Giáo trình Ngữ dụng học Phần 1 - Đỗ Hữu Châu (NXB ĐH Sư phạm)

Tài liệu giảng dạy Ngữ dụng học phần 1 (bản đầy đủ) hệ thống hóa kiến thức từ cơ bản đến nâng cao ngành phục vụ đào tạo và nghiên

• Đề tài: Giáo Trình Ngữ Dụng Học Phần 1

Mục lục chi tiết

• GIỚI THIỆU VỀ CHƯƠNG TRÌNH VÀ GIÁO TRÌNH
• Đối tượng dùng giáo trình
• Mục đích, yêu cầu
• Cấu trúc nội dung giáo trình
• Hướng dẫn học tập
• MỞ ĐẦU
• HƯỚNG DẪN HỌC TẬP PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CHIẾU VẬT VÀ CHỈ XUẤT, HÀNH ĐỘNG NGÔN NGỮ
• 1.1. Chiếu vật và chỉ xuất
• 1.1.1. Định nghĩa chiếu vật và tầm quan trọng của chiếu vật
• 1.1.2. Các phương thức chiếu vật
• 1.2. Hành động ngôn ngữ
• 1.2.1. Hành động và hành động xã hội
• 1.2.2. Hành động ngôn ngữ
• 1.2.3. Hành động ở lời
• 1.2.4. Điều kiện sử dụng các hành động ở lời
• 1.2.5. Phân loại các hành động ở lời
• 1.2.6. Hành động ở lời và giao tiếp
• 1.2.7. Hành động ở lời gián tiếp
• 1.3. Hướng dẫn học tập chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: LẬP LUẬN, HỘI THOẠI
• 2.1. Lập luận
• 2.1.1. Bản chất ngữ dụng của lập luận
• 2.1.2. Đặc tính của quan hệ lập luận
• 2.1.3. Tác tử lập luận và kết tử lập luận
• 2.1.4. Các "lẽ thường" cơ sở của lập luận
• 2.2. Hội thoại
• 2.2.1. Các vận động hội thoại
• 2.2.2. Các quy tắc hội thoại
• 2.2.3. Thương lượng hội thoại
• 2.2.4. Cấu trúc hội thoại
• 2.3. Hướng dẫn học tập chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: NGHĨA TƯỜNG MINH (HIỂN NGÔN) VÀ NGHĨA HÀM ẨN
• 3.1. Khái quát về nghĩa tường minh và nghĩa hàm ẩn
• 3.2. Phân loại tổng quát nghĩa hàm ẩn
• 3.2.1. Tiền giả định và hàm ngôn
• 3.2.2. Cơ chế tạo ra những nghĩa hàm ẩn cố ý
• 3.2.3. Phân loại tiền giả định
• 3.3. Hướng dẫn học tập chương 3
• KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Hướng dẫn toàn diện Giáo trình ngữ dụng học phần 1

Giáo trình ngữ dụng học phần 1 đặt nền móng cho việc nghiên cứu ngôn ngữ trong hoạt động giao tiếp thực tế. Đây là một chuyên ngành mới của ngôn ngữ học miêu tả, giúp người học nhận diện các đơn vị ngôn ngữ được hình thành trong quá trình tương tác và các quy tắc chi phối chúng. Ngữ dụng học không chỉ làm rõ cách hoạt động giao tiếp ảnh hưởng đến cấu trúc ngôn ngữ mà còn là cơ sở lý luận quan trọng cho việc dạy và học ngôn ngữ theo quan điểm giao tiếp. Tại Việt Nam, từ những năm 1990, kiến thức ngữ dụng học đại cương đã góp phần đổi mới chương trình giảng dạy Tiếng Việt và Ngữ văn ở các cấp học. Mục tiêu cốt lõi là trang bị cho người học bốn kỹ năng nghe, nói, đọc, viết một cách hiệu quả. Việc nắm vững các nguyên tắc trong giáo trình ngữ dụng học giúp giáo viên và sinh viên có khả năng phân tích sâu sắc các sản phẩm giao tiếp, từ hội thoại hàng ngày đến các tác phẩm văn học. Theo tác giả Đỗ Hữu Châu, "tác phẩm văn học cũng là một loại sản phẩm của hoạt động giao tiếp đặc thù: giao tiếp văn học". Do đó, tri thức và kỹ năng ngữ dụng học hỗ trợ đắc lực cho việc lí giải tác phẩm. Giáo trình này được biên soạn không chỉ cho sinh viên sư phạm mà còn là tài liệu ngữ dụng học tham khảo hữu ích cho các học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Ngôn ngữ học.

1.1. Hiểu đúng về nhập môn ngữ dụng học và vai trò

Phần nhập môn ngữ dụng học giới thiệu những khái niệm nền tảng, bắt đầu bằng việc xác định đối tượng, mục đích và cấu trúc của môn học. Mục đích chính là giúp người học ý thức được hai nội dung cơ bản: các đơn vị giao tiếp và các quy tắc chi phối việc sử dụng chúng. Khác với ngữ pháp truyền thống chỉ tập trung vào câu, ngữ dụng học mở rộng phạm vi nghiên cứu đến các đơn vị lớn hơn như phát ngôn và diễn ngôn. Vai trò của môn học này là làm sáng tỏ mối quan hệ mật thiết giữa ngữ cảnh và hoạt động giao tiếp. Ngữ cảnh không chỉ là môi trường vật lý mà còn bao gồm các yếu tố xã hội, tri thức nền và quan hệ liên cá nhân. Một quy tắc ngữ dụng tổng quát được nhấn mạnh là: "căn cứ vào ngữ cảnh, đặc biệt vào tri thức nền mà chúng ta thường xuyên báo cho nhau nhiều hơn những điều chúng ta nói ra trực tiếp". Điều này giải thích tại sao trong giao tiếp, người ta có thể hiểu được những ý nghĩa ẩn sau câu chữ. Do đó, việc nắm vững kiến thức nhập môn ngữ dụng học là bước đầu tiên để có kỹ năng phân tích và tạo lập các diễn ngôn hiệu quả.

1.2. Phân biệt Ngữ dụng học và Ngữ nghĩa học cơ bản

Sự phân biệt giữa ngữ dụng học và ngữ nghĩa học là một vấn đề cốt lõi. Theo định nghĩa của Charles William Morris, người đồng sáng lập tín hiệu học, có ba lĩnh vực nghiên cứu: kết học (quan hệ giữa tín hiệu với tín hiệu), nghĩa học (quan hệ giữa tín hiệu với hiện thực), và dụng học (quan hệ giữa tín hiệu với người dùng). Ngữ nghĩa học, trong khuôn khổ tín hiệu học, tập trung vào nghĩa miêu tả, tức những nội dung có thể đánh giá theo tiêu chí đúng-sai logic. Ví dụ, câu "Trời đang mưa" thuộc phạm vi của nghĩa học. Ngược lại, ngữ dụng học nghiên cứu các ý nghĩa không thể đánh giá bằng tiêu chí đúng-sai, chẳng hạn như nghĩa tình thái, mục đích của người nói. Câu "Trời mưa rồi!" có thể mang nghĩa miêu tả, nhưng cũng có thể là một lời trách móc hoặc giục giã. Ý nghĩa này thuộc về dụng học. Giáo trình khẳng định, trong thực tế, ba lĩnh vực này thống nhất với nhau. Một thông điệp cần được nghiên cứu ở cả ba phương diện. Tuy nhiên, ngữ dụng học bao trùm lên tất cả vì nó xem xét ý định và mục đích của người nói, vốn chi phối cả việc lựa chọn cấu trúc (kết học) và nội dung miêu tả (nghĩa học).

II. Thách thức khi học ngữ dụng học đại cương thiếu ngữ cảnh

Một trong những thách thức lớn nhất mà ngữ dụng học đại cương giải quyết là những hạn chế của ngôn ngữ học tiền ngữ dụng. Ngữ pháp truyền thống thường xem xét câu một cách độc lập với ngữ cảnh, dẫn đến việc không thể lý giải đầy đủ ý nghĩa thực sự của phát ngôn. Hạn chế này xuất phát từ việc chỉ dựa vào "mô hình mã" (code model), cho rằng mọi thông tin của thông điệp đều nằm trong các tín hiệu ngôn ngữ. Theo mô hình này, nghĩa của câu chỉ đơn thuần là tổng hợp nghĩa của từ và các quy tắc cú pháp. Tuy nhiên, thực tế giao tiếp phức tạp hơn nhiều. Con người thường xuyên truyền đạt nhiều hơn những gì câu chữ thể hiện. Đây là lúc "mô hình suy ý" (inferential model) do các nhà triết học như H.P. Grice khởi xướng phát huy tác dụng. Mô hình này cho rằng người nghe phải dựa vào ngữ cảnh và thực hiện các suy luận để nắm bắt được ý định thực sự của người nói. Việc bỏ qua ngữ cảnh khi phân tích diễn ngôn là một sai lầm nghiêm trọng, làm cho việc hiểu ngôn ngữ trở nên máy móc và thiếu sót. Các bài giảng ngữ dụng học hiện đại đều nhấn mạnh rằng không thể tách rời ngôn ngữ khỏi môi trường mà nó được sử dụng.

2.1. Hạn chế của mô hình mã hóa trong ngôn ngữ học

Mô hình mã hóa (code model) là nền tảng của ngữ pháp truyền thống. Nó giả định rằng giao tiếp là quá trình mã hóa và giải mã thông tin một cách đơn thuần. Người nói mã hóa ý định thành câu chữ và người nghe giải mã câu chữ để hiểu ý định. Hạn chế lớn nhất của mô hình này là nó chỉ công nhận "nghĩa theo câu chữ", hay còn gọi là nghĩa hiển ngôn. Ví dụ được nêu trong giáo trình về câu viết của Thế Lữ: "Ông Vũ Kim Ninh sắm vai Hoàng Tấn Long là người đáng yêu và rất nhã nhặn với bạn bè". Nếu chỉ giải mã theo mô hình này, câu văn đơn thuần miêu tả tính cách của diễn viên. Tuy nhiên, trong ngữ cảnh phê bình kịch, nó lại mang hàm ý rằng ông diễn không đạt. Mô hình mã hóa không giải thích được cơ chế tạo ra các nghĩa hàm ẩn này. Nó bỏ qua các yếu tố phi ngôn ngữ như thời gian, địa điểm, mục đích của người nói, và tri thức nền chung giữa các bên giao tiếp. Đây chính là điểm yếu chí tử khiến ngôn ngữ học tiền ngữ dụng không thể nắm bắt được bản chất tương tác của ngôn ngữ.

2.2. Sai lầm khi phân tích diễn ngôn tách rời thực tiễn

Việc phân tích diễn ngôn tách rời khỏi thực tiễn và ngữ cảnh là hệ quả trực tiếp của việc tuân thủ mô hình mã hóa. Ngôn ngữ học truyền thống coi câu là đơn vị nghiên cứu lớn nhất và phân tích nó như một thực thể trừu tượng, độc lập. Sai lầm này dẫn đến "ảo tưởng miêu tả", tức là cho rằng chức năng duy nhất của câu trần thuật là miêu tả một sự tình. Thực tế, một câu trần thuật có thể thực hiện nhiều chức năng khác nhau như ra lệnh, hỏi, trách móc, hay đề nghị. Ví dụ, câu hỏi "Có biết bây giờ là mấy giờ rồi không?" không chỉ để hỏi giờ mà thường là một lời giục giã hoặc phê bình. Để hiểu đúng mục đích này, người nghe phải đặt câu nói vào ngữ cảnh cụ thể: ai nói, nói với ai, trong hoàn cảnh nào. Giáo trình nhấn mạnh: "Nghiên cứu ngữ pháp, đặc biệt cú pháp tách rời ngữ cảnh là hạn chế thứ ba của ngữ pháp truyền thống". Chính vì vậy, ngữ dụng học ra đời như một sự bổ sung tất yếu, đặt ngôn ngữ trở lại môi trường hoạt động tự nhiên của nó là giao tiếp.

III. Bí quyết nắm vững lý thuyết hành vi ngôn ngữ của Austin

Một trong những trụ cột của giáo trình ngữ dụng học là lý thuyết hành vi ngôn ngữ (Speech Act Theory), do nhà triết học J.L. Austin khởi xướng. Lý thuyết này mang đến một cuộc cách mạng trong nhận thức về ngôn ngữ, khẳng định rằng "nói cũng là hành động". Khi chúng ta phát ra một câu nói, chúng ta không chỉ miêu tả sự vật mà còn đang thực hiện một hành động cụ thể như hứa hẹn, ra lệnh, xin lỗi, hay cảm ơn. Đây là vấn đề cốt lõi của ngữ dụng học, bởi nó chuyển trọng tâm từ việc phân tích cấu trúc câu sang phân tích mục đích và hiệu lực của phát ngôn. J.L. Austin phân biệt ba loại hành động đồng thời xảy ra khi nói: hành động tạo lời (locutionary act - hành động nói ra câu chữ), hành động ở lời (illocutionary act - hành động được thực hiện thông qua việc nói), và hành động mượn lời (perlocutionary act - tác động của lời nói lên người nghe). Trong đó, hành động ở lời là trọng tâm nghiên cứu. Việc tìm hiểu sâu về lý thuyết hành vi ngôn ngữ là bí quyết để giải mã ý định thực sự đằng sau mỗi phát ngôn và làm chủ nghệ thuật giao tiếp.

3.1. Định nghĩa hành động ngôn ngữ và các hành động ở lời

Hành động ngôn ngữ, hay hành vi ngôn ngữ, được định nghĩa là một hành động được thực hiện thông qua việc sử dụng ngôn ngữ. Theo J.L. Austin, mỗi phát ngôn đều chứa đựng một hành động ở lời (illocutionary act), tức là mục đích, ý định mà người nói muốn thực hiện. Chẳng hạn, khi một người nói "Ngoài trời lạnh quá", hành động tạo lời là việc phát âm các từ ngữ đó. Nhưng hành động ở lời có thể là một lời yêu cầu đóng cửa sổ, một lời phàn nàn, hoặc chỉ đơn thuần là một lời nhận xét. Việc xác định đúng hành động ở lời phụ thuộc hoàn toàn vào ngữ cảnh. Giáo trình của Đỗ Hữu Châu nhấn mạnh rằng hành động ở lời là "một trong những vấn đề cốt lõi của Ngữ dụng học". Ngữ dụng học chính thức ra đời với sự phát hiện ra các hành vi ngôn ngữ. Hiểu rõ khái niệm này giúp người học nhận ra rằng mỗi phát ngôn không chỉ có giá trị thông tin mà còn có "hiệu lực ở lời", tức là khả năng tạo ra một sự thay đổi trong thực tại xã hội.

3.2. Phân loại hành động ở lời và điều kiện sử dụng

Để hệ thống hóa, các nhà ngôn ngữ học đã phân loại các hành động ở lời thành nhiều nhóm khác nhau dựa trên mục đích của chúng. Một trong những bảng phân loại phổ biến nhất là của John Searle, học trò của Austin, bao gồm: hành động xác quyết (tuyên bố sự thật), hành động điều khiển (ra lệnh, yêu cầu), hành động cam kết (hứa hẹn, thề), hành động biểu cảm (cảm ơn, xin lỗi), và hành động tuyên bố (tuyên án, bổ nhiệm). Mỗi hành động ở lời chỉ có thể thành công khi thỏa mãn những "điều kiện sử dụng" nhất định, hay còn gọi là điều kiện hạnh phúc (felicity conditions). Ví dụ, để một lời hứa được xem là thành công, người nói phải có ý định thực hiện lời hứa và người nghe phải tin vào điều đó. Tương tự, để một lời tuyên bố như "Tôi tuyên bố hai bạn là vợ chồng" có hiệu lực, người nói phải có thẩm quyền thực hiện hành động đó. Việc nghiên cứu các điều kiện này giúp làm rõ cơ chế hoạt động của ngôn ngữ trong các tương tác xã hội và là nội dung quan trọng khi ôn tập ngữ dụng học.

IV. Cách hiểu sâu sắc Chiếu vật và Chỉ xuất trong giao tiếp

Trong giáo trình ngữ dụng học phần 1, chương đầu tiên thường dành để trình bày về chiếu vật và chỉ xuất. Đây là những khái niệm nền tảng, được xem là "sự kiện ngữ dụng đầu tiên" vì chúng thiết lập mối liên kết giữa diễn ngôn và thế giới hiện thực. Chiếu vật (reference) là hành động người nói sử dụng một biểu thức ngôn ngữ để người nghe có thể nhận diện được một thực thể, đặc tính, hay sự kiện cụ thể. Biểu thức được dùng để thực hiện hành động này gọi là biểu thức chiếu vật. Ví dụ, trong câu "Cuốn sách đó rất hay", "cuốn sách đó" là một biểu thức chiếu vật. Nếu không xác định được "cuốn sách đó" là cuốn nào, phát ngôn sẽ trở nên vô nghĩa. Chỉ xuất (deixis) là một dạng chiếu vật đặc biệt, trong đó việc xác định đối tượng quy chiếu phụ thuộc trực tiếp vào ngữ cảnh phát ngôn (người nói, người nghe, thời gian, không gian). Việc nắm vững cơ chế của chiếu vật và chỉ xuất là chìa khóa để hiểu cách ngôn ngữ "bám rễ" vào thực tại và tạo ra ý nghĩa trong các tình huống giao tiếp cụ thể.

4.1. Tầm quan trọng của chiếu vật trong gắn kết diễn ngôn

Tầm quan trọng của chiếu vật nằm ở chỗ nó là cơ chế neo giữ diễn ngôn vào ngữ cảnh. Giáo trình khẳng định: "các biểu thức chiếu vật là những cái móc diễn ngôn thả vào hiện thực đề tài, móc nối diễn ngôn với ngữ cảnh". Nếu không có hành động chiếu vật, diễn ngôn sẽ trở nên mơ hồ, không xác định. Tính đúng-sai logic của một phát ngôn cũng phụ thuộc rất nhiều vào nghĩa chiếu vật. Ví dụ, câu "Con mèo màu xanh đằng kia đẹp hơn" có thể bị cho là sai logic vì không có mèo màu xanh trong thực tế. Tuy nhiên, nếu biểu thức "con mèo màu xanh đằng kia" chiếu vật đến một con mèo đồ chơi, thì phát ngôn lại hoàn toàn đúng. Điều này cho thấy, ngay cả các vấn đề logic cũng hàm ẩn tính ngữ dụng. Trong một văn bản, các biểu thức chiếu vật còn có vai trò tạo ra sự liên kết. Sau khi một đối tượng được giới thiệu lần đầu, nó sẽ được nhắc lại bằng các đại từ hoặc các biểu thức khác (hồi chỉ), tạo nên tính mạch lạc cho toàn bộ cấu trúc thông tin của câu và văn bản.

4.2. Các phương thức chiếu vật Tên riêng và miêu tả xác định

Có hai phương thức chiếu vật chính dựa vào đặc điểm của bản thân sự vật: dùng tên riêng và dùng miêu tả xác định. Tên riêng (ví dụ: Hà Nội, Nam Cao) là cách chiếu vật trực tiếp và hiệu quả nhất khi cả người nói và người nghe đều có chung tri thức về đối tượng. Khi không thể dùng tên riêng (vì không biết, người nghe không biết, hoặc vì lý do tế nhị), người nói sẽ dùng phương thức miêu tả xác định. Miêu tả xác định là một biểu thức ngôn ngữ cung cấp đủ chi tiết để người nghe có thể tách đối tượng ra khỏi những sự vật khác. Ví dụ: "người đàn ông mặc áo sơ mi trắng đang đứng ở góc phòng". Việc lựa chọn đặc điểm để miêu tả phụ thuộc vào niềm tin của người nói về tri thức của người nghe. Một biểu thức chiếu vật chỉ đạt hiệu quả khi nó giúp người nghe nhận biết đối tượng một cách không mơ hồ. Đây là một "chiến lược chiếu vật" đòi hỏi sự cộng tác tích cực giữa các bên tham gia giao tiếp.

V. Phương pháp giải mã hàm ý hội thoại theo H

Một khái niệm trung tâm khác trong ngữ dụng học là hàm ý hội thoại (conversational implicature), được phát triển bởi nhà triết học ngôn ngữ H.P. Grice. Lý thuyết này giải thích cách chúng ta có thể hiểu được những ý nghĩa không được nói ra trực tiếp nhưng lại được ngụ ý trong lời nói. Ví dụ, A hỏi B: "Cậu có muốn đi uống cà phê không?", B trả lời: "Tớ phải ôn thi rồi". B không trực tiếp từ chối, nhưng A vẫn hiểu rằng B không thể đi. Ý nghĩa "từ chối" này chính là hàm ý hội thoại. H.P. Grice cho rằng khả năng suy luận ra hàm ý này dựa trên giả định rằng những người tham gia giao tiếp đều đang tuân thủ một nguyên tắc ngầm, đó là nguyên tắc cộng tác hội thoại. Việc nghiên cứu nguyên tắc này và các phương châm của nó là phương pháp hiệu quả nhất để giải mã những thông điệp ẩn, làm cho việc phân tích diễn ngôn trở nên sâu sắc và chính xác hơn. Lý thuyết này không chỉ quan trọng trong nghiên cứu ngôn ngữ mà còn có ứng dụng rộng rãi trong giao tiếp hàng ngày và phân tích văn học.

5.1. Khám phá nguyên tắc cộng tác hội thoại của Grice

Theo H.P. Grice, nguyên tắc cộng tác hội thoại là một quy ước nền tảng mà những người tham gia giao tiếp mặc nhiên tuân thủ. Nguyên tắc này được cụ thể hóa bằng bốn phương châm (maxims): phương châm về lượng (nói đủ thông tin, không thừa không thiếu), phương châm về chất (nói thật, có bằng chứng), phương châm quan hệ (nói điều liên quan đến chủ đề), và phương châm cách thức (nói rõ ràng, mạch lạc, tránh tối nghĩa). Hàm ý hội thoại thường nảy sinh khi người nói dường như cố ý vi phạm một hoặc nhiều phương châm này. Khi người nghe nhận thấy sự vi phạm, họ sẽ không cho rằng người nói vô lý, mà sẽ tìm kiếm một ý nghĩa ẩn đằng sau lời nói để bảo toàn giả định về sự cộng tác. Ví dụ, việc trả lời "Tớ phải ôn thi rồi" vi phạm phương châm quan hệ, nhưng nó lại tạo ra hàm ý từ chối một cách lịch sự. Đây là cơ chế cốt lõi tạo ra ý nghĩa ngoài câu chữ.

5.2. Tiền giả định và cơ chế tạo ra nghĩa hàm ẩn

Tiền giả định (presupposition) là những thông tin, kiến thức được coi là có sẵn, là nền tảng chung trước khi một phát ngôn được nói ra. Nó là những gì người nói giả định người nghe đã biết. Ví dụ, khi nói "Vua Pháp hiện nay bị hói", câu này tiền giả định rằng "Hiện nay có một vị vua ở Pháp". Tiền giả định khác với hàm ý. Nếu tiền giả định là điều kiện cần để phát ngôn có nghĩa, thì hàm ý là ý nghĩa được suy ra từ phát ngôn đó trong ngữ cảnh. Cả hai đều là những dạng nghĩa hàm ẩn. Cơ chế tạo ra nghĩa hàm ẩn dựa trên sự tương tác phức tạp giữa nghĩa đen của câu, nguyên tắc cộng tác hội thoại, và tri thức nền (bao gồm các tiền giả định) mà các bên chia sẻ. Nắm vững các khái niệm này là yêu cầu bắt buộc khi ôn tập ngữ dụng học, giúp người học có khả năng lý giải các tầng nghĩa sâu sắc trong giao tiếp và văn bản.

VI. Top tài liệu Ngữ dụng học và hướng ôn tập hiệu quả

Để chinh phục môn học này, việc tiếp cận các tài liệu ngữ dụng học chất lượng là vô cùng quan trọng. Bên cạnh giáo trình ngữ dụng học chính thức của các tác giả uy tín như Đỗ Hữu Châu, Đỗ Việt Hùng, người học nên tìm kiếm thêm các nguồn tài liệu bổ trợ. Các bài báo khoa học, luận văn, luận án về các chủ đề như lý thuyết lịch sự, phân tích diễn ngôn hay lập luận sẽ cung cấp những góc nhìn chuyên sâu và các ví dụ thực tiễn phong phú. Hiện nay, nhiều trường đại học cũng chia sẻ các bài giảng ngữ dụng học pdf và slide ngữ dụng học trên các cổng thông tin điện tử, đây là nguồn tài nguyên quý giá để hệ thống hóa kiến thức. Hướng ôn tập hiệu quả nhất là kết hợp giữa lý thuyết và thực hành. Sau khi nắm vững các khái niệm cốt lõi như hành vi ngôn ngữ, chiếu vật, hàm ý hội thoại, người học cần tích cực vận dụng chúng để phân tích các đoạn hội thoại, các bài báo, hoặc các trích đoạn văn học. Việc này không chỉ củng cố kiến thức mà còn rèn luyện tư duy phản biện và kỹ năng phân tích ngôn ngữ một cách tinh tế.

6.1. Tổng hợp bài giảng ngữ dụng học pdf và slide tham khảo

Việc tìm kiếm bài giảng ngữ dụng học pdf và slide ngữ dụng học chất lượng giúp quá trình tự học và ôn tập ngữ dụng học trở nên hiệu quả hơn. Các nguồn tài liệu này thường tóm tắt kiến thức một cách cô đọng, có hệ thống và đi kèm với nhiều ví dụ minh họa trực quan. Người học nên ưu tiên các tài liệu từ các khoa Ngữ văn, Ngôn ngữ học của những trường đại học lớn. Nội dung cần tìm kiếm nên bao quát các chủ đề chính: đại cương về giao tiếp, ngữ cảnh, chiếu vật và chỉ xuất, lý thuyết hành vi ngôn ngữ của J.L. Austin, nguyên tắc cộng tác hội thoại của H.P. Grice, tiền giả định và hàm ý hội thoại. Ngoài ra, các slide bài giảng thường có phần bài tập ứng dụng, giúp người học kiểm tra lại kiến thức và thực hành kỹ năng phân tích. Việc kết hợp đọc giáo trình với tham khảo các slide và bài giảng sẽ tạo ra một cái nhìn đa chiều và toàn diện về môn học.

6.2. Mẹo giải câu hỏi trắc nghiệm ngữ dụng học chính xác

Dạng bài câu hỏi trắc nghiệm ngữ dụng học thường yêu cầu người học phải có khả năng phân tích nhanh và chính xác các tình huống giao tiếp. Để làm tốt dạng bài này, mẹo quan trọng nhất là luôn đọc kỹ ngữ cảnh được cung cấp. Ngữ dụng học là nghiên cứu ngôn ngữ trong ngữ cảnh, do đó, mọi đáp án đều phải xuất phát từ việc phân tích các yếu tố như: người nói là ai, người nghe là ai, quan hệ giữa họ, không gian và thời gian giao tiếp. Thứ hai, cần xác định được mục đích thực sự (hành động ở lời) của phát ngôn, thay vì chỉ dừng lại ở nghĩa đen. Hãy tự hỏi: "Người nói thực sự muốn làm gì khi nói câu này?". Thứ ba, chú ý đến những dấu hiệu của việc cố ý vi phạm các phương châm hội thoại, vì đó thường là nơi xuất hiện hàm ý hội thoại. Cuối cùng, hãy loại trừ các phương án sai dựa trên kiến thức lý thuyết vững chắc về các khái niệm cơ bản. Luyện tập thường xuyên với các bộ đề trắc nghiệm sẽ giúp tăng tốc độ và độ chính xác khi làm bài.

Nội dung chính

TỔNG QUAN HỌC THUẬT: GIÁO TRÌNH NGỮ DỤNG HỌC (ĐỖ HỮU CHÂU – ĐỖ VIỆT HÙNG)

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Ngữ dụng học do GS. Đỗ Hữu Châu và PGS. Đỗ Việt Hùng biên soạn, được Nhà xuất bản Đại học Sư phạm ấn hành (in lần thứ hai), với sự thẩm định chuyên môn của GS. Bùi Minh Toán và PGS. Nguyễn Quang Ninh.

Về mặt vị trí trong chương trình đào tạo, tài liệu được thiết kế trực tiếp cho học phần Ngữ dụng học với thời lượng 1 học phần, 2 đơn vị học trình (tương đương 30 tiết), áp dụng chung cho cả hai hệ đào tạo giáo viên Ngữ văn tại các trường Cao đẳng Sư phạm: hệ một môn (CT1M) và hệ hai môn (CTM2), đồng thời đóng vai trò là tài liệu học tập, tham khảo cho bậc Đại học và Sau đại học thuộc chuyên ngành Ngôn ngữ học và Phương pháp dạy học Tiếng Việt.

Mục tiêu đào tạo của giáo trình hướng đến hai kết quả đầu ra cốt lõi:

1. Giúp người học nhận biết và phân tích được các đơn vị giao tiếp cơ bản của ngôn ngữ trong mối quan hệ hữu cơ với ngữ cảnh – một bình diện mà ngữ pháp miêu tả truyền thống chưa bao quát hết.
2. Trang bị kỹ năng nhận diện, tạo lập và vận dụng các quy tắc tương tác giao tiếp vào thực tiễn sử dụng ngôn ngữ, cũng như phục vụ trực tiếp việc giảng dạy chương trình phân môn Tiếng Việt và Ngữ văn ở bậc phổ thông theo định hướng giao tiếp (rèn luyện bốn kỹ năng: nghe, nói, đọc, viết).

Điểm đặc trưng trong cách tiếp cận của giáo trình là chuyển dịch mô hình nghiên cứu từ ngôn ngữ học tiền ngữ dụng (vốn thuần túy dựa trên "mô hình mã" - code model, độc lập với ngữ cảnh) sang ngôn ngữ học giao tiếp hiện đại (dựa trên "mô hình suy ý" - inferential model). Giáo trình xác lập quan điểm xem ngữ dụng học là bình diện bao trùm, có khả năng tích hợp các phân ngành ngôn ngữ học đồng đại khác (ngữ âm, từ vựng, cú pháp, ngữ nghĩa).

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương và chủ đề chính

Nội dung giáo trình được triển khai theo một trình tự logic chặt chẽ, đi từ các nguyên lý nhập môn về hoạt động giao tiếp đến các bình diện ngữ dụng học vi mô và ngữ dụng học vĩ mô:

• Phần Mở đầu – Hoạt động giao tiếp và Ngữ cảnh: Trình bày bản chất của giao tiếp bằng lời như một quá trình tương tác làm biến đổi trạng thái giữa các thoại nhân. Phân tích ba lĩnh vực của ký hiệu học theo Charles Peirce và Charles Morris: Kết học (syntax - quan hệ giữa tín hiệu với tín hiệu), Nghĩa học (semantics - quan hệ giữa tín hiệu với hiện thực được nói tới) và Dụng học (pragmatics - quan hệ giữa tín hiệu với người sử dụng). Phê phán ba hạn chế của ngôn ngữ học tiền ngữ dụng: chỉ dựa vào mô hình mã, rơi vào "ảo tưởng miêu tả" (cho rằng câu trần thuật chỉ miêu tả sự tình), và nghiên cứu câu tách rời ngữ cảnh. Xác lập 5 chức năng giao tiếp (thông tin, tạo lập quan hệ, bộc lộ, giải trí, hành động) và quy về 2 khối nội dung của diễn ngôn: nội dung thông tin (sự vật, miêu tả – có thể thẩm định đúng/sai logic) và nội dung liên cá nhân (tính chất ngữ dụng, không đánh giá theo logic chân ngụy). Đi sâu vào các thành tố ngữ cảnh: quan hệ liên cá nhân (quyền thế xã hội, khoảng cách thân/sơ, vị thế giao tiếp), hoàn cảnh giao tiếp, thoại trường, tiền giả định bách khoa, cấu trúc khung (frame), kịch bản (script), ngôn cảnh và tính liên văn bản (intertextuality của Julia Kristeva).

• Chương I – Chiếu vật, Chỉ xuất và Hành động ngôn ngữ: Chiếu vật và chỉ xuất: Khái niệm chiếu vật (reference), biểu thức chiếu vật và nghĩa chiếu vật. Phân loại nghĩa chiếu vật thành ngoại chỉ và nội chỉ (bao gồm hồi chỉ/chiếu vật ngược và khứ chỉ/chiếu vật xuôi); chiếu vật cá thể, chiếu vật một số và chiếu vật loại; phân biệt biểu thức chiếu vật với biểu thức thuộc ngữ. Nghiên cứu các phương thức chiếu vật: dùng tên riêng, dùng miêu tả xác định (theo định nghĩa của John Lyons) và dùng phương tiện chỉ xuất. Hành động ngôn ngữ (Speech acts): Bản chất của hành động ngôn ngữ như một hành động xã hội. Phân tích trọng tâm vào hành động ở lời (hành động ngôn trung), hiệu lực ở lời (illocutionary force), biểu thức ngữ vi, điều kiện sử dụng hành vi ở lời, bảng phân loại các hành vi ở lời và sự phân biệt giữa hành vi ở lời trực tiếp với hành vi ở lời gián tiếp.

• Chương II – Lập luận và Hội thoại: Lập luận: Bản chất ngữ dụng của lập luận như sự tổ chức hệ thống luận cứ nhằm dẫn dắt tới kết luận (thể hiện đích và kế hoạch giao tiếp); các quan hệ lập luận; vai trò của tác tử lập luận và kết tử lập luận; khái niệm "lẽ thường" (topoi) làm cơ sở xã hội - nhận thức cho lập luận. Hội thoại: Khái quát hội thoại như một địa bàn hành chức vĩ mô bao quát các yếu tố vi mô (chiếu vật, hành vi ngôn ngữ, lập luận). Nghiên cứu các vận động hội thoại, cấu trúc hội thoại, thương lượng hội thoại và hệ thống các quy tắc hội thoại (nguyên tắc cộng tác, phép lịch sự).

• Chương III – Nghĩa tường minh (Hiển ngôn) và Nghĩa hàm ẩn: Phân định nghĩa tường minh và nghĩa hàm ẩn; phân loại tổng quát nghĩa hàm ẩn; cơ chế hình thành các nghĩa hàm ẩn cố ý dựa trên mô hình suy ý (inferential model do H.P. Grice và David Lewis khởi xướng); phân biệt tiền giả định (presupposition) và hàm ngôn (implicature); khảo sát các cơ chế kích hoạt tiền giả định và phân loại tiền giả định.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình thiết lập hệ thống khái niệm và khung lý thuyết nền tảng:

• Cặp phạm trù Mô hình mã vs. Mô hình suy ý: Khẳng định việc tiếp nhận phát ngôn phải đi từ giải mã câu chữ (mô hình mã) đến vận dụng ngữ cảnh và tri thức nền để xác định nghĩa suy ý thực tế (mô hình suy ý).
• Mô hình tổ chức ngôn ngữ học của J. Aitchison: Minh họa vị trí của ngữ dụng học là lớp bao trùm, chi phối các tầng bậc ngữ âm, từ vựng, cú pháp và ngữ nghĩa.
• Lý thuyết khung (Frame) và Kịch bản (Script): Giải thích cơ chế tiếp nhận diễn ngôn dựa trên các cấu trúc tri thức rập khuôn (tĩnh) và chuỗi sự kiện được dự kiến (động) thuộc vốn tiền giả định bách khoa của các thoại nhân.
• Hệ thống phân định Câu – Phát ngôn – Diễn ngôn (Ngôn bản & Văn bản): Câu là đơn vị trừu tượng của ngữ pháp; phát ngôn là sự hiện thực hóa câu trong ngữ cảnh cụ thể; diễn ngôn là sản phẩm hoàn chỉnh của hoạt động giao tiếp có tính mạch lạc (phân biệt ngôn bản nói và văn bản viết).

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng phân tích ngữ cảnh và giải mã tương tác: Xác định quan hệ liên cá nhân, nhận diện vị thế quyền thế và khoảng cách thân/sơ, phân tích sự vận động của ngữ huống qua các tín hiệu từ ngữ và cử chỉ.
• Kỹ năng phân tích cấu trúc diễn ngôn: Nhận diện các biểu thức chiếu vật (nội chỉ, ngoại chỉ, hồi chỉ, khứ chỉ), bóc tách hiệu lực ở lời gián tiếp, cấu trúc lập luận và hệ thống các tầng nghĩa tường minh – hàm ẩn.
• Kỹ năng ứng dụng sư phạm: Chuyển hóa lý thuyết ngữ dụng thành phương pháp phân tích tác phẩm văn học (vốn là sản phẩm của giao tiếp nghệ thuật) và thiết kế hệ thống bài tập rèn luyện kỹ năng giao tiếp tiếng Việt trong trường phổ thông.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Phương pháp sư phạm và quy trình học tập

Giáo trình yêu cầu một phương pháp tiếp cận chủ động, kết hợp giữa việc tự định hình cấu trúc nhận thức và xử lý bài tập thực nghiệm:

1. Thiết lập mốc tri thức: Người học bắt buộc phải đọc kỹ mục lục và phần giới thiệu tổng quan trước khi tiếp cận chi tiết từng chương để tự xây dựng các "mốc tri thức", sau đó liên kết các mốc này thành hệ thống cấu trúc hoàn chỉnh của học phần.
2. Quy trình dạy học quy nạp qua bài tập: Giảng viên được định hướng tổ chức cho sinh viên giải quyết các bài tập tình huống trước khi thuyết giảng lý thuyết; sử dụng kết quả giải bài tập làm ngữ liệu trực quan để truyền đạt kiến thức và rèn luyện kỹ năng phân tích.

Hệ thống bài tập và nghiên cứu trường hợp (Case Studies)

Hệ thống câu hỏi và bài tập cuối mỗi chương được thiết kế bám sát thực tiễn sử dụng ngôn ngữ và các tác phẩm văn học tiêu biểu:

• Nghiên cứu trường hợp giao tiếp văn học:
  • Một truyện xú vơ nia (Nam Cao): Phân tích chi tiết cuộc thoại giữa nhân vật Hàn và Tơ để chỉ ra sự chuyển dịch ngữ huống từ xa lạ, khách sáo sang gần gũi, biến đổi quan hệ liên cá nhân và sự luân chuyển vị thế giao tiếp mạnh/yếu qua các phát ngôn và cử chỉ.
  • Chí Phèo (Nam Cao): Thống kê và so sánh các biểu thức miêu tả xác định chỉ cùng một nhân vật dưới các điểm nhìn khác nhau (dân làng Vũ Đại, bà cô, người kể chuyện) để làm rõ giá trị định hình nhân vật.
  • Truyện Kiều (Nguyễn Du): Phân tích diễn ngôn đối thoại giữa Kim Trọng và Thúy Kiều để minh họa cấu trúc diễn ngôn cách quãng, hành động thỉnh cầu và sự kiện lời nói (speech act).
  • Tác phẩm của Hồ Chí Minh (Tinh thần yêu nước của nhân dân ta), văn bản của Thế Lữ (trên tạp chí Phong hóa), truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp (Tướng về hưu, Con gái Thủy thần): Dùng để minh họa cho hiện tượng hồi chỉ bằng đại từ, tỉnh lược chủ ngữ, biểu thức thuộc ngữ và tính đa nghĩa chiếu vật.
• Nghiên cứu trường hợp giao tiếp sinh hoạt: Tình huống hội thoại của sinh viên trong ký túc xá (phân tích phát ngôn "đuổi khéo" khách qua cơ chế suy ý và đích liên cá nhân); các cuộc gọi điện thoại và lỗi mơ hồ chiếu vật khi xưng hô.

Hướng dẫn tự học và liên hệ thực tế

• Người học được khuyến khích tự thu thập và phân tích các sự kiện ngữ dụng do chính bản thân tạo ra hoặc quan sát được trong giao tiếp hằng ngày.
• Bắt buộc phải liên hệ nội dung bài học với các bài tập ngữ dụng trong chương trình và Sách giáo khoa Ngữ văn THCS mới, lấy việc giải bài tập SGK phổ thông làm một trọng tâm trong kế hoạch học tập.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

1. Khắc phục triệt để các giới hạn của Ngôn ngữ học tiền ngữ dụng: Giáo trình phân tích rõ ràng sự bất cập của các lý thuyết ngữ pháp truyền thống khi chỉ dừng lại ở phân tích câu đơn lẻ, giúp người học hiểu rằng nghĩa của câu không chỉ là nghĩa từ vựng cộng với quy tắc cú pháp (nghĩa câu chữ), mà còn bao gồm nghĩa ngoài câu chữ, mục đích, thái độ và hiệu lực hành động của người nói.

2. Cập nhật hệ thống lý thuyết ngôn ngữ học quốc tế hiện đại: Nội dung giáo trình tiếp thu có chọn lọc các lý thuyết kinh điển và hiện đại trên thế giới:

   • Lý thuyết ký hiệu học của C.S. Peirce và C.W. Morris.
   • Lý thuyết suy ý và nguyên tắc hội thoại của H.P. Grice và D. Lewis.
   • Lý thuyết miêu tả xác định của J. Lyons.
   • Lý thuyết cấu trúc ngôn ngữ của J. Aitchison.
   • Khái niệm liên văn bản (intertextuality) của J. Kristeva.
   • Các lý thuyết về khung (frame) và kịch bản (script) từ ký hiệu học tự sự (narratology).

3. Tính ứng dụng cao trong việc đổi mới phương pháp dạy học: Giáo trình được biên soạn trong bối cảnh đổi mới chương trình giáo dục phổ thông (từ năm 2000), cung cấp cơ sở ngôn ngữ học trực tiếp cho quan điểm dạy học tích hợp và tiếp cận giao tiếp trong nhà trường phổ thông, giải quyết khoảng trống kiến thức ngữ dụng học của đội ngũ giáo viên Ngữ văn.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

Nhóm đối tượng	Mục đích và Phương thức sử dụng	Yêu cầu kiến thức tiên quyết
Sinh viên Cao đẳng Sư phạm / Đại học Sư phạm ngành Ngữ văn	Tài liệu học tập chính khóa bắt buộc cho học phần Ngữ dụng học (30 tiết); chuẩn bị cho việc thực tập sư phạm và giảng dạy SGK mới.	Đã hoàn thành các học phần: Đại cương về Tiếng Việt, Ngữ âm, Từ vựng – Ngữ nghĩa học, Ngữ pháp tiếng Việt.
Học viên Cao học & Nghiên cứu sinh (Ngôn ngữ học, Lý luận & PPDH Văn - Tiếng Việt)	Tài liệu tham khảo nền tảng để triển khai đề tài luận văn, luận án về phân tích diễn ngôn, ngữ nghĩa - ngữ dụng và phương pháp dạy học tiếng Việt.	Nắm vững lý luận ngôn ngữ học đại cương và phương pháp nghiên cứu định tính/định lượng.
Giảng viên chuyên ngành & Giáo viên Ngữ văn THCS/THPT	Căn cứ khoa học để thiết kế bài giảng, xây dựng đề kiểm tra đánh giá kỹ năng giao tiếp và hướng dẫn học sinh giải quyết các bài tập tiếng Việt trong SGK.	Nắm vững chương trình và chuẩn kiến thức - kỹ năng môn Ngữ văn các cấp học phổ thông.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với những đối tượng nào?

Giáo trình được biên soạn trước hết cho sinh viên ngành Sư phạm Ngữ văn tại các trường Cao đẳng và Đại học Sư phạm trên toàn quốc. Đồng thời, sách là tài liệu tham khảo học thuật cho các học viên cao học, nghiên cứu sinh chuyên ngành Ngôn ngữ học, Phương pháp dạy học môn Tiếng Việt, cũng như các giáo viên Ngữ văn đang trực tiếp giảng dạy chương trình giáo dục phổ thông.

2. Người học cần chuẩn bị kiến thức nền tảng nào trước khi học giáo trình này?

Người học cần làm chủ các kiến thức ngôn ngữ học miêu tả cơ bản đã được giảng dạy trong các học phần tiền đề, bao gồm: Dẫn luận ngôn ngữ học, Ngữ âm tiếng Việt, Từ vựng học và Ngữ pháp tiếng Việt truyền thống (đặc biệt là cấu trúc cú pháp câu).

3. Điểm khác biệt cốt lõi giữa giáo trình này với các tài liệu ngữ pháp truyền thống là gì?

Ngữ pháp truyền thống nghiên cứu câu độc lập với ngữ cảnh và chỉ xử lý nội dung miêu tả theo mô hình mã. Ngược lại, giáo trình này nghiên cứu phát ngôn và diễn ngôn đặt trong ngữ cảnh giao tiếp cụ thể, tích hợp mô hình suy ý, tập trung làm rõ chức năng liên cá nhân, các hành vi ngôn ngữ, cấu trúc lập luận và các tầng nghĩa hàm ẩn bên cạnh nghĩa sự vật thuần túy.

4. Phương pháp tự học giáo trình như thế nào để đạt hiệu quả cao?

Người học cần tuân thủ quy trình 4 bước được tác giả hướng dẫn:

1. Đọc toàn bộ mục lục và phần giới thiệu để xác lập các mốc tri thức tổng thể.
2. Trực tiếp giải các bài tập tình huống và phân tích các ngữ liệu văn học cuối mỗi chương trước khi đi sâu vào lý thuyết chi tiết.
3. Liên hệ lý thuyết với các hiện tượng ngôn ngữ do chính mình tạo ra trong giao tiếp hàng ngày.
4. Đối chiếu và thực hành giải các bài tập ngữ dụng trong Sách giáo khoa Ngữ văn THCS.

5. Giáo trình sử dụng những nguồn ngữ liệu minh họa nào?

Ngữ liệu trong giáo trình được trích xuất từ hai nguồn chính:

• Hệ thống tác phẩm văn học Việt Nam kinh điển (truyện ngắn Nam Cao, thơ Nguyễn Du, Hồ Xuân Hương, Nguyễn Khuyến, văn chính luận của Chủ tịch Hồ Chí Minh, văn xuôi Nguyễn Huy Thiệp, Thế Lữ).
• Các tình huống giao tiếp khẩu ngữ tự nhiên trong đời sống xã hội (giao tiếp sinh viên ký túc xá, giao tiếp gia đình, giao tiếp nơi công sở).

---

Kết luận

Giáo trình Ngữ dụng học của GS. Đỗ Hữu Châu và PGS. Đỗ Việt Hùng là công trình giáo khoa hoàn chỉnh về chuyên ngành Ngữ dụng học trong hệ thống đào tạo sư phạm ngữ văn tại Việt Nam. Giáo trình đã hệ thống hóa toàn diện các bình diện từ ngữ cảnh giao tiếp, hành vi ngôn ngữ, chiếu vật, lập luận đến cấu trúc hội thoại và cơ chế tạo nghĩa hàm ẩn.

Lộ trình học tập được thiết kế khoa học: xuất phát từ nhận thức tổng quan về hoạt động giao tiếp và ngữ cảnh ở Phần Mở đầu, đi sâu vào các công cụ ngữ dụng học vi mô (Chương I và phần đầu Chương II), mở rộng sang địa bàn hội thoại vĩ mô (phần sau Chương II), và hoàn thiện ở cơ chế phân tích nghĩa tường minh - hàm ẩn (Chương III). Việc kết hợp chặt chẽ giữa khung lý thuyết hiện đại và hệ thống bài tập tình huống văn học - đời sống mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho công tác nghiên cứu ngôn ngữ và giảng dạy Ngữ văn theo quan điểm giao tiếp.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Phần Mở đầu trình bày những điều khái quát vẻ hoạt dong giao tiếp dễ từ đó. di đến định nghĩa Ngữ dụng học. Ngữ cảnh và các nhân tố tạo thành ngữ cảnh, trong đó đáng chú ý là các quan hệ liên cá nhân, trì thức nẻn, các thành phẩn nội dung của diễn ngôn, sự chỉ phối của ngữ cảnh dối với các nội dung của diễn ngôn cũng như đối với việc tạo lập và lí giải các diễn ngôn là những trọng điểm của phẩn này. Đặc biệt, cẩn phân biệt nội dung liên cá nhân và nội dung thông tin, tức những nội dung liên quan tới hiện thực đẻ tài của diễn ngôn và có thể đánh giá theo tiêu chuẩn đúng, sai lôgích.

Định nghĩa Ngữ dụng học sẽ được xây dựng trên cơ sở đối lập nội dung liên cá nhân với nội dung thông tin xét theo quan hệ giữa ngữ cảnh với các đơn vị ngôn nạữ hình thành trong giao tiếp. Khi giao tiếp, chúng ta có ý định, tic dich giao tiếp, có niểm tin giao tiếp và dựa vào đích, vào niễm tin giao tiếp, chúng ta dựa nên kế hoạch giao tiếp rồi lựa chọn những hành động mà chúng ta cho rằng có thể thực hiện tốt nhất kể hoạch giao tiếp của mình để đạt dich giao tiếp đã dịnh ra. Mặt khác, bởi bất cứ cuộc giao tiếp nào cũng diễn ra trong một ngữ cảnh nhất định, cho nên căn cứ vào. ngữ cảnh, đặc biệt vào trì thức nền mà chúng ta thường xuyên báo cho nhau nhiều hơn những điều chúng ta nói ra trực tiếp.

Người học cẩn nắm được hai quy tắc ngữ dung tổng quát nhất trên đây sau phần mở dấu, bởi vì chúng sẽ có trong nội dung của các chương trong giáo trình. Chương một trình bày vẻ chiếu vat và chỉ xuất và hành động ngôn ngữ. Chiếu vật và chỉ xuất là những hành động ngôn ngữ giúp chúng ta đưa hiện thực ngoài diễn ngôn vào diễn ngôn, giúp chúng ta nhận biết diễn ngôn đang nói đến cái gì, qua đó mà gắn diễn ngón với ngữ cảnh bằng các biểu thức chiếu vật. Chúng là những sự kiện ngữ dụng đầu tiên vì không nhận biết được quan hệ giữa diễn ngôn với ngữ cảnh thì chúng ta không hiểu được nội dung của diễn ngôn.

Hành động ngôn ngữ (hành vi ngôn ngữ, hành động nói năng, hành động nói) là một trong những vấn để cốt lõi của Ngữ dụng học. Ngữ dụng học chính thức ra đời với sự phát hiện ra các hành vi ngôn ngữ. Ở trên đã nói đến việc người nói lựa chọn để thực hiện kế hoạch giao tiếp chủ yếu là hành vì ngôn ngữ, quan trọng nhất là các hành vi ở lời (hành động ngôn trung). Định nghĩa hành vĩ ngôn ngữ, trọng tâm là hành vì ở lời, các phương tiện ngôn ngữ (các biểu thức ngữ vi), hiệu lực ở lời của các phát ngôn, tức hiệu lực của các phát ngôn do hành vĩ ngôn ngữ tạo ra phát ngôn mà có, diễu kiện sử dụng các hành vi ở lời, sự phân loại các hành vi ở lời và việc sử dụng hành vi ở lời theo lối trực tiếp hay gián tiếp là những nội dung chính.

Chương hai viết vẻ lập luận và hội thoại. Lập luận xét theo Ngữ dụng học là sự tổ chức các căn cứ, tức các luận cứ nhằm dẫn tới một kết luận nào đó. Kết luận trong thực tế cũng là dích mà người tham gia giao tiếp đặt ra. Nói cách khác, lập luận thể hiện chính kế hoạch giao tiếp.

Chương này sẽ viết vẻ các thành tố tạo nên một lập luận, các quan hệ lập luận và các lẽ thường, những cơ sở có tinh xã hội, dựa vào đó mà người ta nói tổ chức nên lập luận. Hội thoại là hoạt động thường xuyên, cơ bản của giao tiếp. Những điều viết trước phần Hội thoại đều là những thành tố tham gia tổ chức nên phục vụ cho hoạt động giao tiếp nhưng tự chúng tách riêng rẽ chưa phải là giao tiếp. Chúng chỉ có giá trị giao tiếp khi tham gia vào hội thoại.

Hội thoại là địa bàn hành chức lao tiếp bao quát của chúng. Chiếu vật, hành vỉ ngôn ngữ và lập luận chỉ phát huy tác dụng khi được người giao tiếp vận dụng khi trò chuyện với nhau, trò chuyện bằng miệng và trò chuyện bằng chữ viết. Bởi vậy, Ngữ dụng học xem hội thoại thuộc lĩnh vực Ngữ dụng học vĩ mô còn chiếu vật, hành vi ngôn ngữ và lập luận nằm trong lĩnh vực Ngữ dụng học vi mô. Những quy tắc hội thoại, tổ chức của hội thoại và các đơn vi hội thoại xét về cấu trúc và chức năng gộp lại thành nội dung chủ yếu của phần này.

Nhu đã biết, trong giao tiếp do nhiều lí do, do tiết kiệm, quan trọng hơn cả là do sự chỉ phối của phép lịch sự (bao gồm cả sự lễ phép và sự nhã nhận), chúng ta thường xuyên báo cho nhau nhiều hơn những điều nói ra trực nghĩa là trong diễn ngôn tạo ra trong giao tiếp, trong hội thoại, bên cạnh những ý nghĩa mà câu chữ tạo nên, những ý nghĩa tường minh, còn có nhữngý nghia hàm ẩn, những ý nghĩa được truyền báo nhiều hơn những ý nghĩa tường mình. Tiền giả định và hàm ngôn cố ý được tạo ra trên cơ sở các tiền giả định và hầm ngôn tự nhiên, những nội dung được truyền báo nhiều hơn những diều dược nói ra trực tiếp là nội dung chủ yếu của chương ba — chương cuối cùng của giáo tình. Hướng dẫn học tập 4. Bất đầu dạy học phần Ngữ dụng học, giảng viên cần hướng dẫn và buộc sinh viên đọc thật kĩ các mục 1, 2, 3 trên đây, đặc biệt đọc kĩ mục 3 để họ có được một cái nhìn tổng quan vẻ những nội dung chủ yếu của giáo trình và quan hệ giữa chúng, Những nội dung và những quan hệ này cũng là những diều chúng ta phải thực hiện, phải tuân thủ khi giao tiếp nếu chứng ta muổn giao tiếp đạt hiệu quả.

Khi kết thúc học phản, giảng viên cũng nên trởlại những nội dung viết ở mục 3 kết hợp với nội dung phần kết luận viết ở c trình để tổng kết học phần. Như vậy sẽ giúp cho sinh viên nhận thức đẩy di, chic chin hon bản chất ngữ dụng của hoạt động giao tiế -4. Cũng nên buộc sinh viên đọc toàn bộ giáo trình và đọc kĩ mục lục trước khi nghe giảng. Việc này tuy chưa làm cho sỉnh viên hiểu được giáo trình nhưng, cũng có thể làm cho họ nhận biết được dù rất sơ lược, thậm chí chưa chính xác tạo thành Ngữ dụng học, những vấn đẻ có vẻ mới lạ nhưng lại rất quen thuộc khi họ trò chuyện, viết lách.

Cách đọc này sẽ giúp cho sinh viên tự xây dựng cho mình những cái mốc trí thức vẻ Ngữ dụng học mà họ sẽ phát triển sau này trong quá trình học tập học phần này. Việc làm nêu ở mục 4.2 trên đây cũng bắt buộc khi học từng chương của giáo trình, sinh viên cũng tự định được những cái mốc trí thức của mỗi chương dể rồi khi kết thúc học phẩn sẽ nối kết những cái mốc của từng chương đó lại thành cấu trúc nội đung của toàn bộ học phẩn. Trong quá trình đọc toàn bộ giáo trình hay toàn bộ chương, sinh viên nên ứng được trình độ nhận thức của sinh viên. Những điều chưa hiểu cũng sẽ là những căn cứ để sinh viên tự xây dựng những mốc tri thức nói trên đây.

Hướng dẫn cho sinh viên giải các bài tập trước khi giảng lí thuyết, dùng các bài tập dã giải để truyền đạt kiến thức và Kĩ năng ngữ dụng học là cách giảng cẩn thường xuyên vận dụng. Ngoài các bài tập trong giáo trình, giảng vis nên khuyến khích sinh viên luôn luôn có ý thức vận đụng lí thuyết học được để nhận diện va lí giải các sự kiện ngữ dụng do chính họ tạo ra trong giao tiếp. Dựa vào các bài tập trong giáo trình, giảng viên nên tìm thêm những bài tập khác rút từ thực tế sử dụng ngôn ngữ để tăng tính thực tiễn cho học phần. Giảng viên cần hướng dẫn cho sinh viên liên hệ nội dung bài giảng với những nội dung ngữ dụng học trong chương trình và SGK Ngữ văn THCS.

Giải các bài tập ngữ dụng trong SGK Ngữ văn THCS phải là một bộ phận quan trọng trong kế hoạch giảng dạy học phần Ngữ dụng học của giảng viên. Những hạn chế của ngôn ngữ học tiền ngữ dụng Từ Aristote đến tín hiệu học hiện nay, mọi lí thuyết vẻ thông tin đều dựa vào một mô hình duy nhất mà chúng tôi gọi là mô hình mã (code model). Theo mô hình này thì sự giao tiếp sẽ hoàn thành khi nội dung được mã hoá ở phía an. Ma hod là thể hiện một nội dung.

nào đó bằng cái được biểu hiện của tín hiệu, giải mã là căn cứ vào cái biểu hiện của các tín hiệu được dùng để tầm ra cái được biểu hiện, tức nghĩa của thông điệp. Theo mô hình mã thì mọi thông tin của một thông điệp đều nằm ở các tín hiệu dược dùng để tạo nên thông điệp. Ngôn ngữ học tiền ngữ dụng cũng làm việc theo mô hình mã. Nhà trường dạy cho học sinh rằng nghĩa của câu là do nghĩa của các từ va các quy tắc cú pháp kết hợp chúng lại, đó là nghĩa theo câu chữ, còn gọi là nghĩa hiển ngôn của câu.

Ngữ pháp truyền thống và ngữ pháp nhà trường chỉ dạy nghĩa theo câu chữ, làm cho chúng ta hiểu rằng nghĩa theo eâu chữ là hiểu nghĩa của câu, là nắm được nội dung chính của câu. Thí dụ, Thế Lữ trong tạp chí Phong hoá số 180 trang 5 viết một câu vẻ ông Vũ Kim Ninh, người thù một vai diễn trong vở Huyên Trân công chúa: (1) Ông Vũ Kim Ninh sắm vai Hoàng Vấn Lang là người ding yeu va rat nhã nhặn với ban bè. Hiểu theo câu chữ, tức theo mô hình mã thì câu này nói vẻ tính cách xã hội của ông Vũ Kim Ninh, và đó là nghĩa đích thực của nó. Khi giải mã câu, những nhân tố phì ngôn ngữ như thời gian và địa diểm phát ngôn, ích, ý định hay là dich của người nói và rất nhiều nhân tố khác nữa không cẩn được biết đến.

Hựu chế thứ nhất của ngữ pháp truyền thống là chỉ thấy mô hình mã mà chưa thấy mô hình suy ý- Hạn chế thứ hai của ngôn ngữ học truyền thống là cho rằng nghĩa của câu, đặc biệt là câu trần thuật chỉ là nội dung sự kiện, còn gọi là sự tình nào đấy. Cú pháp nhà trường dạy rằng câu trần thuật kể lại cho người nhận biết vẻ một sự vật, sự kiện, hiện tượng. nào đấy diễn ra trong hiện thực.