CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT VỀ NGÀNH LUẬT SỞ HŨƯ TRÍ TUỆ TS. Nguyễn Hồ Bích Hằng1 1. Khái niệm quyền sở hữu trí tuệ và sự cần thiết phải bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ 1. Giới thiệu khái quát về tài sản trí tuệ Vào tháng 9 năm 1875, Alexander Graham Bell bắt đầu viết bản mô tả sáng chế cho điện thoại và vào ngày 7 tháng 3 năm 1876.
Cơ quan sáng chế của Hoa Kỳ đã cấp Bằng Sáng chế số 174465 cho sáng chế này của ông. Nhờ có điện thoại, việc liên lạc đường dài trở nên thuận tiện hơn, tầm quan trọng của điện thoại đối với xã hội là không thể phủ nhận. Nhờ có điện thoại, các hoạt động giao thương giữa các châu lục, các quốc gia như Châu Âu và Hoa Kỳ trở nên thuận lợi, nhanh chóng và dễ dàng hơn.12 Thời điểm ban đầu khi được tạo ra, điện thoại chỉ bao gồm các chức năng cơ bản là nghe và gọi. Mặc dù vậy, so với các cách thức và phương tiện liên lạc tại thời điểm cuối thế kỷ 19, điện thoại đã là một bước tiến vượt bậc, đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong nền viễn thông thế giới.
Trước đây, một sản phẩm thường được tạo ra cho một vài tính năng đơn giản, cơ bản, thì ngày nay các công nghệ hiện đại đã cho phép tích hợp đa tính năng trong một sản phẩm. Hiện nay 1 Postdoctoral researcher. School o f Law, University o f Eastern Finland - Nghiên cứu sinh sau tiến sĩ, Khoa Luật, Đ ại học Đông Phân Lan. 2 Michael Windelspecht (2003), Groundbreaking Scientific Experiments, Inventions, and Discoveries o f the 19th century, Nxb.
6 với một chiếc điện thoại thông minh, ngoài các chức năng nghe, gọi thì còn có các chức năng khác như nhắn tin, gởi email, soạn văn bản, chụp hình, ghi âm, nghe nhạc, tính toán, học ngoại ngữ, dịch thuật, giải trí, bản đồ, mua hàng Online, đặt tour du lịch, đặt khách sạn, mua vé tàu lửa, máy bay. Công nghệ thông tin ra đời đánh dấu sự phát triển vượt bậc của nhân loại trong giai đoạn kỹ thuật số. Những ưu điểm vượt trội của công nghệ thông tin trong kỷ nguyên số đã mở ra nhiều cơ hội kết nối trong các hoạt động thương mại điện tử giữa các cá nhân, tổ chức, đồng thời mò' ra nhiều cơ hội giao thương, hợp tác giữa các quốc gia trên thế giới. Khi công nghệ phát triển, khái niệm đường biên giới quốc gia dường như không tồn tại, đặc biệt đối với các giao dịch có đối tượng là tài sản trí tuệ.
Người tiêu dùng ờ Việt Nam có thể mua các bản nhạc, trò chơi, phần mềm, các ứng dụng do các công ty ờ Hoa Kỳ, Nhật Bản, Hàn Quốc hay châu Âu tạo ra hay phát triển một cách dễ dằng. Cùng với sự phát triển của thương mại điện tử trên toàn thế giới, các tài sàn trí tuệ (intangibleproperty) ngày càng khẳng định vị trí của chúng trong nền kinh tế quốc tế cũng như trong mối tương quan với tài sản hữu hình (tangible propertỳ). Trong các doanh nghiệp ngày nay, vốn vô hình (intangỉble Capital) đã trở nên quan trọng hơn trong chuỗi sản xuất toàn cầu thể hiện dưới dạng công nghệ, kiểu dáng, giá trị thương hiệu.3 v ố n hữu hình (tatĩgible Capital) như nhà xưởng, dây chuyền thiết bị máy móc, kho bãi. đã không còn đóng vai trò là tài sản thiết yếu của các 3 World Intellectual Property Organization Report 2017, Intangible Capital In Global Value Chains, tr.
7 doanh nghiệp như hước đây, đặc biệt là đối với các doanh nghiệp chuyên hoạt động trong lĩnh vực công nghệ thông tin, dịch vụ, thương mại điện tử như Amazon, Ebay, Facebook, A libaba. Khái niệm quyền sở hữu trí tuệ Các khái niệm như tài sản trí tuệ đã trở nên quen thuộc đối với nhiều cá nhân, tổ chức ờ Việt Nam trong thời gian qua. Vậy tài sản trí tuệ là gì? Hiểu một cách đơn giản nhất thì tài sản trí tuệ là những công trình nghiên cứu, tác phẩm văn học, nghệ thuật, khoa học được tạo ra bằng sức lao động sáng tạo trí óc của con người. Quyền SHTT là gì? Ở phạm vi rộng, quyền SHTT là các quyền của chủ thể được nhà nước công nhận đối với những thành quả của hoạt động sáng tạo của con người trong các lĩnh vực công nghệ, khoa học, văn học và nghệ thuật.
Pháp luật các quốc gia trên thế giới khi bảo vệ tài sản trí tuệ là nhằm vào các mục đích khác nhau. Một mặt, pháp luật SHTT được đặt ra nhằm bảo vệ thành quả sáng tạo của các cá nhân, tổ chức đối với các tài sản trí tuệ do các cá nhân, tổ chức tạo ra. Đồng thời, pháp luật cũng phân định những quyền nào thuộc về các cá nhân, tổ chức tạo ra sản phẩm trí tuệ đó và những quyền nào thuộc về công chúng nhằm đảm bảo quyền, lọi ích hợp pháp của công chúng.4 Nấu không có sự phân định này, việc một cá nhân, tổ chức độc quyền quá lâu đối với một đối tượng quyền SHTT nhất định nào đó sẽ gây ra việc khó khăn trong việc tiếp cận đối tượng quyền đó từ phía công chúng. Đồng thời, việc ghi nhận độc quyền quá lâu cho một đối tượng quyền nhất định sẽ ngăn trở cũng như không khuyến khích các cá nhân, 4 WIPO (2008), Intellectual Property Handbook, tr.
8 chủ thể khác trong việc sáng tạo ra các tác phẩm văn học, nghệ thuật và khoa học. Mặt khác, pháp luật SHTT được đặt ra nhằm thực hiện các chính sách của nhà nước, khuyến khích các hoạt động sáng tạo và ứng dụng các kết quả vào đời sổng xã hội, thúc đẩy nền kinh tế, kỹ thuật của đất nước phát triển.5 c ầ n phải lưu ý rằng quyền SHTT là quyền được nhà nước cấp cho các cá nhân, tổ chức trong một thời hạn nhất định (thời hạn bảo hộ). Trong thời hạn bảo hộ các cá nhân, tổ chức có độc quyền khai thác, sử dụng, cho phép hoặc ngăn cấm các chủ thể khác sử dụng các quyền này. Mặc dù vậy, các quyền SHTT không áp dụng đối với các tài sản hữu hình có chứa đựng các sản phẩm trí tuệ.
Trong quá trình phát triển của nền kinh tế thế giới, các đối tượng quyền SHTT khác nhau đã được pháp luật thừa nhận và bảo vệ. Như vậy, tính tới thời điểm hiện tại quyền SHTT bao gồm các đối tượng như quyền tác giả và quyền liên quan; quyền đối với sáng chế, kiểu dáng công nghiệp, nhãn hiệu, tên thương mại, bí mật kinh doanh, chỉ dẫn địa lý; và quyền đối với giống cây trồng. Chính vì tầm quan trọng trong việc ban hành cũng như thực thi các chính sách về SHTT, hầu hết các quốc gia trên thế giới đều có các quy định về quyền SHTT để bảo hộ kết quả của hoạt động nghiên cứu sáng tạo của các cá nhân, tổ chức. Theo quy định của Luật SHTT Việt Nam6 thì quyền SHTT là quyền của tổ chức, cá 5 WIPO, Intellectual Property Handbook, tlđd, tr.
6 Luật SHTT được Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam khóa XI, kỳ họp thứ 8 thông qua ngày 29 tháng 11 năm 2005 và có hiệu lực thi hành từ ngày 1/7/2006. Sau đó luật này được sửa đổi, bổ sung bởi Luật sửa đôi, bô 9 nhân đối với tài sản trí tuệ, bao gồm quyền tác giả và quyền liên quan đên quyên tác giả, quyền sờ hữu công nghiệp và quyền đối với giống cây trồng. Sự cần thiết của việc bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ ơ góc độ toàn cầu và cả ở góc độ quốc gia, việc bảo hộ quyên SHTT ngày càng trờ nên quan trọng. Nếu các nhà nước không có chính sách bảo hộ quyền SHTT một cách hợp lý và đúng đắn, thì sẽ có rất nhiều tác động mang tính tiêu cực diễn ra ở các góc độ khác nhau đối với xã hội, tiêu biểu là đối với một vài lĩnh vực dưới đây.
- Trong lĩnh vực y tế, xã hội: Nếu không bảo hộ quyền SHTT các nhà sản xuất chân chính sẽ đối mặt với việc các sản phẩm là dược phẩm, thuốc điều trị bệnh, trang thiết bị dùng cho ngành y, dượ c. bị giả mạo. Một số loại sản phẩm nhất định như thực phẩm chức năng, dược phẩm là thuốc điều trị bệnh cho người nếu bị giả mạo thì sức khỏe và tính mạng của con người sẽ bị đe dọa nghiêm trọng. Chẳng hạn như trong vụ việc sữa công thức cho trẻ em bị làm giả năm 2004 tại Trung Quốc đã gây ra cái chết cho 12 trẻ em và tổn thương não và suy giảm thể lực vĩnh viễn cho hơn 200 trẻ em.8 Hoặc gần đây, liên quan đến việc điều trị ung thư, rất nhiều bệnh nhân đã mua phải thuốc điều trị ung thư giả với giá thành cao.
Chi phí cho việc điều trị bệnh tăng lên, ngân sách nhà sung một số điều của luật SHTT năm 2009 và Luật sửa đổi, bổ sung một số điều cùa Luật SHTT năm 2019 (sau đây gọi chung là Luật SHTT). 7 Khoản 1 Điều 4 Luật SHTT.K Cheung (2009), Intelỉectual Property Rights in China: Poỉitics o f Pỉracy, Trade and Protection, Nxb. 10 nước dành cho chi phí điều trị bệnh, vận hành hệ thống y tế.do đó cũng bị ảnh hường. Trong lĩnh vực y tế, nếu các quy định về quyền SHTT không được quy định chặt chẽ thì bệnh nhân và nhà nước phải gánh chịu tác động xấu từ nhiều mặt là rất lớn.
v ề mặt xã hội, nếu cơ quan nhà nước có thẩm quyền không có biện pháp bảo vệ người tiêu dùng khỏi thực phẩm, dược phẩm giả mạo một cách hiệu quả thì niềm tin của người dân vào cơ quan nhà nước sẽ bị sụt giảm nghiêm trọng. Khi các chính sách pháp luật không đủ mạnh để xử lý các hành vi xâm phạm quyền SHTT một cách hữu hiệu, nhiều cá, nhân tổ chức sẽ lợi dụng để bán các mặt hàng giả mạo (giả mạo xuất xứ sản phẩm, giả mạo thành phần sản phẩm, giả mạo chất lượng sản phẩm. Người tiêu dùng sẽ tìm cách mua hàng nhập khẩu, xách tay từ các kênh bán hàng không chính thống, hậu quả là cơ quan nhà nước sẽ bị thất thu thuế do không quản lý được những kênh phân phối này. Đồng thời những nhà sản xuất chân chính trong nước sẽ không bán được hàng do người tiêu dùng quay lưng với hàng nội địa, nền kinh tế đât nước do đó cũng bị ảnh hưởng.
- Trong lĩnh vực sản xuất nông nghiệp: Việt Nam là một nước sàn xuất nông nghiệp từ trước đến nay.