuyên sâu ở giai đoạn sau, bao gồm Công tác xã hội cá nhân, Công tác xã hội nhóm và Phát triển cộng đồng.

Mục tiêu học tập (learning outcomes) của giáo trình tập trung vào ba chuẩn đầu ra chính:

  • Về kiến thức: Người học nắm vững hệ thống triết lý nghề nghiệp, 7 nguyên tắc đạo đức, chức năng của nhân viên xã hội; phân biệt ranh giới khoa học giữa công tác xã hội chuyên nghiệp và hoạt động từ thiện tự phát; hiểu rõ cơ sở lý thuyết hành vi, hệ sinh thái xã hội và an sinh xã hội.
  • Về kỹ năng: Người học hình thành năng lực vận dụng các nguyên tắc nghề nghiệp vào quy trình trợ giúp; sử dụng các phương pháp thu thập dữ liệu, chẩn đoán xã hội, lập kế hoạch can thiệp và đánh giá kết quả theo tiến trình công tác xã hội.
  • Về thái độ: Xây dựng phẩm chất tôn trọng phẩm giá con người, chấp nhận đối tượng vô điều kiện, không định kiến, không phê phán và tuân thủ chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp.

Cấu trúc giáo trình gồm 3 chương nội dung chính, hệ thống phụ lục quy điều đạo đức (Philippines, NASW Hoa Kỳ năm 1990), bảng số liệu thống kê chỉ số phát triển con người (HDI) và danh mục tài liệu tham khảo. Giáo trình tiếp cận môn học dưới góc độ khoa học xã hội ứng dụng, liên kết đa ngành giữa Công tác xã hội với Triết học Mác - Lênin, Tâm lý học, Xã hội học, Kinh tế - Chính trị học, Khoa học Nhà nước & Pháp luật và An sinh xã hội. Điểm đặc sắc của văn bản là việc kết hợp chuẩn hóa khung lý luận quốc tế (IFSW, NASW) với hệ thống chính sách, pháp luật Việt Nam (Hiến pháp 1992, Quyết định khung đào tạo năm 2004 của Bộ Giáo dục và Đào tạo).

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương và chủ đề chính

Nội dung giáo trình được triển khai theo trật tự logic từ nhận thức lý luận, nguyên tắc hành nghề đến cấu trúc hệ thống thiết chế thực thi:

  • Chương I: Khái niệm, triết lý và giá trị của công tác xã hội:

    • Khái niệm: Trích dẫn định nghĩa từ Từ điển Công tác xã hội (1995), định nghĩa của Liên đoàn Chuyên nghiệp Xã hội Quốc tế (IFSW tại Montreal, Canada tháng 7/2004), quan niệm của Hiệp hội Chuyên gia Công tác xã hội Mỹ (NASW) và quan niệm tại Philippines. Khái quát 4 đặc trưng cốt lõi: là một khoa học - nghề nghiệp độc lập; trợ giúp cá nhân/gia đình/cộng đồng phục hồi và tăng cường chức năng xã hội; can thiệp tại điểm tương tác giữa con người và môi trường; hướng tới mục tiêu "tự giúp" (trao quyền và tăng năng lực).
    • Phân biệt công tác xã hội và hoạt động từ thiện: Phân tích so sánh có hệ thống trên 4 tiêu chí: động cơ giúp đỡ (nghề nghiệp vs cá nhân), phương pháp can thiệp (tự giúp, trao công cụ vs ban phát vật chất tức thời), mối quan hệ trợ giúp (quan hệ nghề nghiệp bình đẳng vs cho - nhận thụ động) và kết quả can thiệp (bền vững giải quyết nguyên nhân gốc rễ vs tạm thời, dễ tạo tâm lý ỷ lại).
    • Lịch sử hình thành: Phong trào COS tại Anh (Luân Đôn, 1869); phong trào COS tại Mỹ (Buffalo năm 1877, Trường Nhân ái New York 1898, Mary Richmond với tác phẩm Social Diagnosis năm 1917, ảnh hưởng của Sigmund Freud thập niên 1920); quá trình phát triển tại châu Á (Trung Quốc thập niên 1920, Trường CTXH Bombay tại Ấn Độ năm 1939); tiến trình tại Việt Nam (Trung tâm Thevent 1947, Trường Caritas 38 Tú Xương 1949, Trường CTXH Quốc gia thập niên 1960, mốc đào tạo tại ĐH Mở TP.HCM năm 1992, dự án UNV-MOLISA-CFSI, Trường Cao đẳng Lao động - Xã hội 1997 và Quyết định khung năm 2004 của Bộ GD-ĐT).
    • Triết lý và giá trị: 6 quan điểm triết lý định hướng con người là trung tâm; 5 nhóm giá trị nền tảng (phúc lợi con người theo Điều 25 Tuyên ngôn Nhân quyền Quốc tế; công bằng xã hội; tôn trọng phẩm giá; niềm tin vào khả năng thay đổi tích cực; đóng góp cải tiến thể chế).
    • Chuẩn mực đạo đức và mối quan hệ liên ngành: Trách nhiệm đạo đức với đối tượng, đồng nghiệp, cơ quan, ngành và xã hội; mối quan hệ tương hỗ với 6 phân ngành khoa học cơ bản.

  • Chương II: Vai trò, chức năng và nguyên tắc nghề nghiệp trong công tác xã hội:

    • Mục đích và đối tượng: Trợ giúp các nhóm yếu thế, thiệt thòi, dễ bị tổn thương (trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt, phụ nữ, người nghèo, người khuyết tật, người cao tuổi, người nhiễm HIV/AIDS). Dẫn chứng các số liệu thống kê bất bình đẳng giới của Liên Hợp Quốc và tỷ lệ bạo hành phụ nữ tại Bangladesh (50%), Sri Lanka (60%), Mexico (60%), Chile (80%), Thái Lan (>50%), Hoa Kỳ (10 giây có 1 vụ bạo hành, tỷ lệ cưỡng dâm 41,2/100.000 dân).
    • 4 Chức năng nghề nghiệp: Phòng ngừa; Can thiệp giải quyết vấn đề; Phục hồi chức năng xã hội; Phát triển chức năng xã hội. Bốn chức năng có mối quan hệ biện chứng, hỗ trợ lẫn nhau.
    • 7 Nguyên tắc nghề nghiệp cốt lõi: (1) Chấp nhận đối tượng; (2) Đối tượng cùng tham gia giải quyết vấn đề; (3) Dành quyền tự quyết cho đối tượng; (4) Cá biệt hoá sự giúp đỡ; (5) Giữ bí mật thông tin về đối tượng; (6) Tự ý thức về bản thân; (7) Đảm bảo mối quan hệ nghề nghiệp.
    • 5 Phương pháp tiếp cận: Tiếp cận theo Tháp nhu cầu 5 bậc của Abraham Maslow; Tiếp cận dựa trên Quyền con người và Công bằng xã hội (Bộ Luật Nhân quyền Quốc tế); Tiếp cận theo lý thuyết Hành vi con người và Môi trường xã hội; Tiếp cận Hệ sinh thái (vi mô, trung mô, vĩ mô); Tiếp cận theo Lý thuyết phát triển bền vững và Chỉ số phát triển con người (HDI theo báo cáo UNDP 2004).
    • Khái quát 3 phương pháp thực hành: Công tác xã hội cá nhân, Công tác xã hội nhóm, Tổ chức và phát triển cộng đồng.

  • Chương III: Hệ thống cơ quan, tổ chức làm công tác xã hội và nhân viên xã hội chuyên nghiệp:

    • Bốn thành tố cơ bản: Thân chủ/đối tượng, Vấn đề của đối tượng, Nhân viên xã hội/cơ quan, Tiến trình hoạt động can thiệp.
    • Hệ thống thiết chế: Các lĩnh vực hoạt động thực tiễn, hệ thống cơ sở bảo trợ xã hội và cơ quan quản lý nhà nước ngành Lao động - Thương binh và Xã hội.
    • Vị trí việc làm và vai trò chuyên môn của nhân viên xã hội trong các thiết chế.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình định hình khung lý luận dựa trên ba nhóm tri thức cơ sở:

  1. Hệ thống lý thuyết tâm lý - xã hội: Lý thuyết phát triển nhân cách của Sigmund Freud, Tháp nhu cầu 5 bậc của Maslow (Sống còn -> An toàn -> Thuộc về nhóm -> Tôn trọng -> Hoàn thiện), lý thuyết tương tác môi trường xã hội và mô hình hệ sinh thái đa tầng.
  2. Khung nguyên tắc và triết lý hành động: Triết lý tôn trọng quyền con người, nguyên tắc "tự giúp" (trao cần câu thay vì cho xâu cá), nâng cao năng lực nội sinh và loại bỏ rào cản xã hội.
  3. Khung thể chế và pháp lý: Các điều khoản nhân quyền trong Công ước quốc tế (Điều 1, 3, 25 UDHR 1948), Hiến pháp Việt Nam năm 1992 (Điều 63 về bình đẳng giới, Điều 65 về bảo vệ trẻ em, Điều 66 về thanh niên, Điều 67 về chính sách ưu đãi xã hội và người khuyết tật/mồ côi) cùng các định hướng chỉ số HDI trong Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội của Việt Nam giai đoạn 2001 - 2010.

Kỹ năng phát triển

  • Kỹ năng kỹ thuật nghiệp vụ: Kỹ năng thu thập thông tin, chẩn đoán xã hội theo quy trình khoa học của Mary Richmond; thiết lập hợp đồng can thiệp; xây dựng kế hoạch quản lý ca; vận dụng quy trình 3 phương pháp (cá nhân, nhóm, cộng đồng).
  • Kỹ năng phân tích: Đánh giá thứ bậc nhu cầu của thân chủ theo thang Maslow; phân tích các yếu tố tác động thuộc hệ sinh thái (gia đình, nhà trường, chính sách, cộng đồng); xác định nguyên nhân nghèo đói và bất bình đẳng giới dựa trên dữ liệu định lượng.
  • Năng lực thực hành chuyên môn: Năng lực duy trì mối quan hệ nghề nghiệp trung tính; xử lý các giới hạn của quyền tự quyết và bảo mật thông tin (trường hợp thân chủ có ý định tự tử, bạo lực hoặc trẻ vị thành niên vi phạm pháp luật); tự kiểm soát quyền lực nghề nghiệp và tuân thủ quy điều đạo đức.

Phương pháp giảng dạy và học tập

Cách tiếp cận sư phạm

Giáo trình triển khai phương pháp tiếp cận sư phạm kết hợp giữa thuyết giảng lý luận nền tảng với phân tích tình huống thực tế (case-based learning). Cấu trúc nội dung đi từ việc làm rõ bản chất khoa học của các khái niệm, đối chiếu sự khác biệt giữa các mô hình trợ giúp, sau đó đưa ra các nguyên tắc hành vi cụ thể áp dụng vào từng nhóm đối tượng yếu thế.

Bài tập tình huống và thực hành nghiệp vụ

Văn bản đưa ra các trường hợp giả định và tình huống điển hình phục vụ thảo luận chuyên môn:

  • Tình huống cai nghiện ma túy: Phân tích nguyên tắc tôn trọng quyền tự quyết khi nhân viên xã hội tham vấn cho thân chủ lựa chọn giữa hình thức cai nghiện tự nguyện tại cộng đồng hoặc cai nghiện tập trung tại cơ sở chữa bệnh, chỉ rõ vai trò cung cấp thông tin thay vì áp đặt giải pháp.
  • Tình huống trẻ vị thành niên vi phạm pháp luật: Thảo luận về giới hạn của nguyên tắc tự quyết và giữ bí mật thông tin khi đối tượng có hành vi nguy hiểm cho cộng đồng, buộc nhân viên xã hội phải phối hợp chuyển tuyến vào trường giáo dưỡng hoặc cơ sở quản lý tại xã/phường.
  • Tình huống hỗ trợ hộ nghèo: Minh họa nguyên tắc cá biệt hóa sự giúp đỡ qua việc phân loại nguyên nhân nghèo do thiếu vốn (kết nối tổ chức tín dụng) khác với nguyên nhân nghèo do thiếu kỹ năng làm ăn (chuyển giao kỹ thuật, tập huấn sản xuất).
  • Tình huống mâu thuẫn giá trị: Phân biệt ranh giới giữa chấp nhận nhân phẩm con người và việc không chấp nhận hành vi vi phạm pháp luật/lệch chuẩn đạo đức (người phạm tội, nghiện ngập, mại dâm).

Phương pháp đánh giá và hướng dẫn tự học

  • Đánh giá kết quả học tập: Thực hiện thông qua kiểm tra tự luận về hệ thống khái niệm, lịch sử phát triển, cấu trúc 7 nguyên tắc đạo đức; đánh giá kỹ năng giải quyết tình huống thông qua các bài tập xử lý xung đột giá trị và thiết kế kế hoạch can thiệp xã hội.
  • Hướng dẫn tự học: Sinh viên cần đọc kết hợp giáo trình với các văn bản pháp luật hiện hành (Hiến pháp, Luật Trẻ em, Luật Bình đẳng giới); tự tra cứu, đối chiếu bảng số liệu HDI trong Phụ lục 2 với báo cáo phát triển con người hiện thời; nghiên cứu kỹ quy điều đạo đức của Philippines và NASW Hoa Kỳ (Phụ lục 1) để chuẩn bị các buổi thuyết trình và thảo luận nhóm.

Điểm nổi bật và cập nhật

Cập nhật phương pháp tiếp cận và xu hướng lý thuyết

  • Chuyển đổi mô hình can thiệp: Giáo trình phân định rõ sự chuyển biến từ mô hình từ thiện truyền thống (dựa trên cứu trợ vật chất thụ động, ngắn hạn) sang mô hình công tác xã hội chuyên nghiệp hiện đại (lấy lý thuyết hệ thống, tăng quyền lực và phát triển bền vững làm trọng tâm).
  • Cập nhật chuẩn quốc tế: Đưa vào định nghĩa chính thức của Liên đoàn Chuyên nghiệp Xã hội Quốc tế (IFSW) thông qua tại Montreal (Canada) tháng 7/2004, nhấn mạnh vào tiến trình giải phóng con người và thúc đẩy sự thay đổi xã hội.
  • Tích hợp lý thuyết phát triển: Đưa chỉ số phát triển con người (HDI) theo báo cáo năm 2004 của UNDP vào giảng dạy, phân tích vị trí xếp hạng của Việt Nam (thứ 112/177 năm 2002) và mức độ chênh lệch chỉ số giữa các địa phương (Bà Rịa - Vũng Tàu, Hà Nội, TP.HCM so với Gia Lai năm 2001) để gắn nhiệm vụ công tác xã hội với mục tiêu phát triển quốc gia.

Ứng dụng thực tiễn và kết nối ngành nghề

  • Tổng kết lịch sử đào tạo trong nước: Ghi nhận đầy đủ các mốc lịch sử phát triển ngành tại Việt Nam: từ giai đoạn 1947 tại Trung tâm Thevent, Trường Caritas (1949), Trường CTXH Quốc gia (thập niên 1960) đến các bước chuẩn hóa sau đổi mới (năm 1992 tại ĐH Mở TP.HCM, dự án UNV-MOLISA-CFSI, Trường Cao đẳng Lao động - Xã hội năm 1997, và Khung chương trình đào tạo của Bộ GD-ĐT năm 2004).
  • Gắn kết thực tiễn xã hội Việt Nam: Trực tiếp phân tích các vấn đề xã hội cụ thể như quản lý tệ nạn ma túy, mại dâm, phòng ngừa lây nhiễm HIV/AIDS, giải quyết nghèo đói theo hướng bền vững, bảo trợ trẻ mồ côi và người khuyết tật, phù hợp với hệ thống dịch vụ công thuộc ngành Lao động - Thương binh và Xã hội.

Đối tượng sử dụng giáo trình

  • Sinh viên mục tiêu: Sinh viên năm thứ nhất và năm thứ hai trình độ cao đẳng, đại học các chuyên ngành Công tác xã hội, Xã hội học, Công tác xã hội trong trường học, Công tác thanh thiếu niên và Bảo trợ xã hội.
  • Kiến thức tiên quyết (Prerequisites): Người học cần trang bị kiến thức cơ sở về Triết học, Pháp luật đại cương, Tâm lý học đại cương và Xã hội học đại cương để tiếp thu các khái niệm về thể chế, hành vi con người và hệ sinh thái xã hội.
  • Giảng viên: Sử dụng làm khung tài liệu giảng dạy chuẩn cho học phần Nhập môn Công tác xã hội; tham chiếu hệ thống dữ liệu lịch sử, số liệu thống kê và tình huống điển hình để biên soạn ngân hàng câu hỏi, đề thi và tổ chức thảo luận ca lâm sàng/thực địa.
  • Cán bộ nghiệp vụ và tự học: Tài liệu tham khảo cho nhân viên xã hội đang công tác tại các trung tâm bảo trợ xã hội, cán bộ dự án thuộc các tổ chức phi chính phủ (NGOs), cán bộ chuyên trách công tác Lao động - Thương binh và Xã hội, cán bộ Hội Phụ nữ và Đoàn Thanh niên tại các cấp cơ sở cần chuẩn hóa kiến thức chuyên môn.

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với đối tượng người học nào?
Tài liệu được thiết kế cho sinh viên cao đẳng và đại học chuyên ngành Công tác xã hội, đồng thời là tài liệu tham khảo cho cán bộ làm công tác xã hội, bảo trợ xã hội và phát triển cộng đồng tại các cơ quan, tổ chức xã hội.

2. Cần chuẩn bị những kiến thức nền tảng nào trước khi học giáo trình?
Người học cần có tri thức đại cương về Triết học (quan điểm duy vật biện chứng về con người), Tâm lý học (nhận thức, hành vi), Xã hội học (cấu trúc xã hội, tương tác xã hội) và kiến thức pháp luật cơ bản về quyền công dân.

3. Điểm khác biệt căn bản giữa công tác xã hội và hoạt động từ thiện trong giáo trình là gì?
Giáo trình chỉ rõ sự khác biệt trên 4 phương diện: công tác xã hội có động cơ nghề nghiệp, sử dụng phương pháp "tự giúp" nhằm tăng năng lực thân chủ, duy trì mối quan hệ nghề nghiệp bình đẳng và hướng tới kết quả giải quyết nguyên nhân gốc rễ một cách bền vững; trong khi từ thiện mang động cơ cá nhân, sử dụng phương thức ban phát vật chất tức thời, quan hệ cho - nhận và giải quyết khó khăn ngắn hạn.

4. Làm thế nào để nắm vững và vận dụng 7 nguyên tắc nghề nghiệp?
Người học cần liên kết lý thuyết 7 nguyên tắc (chấp nhận, tham gia, tự quyết, cá biệt hóa, bảo mật, tự ý thức, quan hệ nghề nghiệp) với các tình huống giả định trong văn bản; đồng thời phân tích các giới hạn ngoại lệ do pháp luật quy định để áp dụng chính xác.

5. Giáo trình có những tài liệu và dữ liệu bổ trợ nào đi kèm?
Phần phụ lục của giáo trình cung cấp toàn văn Quy điều đạo đức của Đoàn chuyên nghiệp xã hội Philippines, Quy điều đạo đức năm 1990 của Hiệp hội Nhân viên Xã hội Mỹ (NASW) cùng bảng số liệu thống kê xếp hạng Chỉ số phát triển con người (HDI) của UNDP và các tỉnh thành tại Việt Nam.

Kết luận

Giáo trình môn Công tác xã hội cung cấp hệ thống lý luận cơ sở toàn diện về ngành công tác xã hội, bao gồm các định nghĩa chuẩn hóa quốc tế, 6 quan điểm triết lý, 5 giá trị cốt lõi, 4 chức năng nghiệp vụ, 7 nguyên tắc đạo đức hành nghề và 5 phương pháp tiếp cận khoa học. Lộ trình học tập được thiết lập theo trình tự logic: từ nhận thức bản chất và lịch sử nghề nghiệp (Chương I), nắm vững vai trò, chức năng, nguyên tắc và phương pháp (Chương II), đến tiếp cận hệ thống cơ quan, vị trí việc làm thực tế (Chương III) và đối chiếu quy điều đạo đức quốc tế (Phụ lục).

Để mở rộng kiến thức, người học cần kết hợp nghiên cứu các văn bản quy phạm pháp luật về an sinh xã hội hiện hành, các báo cáo thường niên về chỉ số phát triển con người của UNDP và các hướng dẫn thực hành chuyên sâu của Liên đoàn Chuyên nghiệp Xã hội Quốc tế (IFSW).