Giáo trình Lịch sử Ngữ âm Tiếng Việt - Nguyễn Tài Cẩn (ĐH Tổng hợp Hà Nội)

Giáo trình về lịch sử ngữ âm tiếng việt, biên soạn theo chương trình đào tạo chuẩn, hệ thống hóa kiến thức từ cơ bản đến nâng cao.

• Trường học: Trường Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngữ Âm Học
• Đề tài: Giáo Trình Lịch Sử Ngữ Âm Tiếng Việt
• Loại tài liệu: Giáo Trình
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI NÓI ĐẦU
• QUY ƯỚC VỀ GHI ÂM
• 1. VÀI ĐIỀU KHÁI LƯỢC
• 1.1. VÀI NÉT VỀ SỰ TRANH LUẬN XUNG QUANH VẤN ĐỀ NGUỒN GỐC TIẾNG VIỆT
• 1.2. VÀI NÉT VỀ TIỂU CHI VIỆT-CHỨT, NGÀNH MÔN-KHMER, HỌ NAM Á
• 1.3. CÁC NGUỒN CỨ LIỆU DÙNG ĐỂ NGHIÊN CỨU LỊCH SỬ NGỮ ÂM TIẾNG VIỆT

Tóm tắt

I. Khám phá giáo trình lịch sử ngữ âm tiếng Việt cốt lõi

Giáo trình lịch sử ngữ âm tiếng Việt là một chuyên ngành khoa học, tập trung giải mã quá trình biến đổi của hệ thống âm thanh tiếng Việt qua hàng ngàn năm. Lĩnh vực này không chỉ cần thiết cho sinh viên ngành ngôn ngữ học mà còn mang giá trị to lớn đối với các ngành văn học, lịch sử, và Hán Nôm. Hiểu biết về lịch sử ngữ âm giúp làm sáng tỏ nguồn gốc của từ vựng, sự hình thành các phương ngữ, và mối quan hệ họ hàng giữa tiếng Việt với các ngôn ngữ khác trong khu vực. Theo giáo sư Nguyễn Tài Cẩn, tri thức này là nền tảng để nghiên cứu văn hóa dân tộc một cách sâu sắc. Mục tiêu chính của việc nghiên cứu là phục nguyên lại các trạng thái ngôn ngữ ở những giai đoạn quá khứ, từ đó vẽ nên một bức tranh toàn cảnh về sự phát triển liên tục của tiếng Việt. Quá trình này đòi hỏi phải đi ngược dòng thời gian, từ hệ thống chữ Quốc ngữ hiện đại, qua các tư liệu thế kỷ 17 như Từ điển Việt Bồ La, xa hơn nữa là các văn bản chữ Nôm và các lớp từ Hán Việt cổ. Việc nghiên cứu không dừng lại ở tiếng Việt mà còn mở rộng so sánh với các ngôn ngữ có quan hệ gần gũi như tiếng Mường và các ngôn ngữ trong tiểu chi Việt-Chứt, tạo thành một phương pháp luận vững chắc để truy tìm cội nguồn.

1.1. Tầm quan trọng của việc nghiên cứu nguồn gốc tiếng Việt

Nghiên cứu nguồn gốc tiếng Việt là một nhiệm vụ khoa học có ý nghĩa sâu sắc. Nó không chỉ trả lời câu hỏi tiếng Việt thuộc họ ngôn ngữ nào mà còn soi rọi vào lịch sử tiếp xúc văn hóa của dân tộc. Trong một thời gian dài, đã có những cuộc tranh luận học thuật lớn. H. Maspéro (1912) từng cho rằng tiếng Việt thuộc họ Thái dựa trên đặc điểm thanh điệu. Tuy nhiên, các công trình sau này, đặc biệt là của A. Haudricourt (1954), đã chứng minh rằng thanh điệu là một hiện tượng hậu kỳ. Các bằng chứng về từ vựng cơ bản và các vết tích hình thái học đã khẳng định chắc chắn rằng tiếng Việt là một ngôn ngữ thuộc họ Nam Á, ngành Môn-Khmer, và nằm trong tiểu chi Việt-Chứt. Sự khẳng định này đặt tiếng Việt vào đúng vị trí của nó trên bản đồ ngôn ngữ khu vực, cho thấy mối quan hệ cội nguồn với các ngôn ngữ bản địa lâu đời nhất tại Đông Nam Á, thay vì chỉ là quan hệ tiếp xúc vay mượn với tiếng Hán hay tiếng Thái.

1.2. Đối tượng và mục tiêu của môn ngữ âm lịch sử Việt Nam

Đối tượng chính của ngữ âm lịch sử tiếng Việt là sự biến đổi của các đơn vị âm thanh, bao gồm phụ âm đầu, vần (nguyên âm và âm cuối), và thanh điệu. Mục tiêu của môn học là xác định các quy luật biến đổi âm thanh đã diễn ra trong lịch sử. Ví dụ, môn học sẽ lý giải tại sao một số từ bắt đầu bằng /b/ trong tiếng Việt hiện đại lại tương ứng với /p/ trong nhiều thổ ngữ Mường, hoặc tại sao chữ Quốc ngữ thế kỷ 17 lại ghi nhận những tổ hợp phụ âm đầu như 'bl', 'ml' mà ngày nay không còn nữa. Để đạt được mục tiêu này, các nhà nghiên cứu phải sử dụng phương pháp so sánh-lịch sử, đối chiếu dữ liệu từ nhiều nguồn khác nhau. Công trình của Nguyễn Tài Cẩn đã hệ thống hóa các bước đi này, từ việc phân tích các tài liệu thành văn đến so sánh với các ngôn ngữ anh em, nhằm phục nguyên âm thanh ở các giai đoạn cổ xưa như thời kỳ Proto Việt-Chứt (ngôn ngữ chung của người Việt và người Chứt cổ đại).

II. Những thách thức khi nghiên cứu lịch sử ngữ âm tiếng Việt

Nghiên cứu lịch sử ngữ âm tiếng Việt đối mặt với nhiều thách thức lớn, chủ yếu đến từ sự thiếu hụt và phức tạp của nguồn cứ liệu. Tiếng Việt không có hệ thống chữ viết riêng cho đến khi chữ Nôm ra đời, và loại chữ này cũng không phản ánh âm thanh một cách nhất quán. Các nhà nghiên cứu phải dựa vào những nguồn gián tiếp và chắp vá. Cuốn Từ điển Việt Bồ La (1651) của A. de Rhodes là một cột mốc quan trọng, ghi lại hệ thống âm vị tiếng Việt vào thế kỷ 17, còn được gọi là tiếng Việt trung đại. Tuy nhiên, lùi về quá khứ xa hơn, cứ liệu trở nên khan hiếm. Tài liệu An Nam dịch ngữ (thế kỷ 15-16) dùng chữ Hán để phiên âm tiếng Việt, nhưng việc phiên âm này không hoàn toàn chính xác, đặc biệt là với nguyên âm và âm cuối. Do đó, việc tái lập hệ thống âm thanh các giai đoạn trước thế kỷ 17 đòi hỏi sự suy luận và đối chiếu công phu. Hơn nữa, sự vay mượn sâu rộng từ tiếng Hán qua nhiều thời kỳ (Cổ Hán Việt, Hán Việt) tạo ra những lớp từ vựng có quy luật ngữ âm riêng, làm phức tạp thêm bức tranh tổng thể. Việc phân biệt từ bản địa và từ vay mượn là một trong những thách thức nền tảng của ngành.

2.1. Phân tích cứ liệu chữ Nôm và từ điển Việt Bồ La 1651

Cứ liệu thành văn là nguồn tài liệu trực tiếp nhưng đầy rẫy khó khăn. Chữ Nôm, dù là một sáng tạo vĩ đại, lại có tính chất không thống nhất và vay mượn cấu trúc từ chữ Hán, khiến việc suy ra cách phát âm trở nên khó khăn. Cùng một từ có thể có nhiều cách viết Nôm khác nhau. Ngược lại, Từ điển Việt Bồ La cung cấp một hệ thống ghi âm Latinh tương đối hệ thống cho tiếng Việt thế kỷ 17. Nó cho thấy những đặc điểm đã mất trong tiếng Việt hiện đại, như sự tồn tại của các tổ hợp phụ âm đầu (ví dụ: 'bl' trong 'blời' -> 'trời') và sự phân biệt rõ ràng giữa các âm cuối /t/ và /k/. Tuy nhiên, đây là công trình của các nhà truyền giáo phương Tây, cách ghi âm của họ có thể chịu ảnh hưởng từ hệ thống âm vị của tiếng mẹ đẻ, đòi hỏi các nhà nghiên cứu phải phân tích và diễn giải một cách cẩn trọng để có được bức tranh chính xác nhất.

2.2. Vai trò của các ngôn ngữ Mường và nhóm Việt Chứt

Khi cứ liệu thành văn không đủ, phương pháp so sánh với các ngôn ngữ họ hàng trở thành chìa khóa. Tiếng Mường, tách khỏi tiếng Việt khoảng hơn một ngàn năm trước, được xem là "bảo tàng sống" lưu giữ nhiều nét cổ mà tiếng Việt đã làm mất. Ví dụ, tiếng Việt chỉ có một âm /m/, nhưng trong tiếng Mường lại có sự tương ứng với cả /m/ và /p/ (hoặc /b/), cho thấy tiếng Việt-Mường chung xưa kia có hai âm riêng biệt. Tương tự, các ngôn ngữ trong nhóm Pọng-Chứt (như Rục, Sách, Arem) còn cổ hơn nữa, tách khỏi nhánh Việt-Mường từ khoảng 2500 năm trước. Việc so sánh với các ngôn ngữ này giúp các nhà nghiên cứu phục nguyên lại trạng thái ngôn ngữ ở thời kỳ Proto Việt-Chứt, giai đoạn nền tảng trước khi tiếng Việt hình thành bản sắc riêng. Đây là nguồn cứ liệu quan trọng nhất để tìm hiểu về giai đoạn thượng cổ.

III. Phương pháp so sánh lịch sử ngữ âm các phụ âm mũi

Phương pháp so sánh-lịch sử là công cụ cốt lõi trong việc tìm hiểu lai nguyên của hệ thống phụ âm tiếng Việt. Đối với các âm mũi (M, N, NH, NG), quá trình này cho thấy những diễn biến thú vị. Trong tiếng Việt hiện đại, đây là bốn âm riêng biệt. Tuy nhiên, khi đối chiếu với tiếng Mường và các ngôn ngữ Việt-Chứt khác, bức tranh trở nên phức tạp hơn. Một trong những phát hiện quan trọng nhất là sự đồng quy âm thanh trong tiếng Việt. Tức là, một âm trong tiếng Việt hiện đại có thể bắt nguồn từ hai hoặc nhiều âm khác nhau trong quá khứ. Ví dụ tiêu biểu là âm /m/. Khi so sánh, người ta thấy rằng những từ có /m/ trong tiếng Việt lại tương ứng với hai loại âm trong tiếng Mường: một loại vẫn là /m/ (ví dụ: mắt, mưa, một), và một loại là các âm không phải mũi như /p/ hoặc /b/ (ví dụ: măng, muối, mỏ). Điều này chứng tỏ rằng trong giai đoạn Việt-Mường chung, đã tồn tại sự đối lập giữa một âm mũi thực sự (*m) và một âm tiền mũi hóa hoặc một âm tắc hữu thanh hút vào (*ɓ). Về sau, tiếng Việt đã hợp nhất hai âm này thành /m/, trong khi tiếng Mường và các ngôn ngữ khác vẫn giữ sự phân biệt. Quá trình này là một sự cách tân quan trọng, định hình nên bản sắc riêng của tiếng Việt so với các ngôn ngữ cùng tiểu chi.

3.1. Truy nguyên âm m và n qua đối chiếu Việt Mường

Lai nguyên của âm /m/ và /n/ cho thấy một quy luật song hành. Giống như /m/, âm /n/ trong tiếng Việt cũng có hai nguồn gốc. Một nguồn gốc tương ứng với /n/ trong tiếng Mường (ví dụ: non, năm). Nguồn gốc còn lại tương ứng với các âm tắc như /t/ hoặc /d/ trong tiếng Mường (ví dụ: nước, nằm, no). Dựa trên cứ liệu so sánh này, các nhà ngôn ngữ học đã phục nguyên hai âm tiền thân trong giai đoạn Việt-Mường chung: một âm mũi *n và một âm tắc hút vào *ɗ. Sự đồng quy của *ɗ và *n thành /n/ trong tiếng Việt là một quá trình tương tự như sự đồng quy của *ɓ và *m thành /m/. Hiện tượng này cho thấy tiếng Việt có xu hướng "mũi hóa" các âm tắc hút vào, một quá trình biến đổi có hệ thống làm thay đổi cấu trúc âm vị của ngôn ngữ, đồng thời làm nó khác biệt rõ rệt hơn so với tiếng Mường.

3.2. Phục nguyên các âm ɲ và ŋ thời Proto Việt Chứt

So với /m/ và /n/, lai nguyên của hai âm mũi còn lại, NH (/ɲ/) và NG (/ŋ/), có phần đơn giản hơn. Âm NH trong tiếng Việt tương ứng rất đều đặn với âm /ɲ/ trong hầu hết các thổ ngữ Mường và các ngôn ngữ Pọng-Chứt. Điều này cho phép các nhà nghiên cứu tự tin phục nguyên một âm *ɲ cho giai đoạn Proto Việt-Chứt. Tương tự, âm NG (/ŋ/) của tiếng Việt cũng cho thấy sự tương ứng nhất quán với âm /ŋ/ trong các ngôn ngữ họ hàng. Do đó, việc phục nguyên âm *ŋ cho giai đoạn chung cũng được chấp nhận rộng rãi. Sự ổn định của *ɲ và *ŋ qua hàng ngàn năm lịch sử, trái ngược với sự biến động của các âm mũi môi và đầu lưỡi, cho thấy các vị trí cấu âm khác nhau (mặt lưỡi và gốc lưỡi) có thể chịu những áp lực biến đổi khác nhau trong quá trình phát triển của một ngôn ngữ.

IV. Bí quyết giải mã lai nguyên các phụ âm tắc B Đ CH K

Việc giải mã lai nguyên của các phụ âm tắc B, Đ, CH, K trong giáo trình lịch sử ngữ âm tiếng Việt cũng dựa trên phương pháp so sánh nhưng tiết lộ những quy luật biến đổi khác. Không giống như các âm mũi, nhóm âm tắc này cho thấy một quá trình quan trọng là "hữu thanh hóa". Trong tiếng Việt hiện đại, B (/b/) và Đ (/d/) là các âm hữu thanh. Tuy nhiên, khi so sánh với các thổ ngữ Mường "thuần", ta thấy chúng tương ứng một cách hệ thống với các âm vô thanh /p/ và /t/. Chẳng hạn, từ "ba" trong tiếng Việt tương ứng với "pa" trong tiếng Mường, "đắng" tương ứng với "tắng". Điều này là một bằng chứng mạnh mẽ cho thấy rằng trong quá khứ, ở giai đoạn Việt-Mường chung, các âm này vốn là vô thanh (*p, *t). Quá trình biến đổi từ *p > b và *t > đ là một sự kiện ngữ âm lớn, và dấu vết của nó vẫn còn được lưu lại trong hệ thống thanh điệu. Các từ có phụ âm đầu vốn vô thanh (*p, *t) khi chuyển sang hữu thanh đã phát triển thành các thanh thuộc âm vực cao (ngang, hỏi, sắc), trong khi các từ có phụ âm đầu vốn hữu thanh (*b, *d) sẽ đi với các thanh thuộc âm vực thấp (huyền, ngã, nặng).

4.1. Quá trình biến đổi từ âm vô thanh p t sang hữu thanh

Quá trình hữu thanh hóa các âm tắc vô thanh *p và *t không chỉ là một sự thay đổi đơn lẻ mà còn kéo theo sự tái cấu trúc toàn bộ hệ thống âm vị và thanh điệu. Trước khi quá trình này diễn ra, tiếng Việt cổ có ít thanh điệu hơn. Sự phân đôi thanh điệu (từ 3-4 thanh gốc thành 6 thanh như hiện nay) chính là hệ quả trực tiếp của việc các phụ âm đầu vô thanh và hữu thanh ảnh hưởng đến cao độ của nguyên âm đi sau. Khi các phụ âm vô thanh (*p, *t) chuyển thành hữu thanh (b, đ), sự đối lập về tính hữu thanh/vô thanh ở phụ âm đầu bị xóa bỏ. Để bù lại, ngôn ngữ đã "chuyển" sự đối lập đó vào thanh điệu, tạo ra hai loạt thanh điệu: một loạt âm vực cao (ứng với các phụ âm đầu vô thanh cổ) và một loạt âm vực thấp (ứng với các phụ âm đầu hữu thanh cổ). Đây là một phát hiện kinh điển của ngành ngữ âm lịch sử, được A. Haudricourt đề xuất lần đầu tiên.

4.2. Tương ứng của âm k và c giữa Việt Mường và Katu

Khác với B và Đ, các âm tắc mặt lưỡi CH (/c/) và gốc lưỡi K (/k/) lại cho thấy sự ổn định cao hơn trong lịch sử. Âm CH của tiếng Việt tương ứng rất đều đặn với âm /c/ trong tiếng Mường và các ngôn ngữ khác trong tiểu chi Việt-Chứt. Ví dụ: chó, chân, chín. Tương tự, âm K của tiếng Việt cũng tương ứng nhất quán với /k/ ở các ngôn ngữ họ hàng (ví dụ: con, cây, cắn). Sự ổn định này cho phép phục nguyên các âm *c và *k một cách chắc chắn cho giai đoạn Proto Việt-Chứt. Hơn nữa, khi so sánh rộng ra các tiểu chi khác trong ngành Môn-Khmer như Katu hay Bahnar, sự tương ứng này vẫn được duy trì ở nhiều từ vựng cơ bản. Điều này cho thấy *c và *k là những âm vị rất cổ, đã tồn tại từ thời Proto Môn-Khmer và được bảo lưu khá tốt trong nhánh Việt-Chứt, ít trải qua những biến đổi lớn như các âm tắc ở vị trí môi và đầu lưỡi.

V. Ứng dụng nghiên cứu lịch sử ngữ âm tiếng Việt hiện nay

Những kết quả từ giáo trình lịch sử ngữ âm tiếng Việt không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có nhiều ứng dụng thực tiễn quan trọng. Trước hết, nó cung cấp cơ sở khoa học để giải thích các hiện tượng trong tiếng Việt hiện đại, đặc biệt là trong lĩnh vực chính tả và chuẩn hóa ngôn ngữ. Việc hiểu rõ lai nguyên của các âm vị giúp lý giải tại sao chữ Quốc ngữ lại có những cách viết phân biệt như D, GI, R hay TR, CH, S, dù trong một số phương ngữ các âm này đã hợp nhất. Ví dụ, sự phân biệt giữa TR và CH trong chính tả phản ánh sự khác biệt về nguồn gốc: TR thường bắt nguồn từ một tổ hợp phụ âm cổ như *t-l hoặc *k-r, trong khi CH bắt nguồn từ một âm tắc đơn *c. Kiến thức này là nền tảng cho việc giảng dạy tiếng Việt một cách chuẩn mực, giúp người học hiểu sâu hơn về cấu trúc của ngôn ngữ thay vì chỉ học thuộc lòng các quy tắc chính tả. Nó cũng giúp giải quyết các vấn đề liên quan đến phiên âm tên riêng nước ngoài hoặc các thuật ngữ khoa học một cách nhất quán và có hệ thống.

5.1. Hiểu đúng sự phát triển của hệ thống thanh điệu tiếng Việt

Một trong những ứng dụng lớn nhất của ngữ âm lịch sử là làm sáng tỏ nguồn gốc của hệ thống thanh điệu, đặc điểm nổi bật nhất của tiếng Việt. Công trình của A. Haudricourt đã chỉ ra rằng tiếng Việt nguyên thủy không có thanh điệu, giống như các ngôn ngữ Môn-Khmer khác. Thanh điệu được hình thành sau này do ảnh hưởng của các phụ âm cuối. Cụ thể, các âm cuối như *-s, -h tạo ra thanh sắc/nặng, còn âm cuối thanh hầu hóa (-ʔ) tạo ra thanh hỏi/ngã. Sau đó, như đã phân tích, tính chất hữu thanh/vô thanh của phụ âm đầu lại làm cho mỗi thanh gốc tách đôi thành một thanh cao và một thanh thấp. Hiểu được quá trình này không chỉ có giá trị về mặt ngôn ngữ học mà còn giúp người nước ngoài học tiếng Việt hiệu quả hơn, vì họ có thể nhận thức được mối liên hệ hữu cơ giữa phụ âm và thanh điệu thay vì coi chúng là hai yếu tố tách rời.

5.2. Nền tảng cho việc bảo tồn và nghiên cứu phương ngữ

Nghiên cứu lịch sử ngữ âm cung cấp một cái nhìn hệ thống về sự phân hóa của tiếng Việt thành các phương ngữ. Các phương ngữ, đặc biệt là phương ngữ vùng Bắc Trung Bộ (Nghệ An, Hà Tĩnh), thường được coi là bảo lưu nhiều nét cổ hơn so với phương ngữ Bắc Bộ. Ví dụ, việc giữ lại sự phân biệt giữa các âm cuối /-n, -t/ và /-ŋ, -k/ ở đây phản ánh trạng thái cổ hơn so với sự hợp nhất ở một số vùng khác. Kiến thức về lịch sử ngôn ngữ giúp các nhà nghiên cứu xác định được đâu là nét cổ, đâu là sự cách tân, từ đó xây dựng cây phả hệ của các phương ngữ. Điều này cực kỳ quan trọng cho công tác bảo tồn sự đa dạng ngôn ngữ, ghi nhận các đặc điểm phương ngữ đang có nguy cơ mai một dưới áp lực của ngôn ngữ toàn dân, đồng thời cung cấp dữ liệu quý giá cho các nghiên cứu so sánh sâu hơn.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Lịch sử ngữ âm tiếng Việt (Sơ thảo) do Giáo sư Nguyễn Tài Cẩn biên soạn, được Nhà xuất bản Giáo dục ấn hành năm 1995 (Giám đốc: Trần Trâm Phương; Tổng biên tập: Nguyễn Khắc Phi; Biên tập: Đỗ Việt Hùng). Đây là công trình chuyên khảo được xây dựng trên cơ sở bài giảng chuyên đề "Lịch sử ngữ âm tiếng Việt" tại Khoa Ngữ văn, Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, được thiết kế giảng dạy song song và tương hỗ trực tiếp với giáo trình Phương ngữ tiếng Việt.

Mục tiêu đào tạo của giáo trình tập trung vào việc trang bị cho người học hệ thống tri thức chuyên sâu về nguồn gốc, quan hệ cội nguồn của tiếng Việt trong ngữ hệ Nam Á (ngành Môn-Khmer, tiểu chi Việt-Chứt); xác lập phương pháp nhận diện lai nguyên của hệ thống phụ âm đầu, hệ thống vần từ thời kỳ thượng cổ đến cận đại; đồng thời giải thích các quy luật biến đổi ngữ âm qua các mốc thời gian lịch sử.

Về cấu trúc và cách tiếp cận, giáo trình gồm Chương mở đầu, 3 phần nội dung chính chia thành 17 chương chuyên đề và Chương kết luận tóm tắt. Tác giả kết hợp hai phương pháp tiếp cận:

• Phương pháp hồi cố (lần ngược quá khứ): Triển khai trong Phần I (6 chương về phụ âm đầu) và Phần II (6 chương về hệ thống vần), xuất phát từ chữ Quốc ngữ hiện hành đi ngược dần về giai đoạn tiếng Việt thế kỷ 17, thế kỷ 15–16, thời kỳ Việt-Mường chung và thời kỳ Proto Việt-Chứt.
• Phương pháp lịch sử (thuận chiều thời gian): Triển khai trong Phần III (5 chương), hệ thống hóa các bước đường diễn biến ngữ âm từ thời thượng cổ qua trung cổ đến cận đại trong khung thời gian 3.000–4.000 năm.

Điểm đặc sắc của giáo trình nằm ở tính thực nghiệm khoa học: sử dụng phối hợp hệ thống phiên âm Quốc ngữ và Bảng phiên âm quốc tế (IPA), đồng thời đối chiếu trực tiếp chuỗi cứ liệu đa tầng từ 30 thổ ngữ Mường, các ngôn ngữ nhóm Pọng-Chứt cùng các văn bản Hán Nôm và tài liệu dịch ngữ cổ.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương và chủ đề chính

Nội dung giáo trình phân bổ theo tiến trình logic chặt chẽ:

• Chương mở đầu: Trình bày lịch sử tranh luận về nguồn gốc tiếng Việt; khảo sát các luận điểm phân loại từ J.L. Taberd (1838), J.R. Logan (1856), C. Kuhn (1889), H. Maspéro (1912) đến các công trình chứng minh nguồn gốc Nam Á của A.G. Haudricourt (1953, 1954), S.E. Yakhontov (1969, 1978), M. Ferlus (1974, 1979) và G. Diffloth; phân loại tiểu chi Việt-Chứt và tổng quan 8 nguồn cứ liệu nghiên cứu.
• Phần thứ nhất – Lai nguyên của hệ thống phụ âm đầu (Chương 1 đến Chương 6):
  • Chương 1: Lai nguyên các âm mũi /m, n, ɲ, ŋ/ (M, N, NH, NG), xác lập sự đối lập thời Proto Việt-Chứt giữa âm mũi thuần và các âm tắc hút vào /*ɓ, *ɗ, *ʄ/.
  • Chương 2: Lai nguyên các âm tắc /b, d, c, k/ (B, Đ, CH, K), chứng minh quá trình vô thanh hóa và tách đôi thanh điệu từ các cặp tắc đối lập vô thanh/hữu thanh cổ (*p/*b, *t/*d, *c/*ɟ, *k/*g).
  • Chương 3: Lai nguyên các âm xát /v, z, ʐ, ɣ/ (V, D, GI, G).
  • Chương 4: Lai nguyên các âm /t, tʰ, s/ (T, TH, X).
  • Chương 5: Lai nguyên các âm /f, x, h/ (PH, KH, H).
  • Chương 6: Lai nguyên các âm /ʈ, ʂ, r, l/ (TR, S, R, L) và các tổ hợp phụ âm đầu cổ (*bl-, *kl-, *pl-, *ml-).
• Phần thứ hai – Lai nguyên của hệ thống vần (6 chương): Khảo cứu sự tiến hóa của nguyên âm đơn, nguyên âm đôi, các âm đệm và hệ thống âm cuối cổ (*-s, *-h, *-r, *-l) tương ứng với các ngôn ngữ Chứt và Môn-Khmer.
• Phần thứ ba – Các bước đường diễn biến ngữ âm qua thời gian (5 chương): Tái hiện tiến trình biến đổi thuận dòng lịch sử từ Proto Việt-Chứt qua giai đoạn Việt-Mường chung (thế kỷ 7–10), giai đoạn hình thành chữ Nôm và An Nam dịch ngữ (thế kỷ 15–16), giai đoạn tiếng Việt trung đại qua Từ điển Việt-Bồ-La (1651) đến thời kỳ định hình chữ Quốc ngữ.
• Chương cuối cùng: Tổng kết các quy luật chuyển hóa âm vị học lịch sử.

Tiến trình phân tích lai nguyên phụ âm đầu (Chương 1 & Chương 2)
┌───────────────────────────────────────────────────────────┐
│              Chữ Quốc ngữ hiện đại                        │
│   (M, N, NH, NG)                       (B, Đ, CH, K)      │
└─────────────┬─────────────────────────────────┬───────────┘
              │                                 │
              ▼ (Thế kỷ 17 - Từ điển Việt-Bồ-La) ▼
┌───────────────────────────────────────────────────────────┐
│   M, N, NH (gốc *ml-), NG              B, Đ, CH, C/K/QU   │
└─────────────┬─────────────────────────────────┬───────────┘
              │                                 │
              ▼ (Thế kỷ 7-10 - Việt-Mường chung) ▼
┌───────────────────────────────────────────────────────────┐
│   *m, *n, *ɲ, *ŋ                       *p/*b, *t/*d       │
│   *ɓ, *ɗ, *ʄ (đối lập âm hút vào)      *c/*ɟ, *k/*g       │
└─────────────┬─────────────────────────────────┬───────────┘
              │                                 │
              ▼ (Proto Việt-Chứt / Nam Á cổ đại) ▼
┌───────────────────────────────────────────────────────────┐
│   Bảo lưu trọn vẹn âm mũi cổ           Âm tắc nguyên khởi │
│   và tiền thanh hầu hóa (*ʔb, *ʔd)     (Thanh cao / thấp) │
└───────────────────────────────────────────────────────────┘

Kiến thức nền tảng được xây dựng

1. Lý thuyết nguồn gốc và phân loại loại hình học: Tiếng Việt thuộc họ Nam Á, ngành Môn-Khmer, tiểu chi Việt-Chứt; phân định ranh giới giữa quan hệ cội nguồn bản địa và quan hệ tiếp xúc vay mượn qua các thời kỳ (tiếp xúc Hán, tiếp xúc Thái-Kadai).
2. Học thuyết về nguồn gốc thanh điệu (Tonogenesis): Vận dụng luận điểm của A.G. Haudricourt (1954) về sự xuất hiện của thanh điệu như một hiện tượng phái sinh hậu kỳ (từ âm cuối thanh hầu *-ʔ tạo thanh sắc/hỏi, âm xát thanh hầu *-h tạo thanh ngã/nặng, âm mở/mũi tạo thanh bằng/ngang; sau đó tách đôi âm vực cao/thấp theo tính chất vô thanh/hữu thanh của âm đầu).
3. Phương pháp phục nguyên ngôn ngữ học so sánh: Xác lập hệ thống tương ứng ngữ âm đều đặn giữa tiếng Việt với 30 thổ ngữ Mường (dẫn liệu từ công trình của Nguyễn Văn Tài), nhóm Pọng-Chứt (Rục, Sách, Mày, Mã Liềng, Arem, Thà Vựng, Pakatan) và ngữ hệ Môn-Khmer (Katu, Bahnar, Khamú, Palaung-Wa).
4. Phân tầng ngữ âm Hán-Việt: Phân biệt các lớp từ mượn theo trục thời gian: Cổ Hán Việt (trước Tây Hán, Đông Hán, Lục Triều), Hán Việt tiêu chuẩn (thời Đường, căn cứ theo hệ thống Thiết vận 601, Tam thập lục tự mẫu, Vận kính) và các biến đổi hậu kỳ.

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng phân tích âm vị học lịch sử: Đọc hiểu, đối chiếu và chuyển mã các hệ thống ký hiệu ngữ âm quốc tế (IPA), nhận diện giá trị các âm tắc họng, âm xát môi-môi /β/, âm xát hữu thanh /ɣ/, âm tắc hút vào /ɓ, ɗ, ʄ/.
• Kỹ năng xử lý văn bản và thư tịch cổ: Khai thác, xử lý dữ liệu ngữ âm từ các nguồn văn tự lịch sử: Từ điển Việt-Bồ-La (Alexandre de Rhodes, 1651), danh lục từ vị An Nam dịch ngữ (thế kỷ 15–16), hệ thống thanh phù trong văn bản chữ Nôm cổ (dựa trên tự điển của Nguyễn Quang Xỹ, Vũ Văn Kính).
• Kỹ năng tái lập dạng phục nguyên (Proto-form): Vận dụng chuỗi quy luật biến đổi (vô thanh hóa, đơn tiết hóa, xát hóa, thanh điệu hóa) để truy nguyên âm gốc Proto Việt-Chứt và Proto Môn-Khmer.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Tiếp cận sư phạm (Pedagogical approach)

Giáo trình triển khai nguyên tắc sư phạm đi từ cụ thể đến trừu tượng, từ hiện tượng đã biết đến bản chất lịch sử chưa biết. Tác giả sử dụng chữ Quốc ngữ làm xuất phát điểm trực quan, giúp người học nhận diện diện mạo ngữ âm hiện hành, sau đó từng bước phân tích các lớp trầm tích lịch sử qua hệ thống cứ liệu trung gian, tránh sự suy diễn phi thực chứng.

Hệ thống bảng ma trận và dữ liệu minh họa

Phương pháp học tập dựa trên việc khảo sát các bảng tương ứng ngữ âm thực địa được lập chi tiết ở cuối các chương:

• Bảng cứ liệu Mường (13 bảng): Điển hình như Bảng Mường 1 và 2 (khảo sát tương ứng M Việt – m Mường so với M Việt – b, v, p, ph Mường); Bảng Mường 8 và 9 (khảo sát hiện tượng Việt hóa âm tắc vô thanh /p, t/ thành /b, d/ ở 10 thổ ngữ tiếp xúc).
• Bảng cứ liệu Pọng-Chứt (10 bảng): Đối chiếu các từ mục cơ bản (mắt, mũi, muỗi, mưa, măng, muối, mỏ, mút, nước, năm, nằm, nanh) qua các thổ ngữ Arem, Sách, Rục, Mày, Mã Liềng, Kha Phong, Pakatan, Thà Vựng.

Bài tập và phân tích trường hợp (Case studies)

Tài liệu cung cấp các bài tập điển hình về phân tích biến dị ngữ âm và giải mã văn bản:

• Trường hợp từ cổ trong văn bản Nôm: Phân tích từ mắng (có nghĩa là "nghe, thấy" trong hệ thống trông, thấy, nghe, mắng) xuất hiện trong Từ điển Việt-Bồ-La (1651), tác phẩm Philip Bỉnh, và hiện tượng phiên sai thành mảng (mảng tin, mảng tiếng) khi giải mã văn bản Nôm Hoa Tiên, Truyện Kiều.
• Trường hợp tổ hợp phụ âm thế kỷ 17: Khảo sát các biến thể song hành ghi nhận trong từ điển 1651 như mlam – mnham – nham, nhai – dai, nhện – dện – rện để chứng minh nguồn gốc hình thành âm đầu NH từ các tổ hợp phụ âm cổ.
• Trường hợp phân loại ngữ tầng Hán-Việt: Đối chiếu các cặp từ Hán Việt và Cổ Hán Việt như buồng / phòng, bừa / phạt, múa / vũ, trao / điều, mài / ma để xác định niên đại mượn trước hay sau thời Đường.

Đánh giá và hướng dẫn tự học

• Đánh giá: Kiểm tra khả năng lập sơ đồ diễn tiến ngữ âm, nhận diện thanh mẫu/vận mẫu tương ứng và tái lập cấu trúc âm tiết cổ.
• Tự học: Đòi hỏi người học đọc song song tài liệu ngữ âm với việc tra cứu chéo các văn bản nguồn (Từ điển Việt-Bồ-La, Thiết vận), kiểm tra tính quy luật của các hiện tượng ngoại lệ qua các công trình điền dã dân tộc học ngôn ngữ.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

1. Chuẩn hóa khung danh pháp phân loại tiểu chi: Giáo trình chính thức đề xuất thay thế thuật ngữ "tiểu chi Việt-Mường" bằng "tiểu chi Việt-Chứt", thay "tiền Việt-Mường" bằng "tiền Việt-Chứt"; phân định rõ Việt-Mường và Pọng-Chứt là hai nhóm ngôn ngữ cấu thành bên trong tiểu chi Việt-Chứt.
2. Cập nhật các thành tựu nghiên cứu quốc tế:
   • Tích hợp mô hình phục nguyên âm vị học Proto Môn-Khmer và Proto Katu của G. Diffloth (cung cấp danh mục hơn 60 dạng phục nguyên chưa công bố).
   • Tiếp thu các nghiên cứu điền dã và phân loại ngôn ngữ học của M. Ferlus (sơ đồ phân loại tiểu chi năm 1979, công trình phục nguyên âm hút vào năm 1991).
   • Tích hợp các kết quả phân tích từ vựng thống kê của S.E. Yakhontov và công trình miêu tả tiếng Việt trung đại thế kỷ 17 của K. Gregerson.
3. Khai thác toàn diện các nguồn tư liệu thực địa trong nước:
   • Sử dụng hệ thống cứ liệu 30 thổ ngữ Mường từ luận án phó tiến sĩ của Nguyễn Văn Tài (1983).
   • Tích hợp dữ liệu từ các đợt khảo sát điền dã chung về tiếng Rục, Pọng, Arem do Viện Hàn lâm Khoa học Liên Xô và Ủy ban Khoa học Xã hội Việt Nam thực hiện (Nguyễn Phú Phong, Trần Trí Dõi).
4. Giá trị ứng dụng liên ngành: Cung cấp chuẩn cứ ngữ âm học lịch sử để xác định niên đại văn bản Hán Nôm, phục dựng ngữ âm tiếng Việt qua các thời kỳ lịch sử, hỗ trợ công tác nghiên cứu dân tộc học và lịch sử văn hóa dân tộc.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

Đối tượng	Yêu cầu tiên quyết (Prerequisites)	Mục đích sử dụng
Sinh viên đại học (Năm 3, 4 ngành Ngôn ngữ học, Văn học, Hán Nôm, Lịch sử)	Đã hoàn thành học phần Dẫn luận ngôn ngữ học, Ngữ âm tiếng Việt hiện đại, Phương ngữ học tiếng Việt.	Nắm vững tiến trình lịch sử tiếng Việt, lai nguyên hệ thống âm vị và quy luật biến đổi ngữ âm.
Học viên cao học & Nghiên cứu sinh	Nắm vững lý thuyết ngôn ngữ học so sánh - lịch sử, ngữ âm học thực nghiệm và ký hiệu IPA.	Khai thác phương pháp luận tái lập âm vị cổ, thực hiện đề tài nghiên cứu chuyên sâu về ngữ hệ Nam Á.
Giảng viên đại học	Chuyên môn sâu về ngôn ngữ học lịch sử, ngữ âm học, Hán Nôm học.	Thiết kế đề cương môn học, biên soạn bài giảng chuyên đề, xây dựng ngân hàng bài tập thực hành ngữ âm.
Nhà nghiên cứu liên ngành	Có kiến thức về văn bản học, Hán Nôm cổ, văn hóa học truyền thống.	Sử dụng làm tài liệu quy chuẩn để thẩm định văn bản cổ, tra cứu từ nguyên và xác định niên đại thư tịch.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Giáo trình được biên soạn phục vụ trực tiếp cho sinh viên, học viên sau đại học chuyên ngành Ngôn ngữ học, Hán Nôm, Văn học, Lịch sử và các nhà nghiên cứu thuộc các lĩnh vực văn hóa, dân tộc học cần tri thức ngữ âm lịch sử để xử lý tư liệu chuyên ngành.

2. Cần kiến thức nền nào để học giáo trình?

Người học cần có kiến thức cơ bản về ngữ âm học miêu tả tiếng Việt, phương ngữ học tiếng Việt, nguyên lý ngôn ngữ học so sánh - lịch sử, khả năng nhận diện các ký hiệu trong Bảng phiên âm quốc tế (IPA) và hiểu biết tổng quát về văn tự Hán Nôm.

3. Điểm khác biệt của giáo trình so với các tài liệu khác là gì?

Giáo trình kết hợp cấu trúc hai chiều: hồi cố (truy nguyên từ chữ Quốc ngữ ngược về thượng cổ) và lịch sử (tổng kết diễn biến xuôi dòng thời gian). Đồng thời, tác giả đối chiếu trực tiếp dữ liệu từ 30 thổ ngữ Mường, các ngôn ngữ Pọng-Chứt thực địa cùng tư liệu Thiết vận, An Nam dịch ngữ và Từ điển Việt-Bồ-La.

4. Làm sao để tự học và nghiên cứu giáo trình hiệu quả?

Cần nắm vững bảng quy ước ghi âm ở phần đầu sách; học kỹ từng chương gắn liền với việc phân tích các bảng ma trận đối chiếu ở cuối chương; kết hợp tra cứu chéo các cứ liệu từ mục trong Từ điển Việt-Bồ-La (1651) và tự điển chữ Nôm.

5. Có tài liệu bổ trợ nào cần sử dụng kèm theo?

Các tài liệu bổ trợ cần thiết bao gồm:

• Giáo trình Phương ngữ tiếng Việt.
• Từ điển Việt-Bồ-La (Alexandre de Rhodes, 1651).
• Tự điển chữ Nôm (Nguyễn Quang Xỹ, Vũ Văn Kính).
• Các công trình nghiên cứu của A.G. Haudricourt, M. Ferlus, G. Diffloth và luận án về 30 thổ ngữ Mường của Nguyễn Văn Tài.

---

Kết luận

Giáo trình Lịch sử ngữ âm tiếng Việt (Sơ thảo) của Giáo sư Nguyễn Tài Cẩn là công trình học thuật xác lập quy trình phục nguyên ngữ âm lịch sử tiếng Việt dựa trên cứ liệu thực nghiệm ngôn ngữ học so sánh. Tác phẩm làm rõ vị trí của tiếng Việt trong tiểu chi Việt-Chứt thuộc ngành Môn-Khmer (họ Nam Á), đồng thời cung cấp hệ thống quy luật diễn biến ngữ âm qua hơn 3.000 năm phát triển.

Lộ trình học tập khoa học được đề xuất:

1. Nắm vững bảng quy ước ghi âm IPA và lịch sử phân loại ngữ hệ Nam Á tại Chương mở đầu.
2. Khảo cứu chi tiết lai nguyên phụ âm đầu (Phần I) và hệ thống vần (Phần II) qua phương pháp hồi cố.
3. Tổng hợp các quy luật tiến hóa theo dòng lịch sử tại Phần III.

Để mở rộng nghiên cứu, người học nên kết hợp đối chiếu các chuyên khảo về âm vị học tiếng Việt trung đại của K. Gregerson, các bài khảo luận của M. Ferlus và hệ thống từ điển Hán Nôm chuyên ngành.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 : Lai nguyên của các âm mũi M, N, NH, NG Chương 2 : Lai nguyén của các âm tác B, Ð, CH, K Chương 3 : Lai nguyén của các âm xat V, D, GI, G Chương 4 - Lai nguyén cia T, TH, X Chương ð : Lai nguyén của PH, KH, H | Chuong 6 : Lai nguyén cua TR, 5, R, L CHUONG I LAI NGUYEN CUA CAC AM MUI M, N, NH, NG Trong tiếng Việt hiện có bốn âm mũi có khả năng đứng Ở. đầu âm tiết : M,N, NH, NG. Sau đây là lai nguyên của chúng. A - LAI NGUYÊN CỦA M Âm M có ở tất cả mọi vùng, và phát âm cơ bản thống nhất cả trong toàn quốc.

Đi ngược lên đến thế kỉ 10, ta cũng thấy như vậy. Chứng cớ là : 18° * Õ từ điển Việt Bồ La in giữa thế kỉ 17 (in năm 1651) đã có chữ M, và cách đọc của nó được giải thích đúng như hiện nay ; | * Ở cuốn Annam dịch ngữ soạn khoảng thé ki 15, 16 người đời Minh đã dùng chữ Hán có m để phiên âm 45 từ Việt có M (như mưa, muối, mặn v.)™ * Ở chữ Nôm, để ghi một tiếng Nôm cớ M (bất kì đó là M - như sau này sẽ thấy - thuộc nguồn gốc nào), hầu như bao giờ cũng dùng một chữ Hán có âm Hán Việt là M, ví dụ để ghi mau, mat ; mốt , may’ da dùng những chữ Hán mão ,mat , mai. Khái quát các trường hợp móu (mão), mắt (mạt), mất (mạt), may (mai). chúng ta nói là chúng ta có mô hình, M(M).

Trong 318 chữ Nôm cớ M ở tự điển chữ Nôm Nguyễn Quang XỈ, Vũ Văn Kính, 308 chữ đặt theo mô hình M (M)@) | | * Trong danh sách những từ có M ở tiếng Việt hiện đại, một khối lượng đáng kể là từ Hán Việt. Truy tìm nguồn gốc của chúng ở tiếng Hán đời Đường chúng ta thấy xuất phát điểm của chúng ở Trung Quốc cũng là m : 96% thuộc thanh mẫu Minh ‘*m. Điều này càng hỗ trợ cho mô hình M(M) ở chữ Nôm nêu ở trên. Như vậy là gần 1000 năm nay M không thay đổi và các từ có M (trừ một vài lệ ngoại không đáng kể do ML chuyển sang) tạo thành một khối thống nhất, suốt 10 thế kỉ luôn luôn có âm đầu như nhau.

Nhưng nếu đem kho từ Việt đó đối chiếu với tiếng Mường thì ta thấy phải chia thành hai trường hợp : - trường hợp Việt M - Mường cũng có m ; - và trường hợp Việt M - nhưng Mường có b, v, p, ph, ve) (1) Số liệu thống kê trong Annam dịch ngữ, chúng tôi rút từ bản luận văn tốt nghiệp của chị Nguyễn Thị Phương Trang "Cách phiên âm tiếng Việt qua cuốn Hoa Di dịch ngữ", Hà Nội 1992. (2 Số liệu thống kê tự điển chữ Nôm là của chị Nguyễn Thị Lâm, Viện Hán Nôm. (3) V của Nguyễn Văn Tài tức là B quốc tế (âm xát môi- môi) 19 Trong bảng điều tra 30 thổ ngữ Mường của Nguyễn Văn Tai“) chung ta có khoảng 40 từ thuộc trường hợp đầu và gần 20 từ thuộc trường hợp sau. Ví dụ về tương ứng M Việt - m Mường: Xin xem bảng Mường 1 cuối chuong), : Trường hợp có sự tương ứng M Việt - m Mường tình hình như vậy là rất rõ ràng : số lượng từ đủ nhiều, quan hệ tương ứng hết sức đều đặn.

Trường hợp M Việt ứng với b, v, p, ph, V Mường thì tình hình có phần phức tạp hơn : xim xem bảng Mường số 2 Qua bâng 2 chúng ta thấy chỉ ở từ măng, muối, mốt, mỏ, mụun, mửa là hoàn toàn khác Việt ; số còn lại thì hoặc ít, hoặc nhiều đều đã tiếp thu M của Việt hay tiếp thu quá trình diễn biến thành M như ởở Việt) -Ở đây b là âm điển hình của Mường. Nhưng ngoài b ta còn thấy p, ph, V, v. Có thể chia thành 8 kiểu tương ứng, nếu không kể đến hiện tượng Việt hóa thành m như vừa nói ở trên. 1) M Viet - b Mường : ở các thổ ngữ số 1, 5, 6, 7, 10, 24, 25, 26, 27, 28, 29 (tổng cộng mười một thổ ngữ) (1) Ngũ âm tiếng Mưỡng qua các phương ngôn - luận án phó tiến sĩ, 1983 (2) Trong bảng có dẫn hai từ Cổ Hán Việt Md, Mai (Hán Việt mộ, ma) và một tỪ CỔ : mắng, với nghĩa là nghe được, nghe thấy.

Xưa ta có hệ thống “trông, thấy, nghe, mắng*® Từ mắng này có ở tù điển 1651, có ở văn bản Quốc ngữ cổ (tác phẩm Ph. Bỉnh) và có ở tử điển cuối thế kỉ 19. Nhưng khi phiên Nôm Hoa Tiên, Truyện Kiểu thì nó không còn thông dụng nữa, nên có sự phiên nhầm mắng tin, mắng tiếng thành mảng tín, mảng tiếng. Cũng vậy, tượng mắng (do dịch hai chữ Hán cái văn) bị phiên nhầm thành tượng mảng.

Ở Mường hiện có 8 thổ ngũ đang còn từ tương ứng với từ mống này. (3) Trước nay giới nghiên cứu thường cho hiện tượng + B > M là một sự cách 'tân của tiếng Việt, nên những trường hợp thấy ở Mường cố m giới nghiên cứu bắt buộc phải giải thích là do "tiếp thu" của Việt. Nhưng xét từ vựng, ta thấy đây đều là những từ thuộc lớp cơ bản cả, nên khó có thể nghĩ rằng đã có hiện tượng vay từ. Rất có thể quá trình + B > M là một quá trình xẩy ra ở cuối giai đoạn Việt- Múờng chung, nó bắt đầu ở khu vực Việt trước rồi lan truyền dẩn sang vùng Mường.

Có diéu 6 khu vực Việt thì quá trình đã hoàn thành, còn G MuGng thi xu thé đó không tiếp tục đến cùng. 20 2) M Việt - b, V Mường : ở các thổ ngữ số 4, 12, 15, 16, 17, 18, 20, 22, 23 (tổng cộng chín thổ ngữ) 3) M Việt - b, p Mường : ở bốn thổ ngữ số 2, 3, 8, 9 4) M Việt - b, ph, p Mường : ở thổ ngữ số l1. B) M Việt - b, v Mường : ở thổ ngữ số 13 6) M Việt - V Mường : ở thổ ngữ số 14 7) M Việt - v Mường : ở thổ ngữ số 19 8) M Việt - Vị v Mường : ở thổ ngữ số 21 Âm b có mặt ở 26 thổ ngữ : đó là điêu dễ hiểu. Nhưng tại sao cũng có đến 18 thổ ngữ chấp nhận những âm không điển hình như V, v, p, ph vừa nêu ở trên ? Theo ý chúng tôi, tình hình ở mười thổ ngữ số 8, 11, 12, 14, 15, 16, 17, 19, 21, 23 là điều hoàn toàn có thể giải thích được.

Mười thổ ngữ này - như ở sau này sẽ thấy - đều là những thổ ngữ có p bị Việt hóa thành b. Đã có hiện tượng p (ứng với B, V Việt) chuyển thành b như vậy thì dễ hiểu vì sao b (ứng với M Việt) lại chuyển thành V, p hoặc v, ph : đây là giải pháp tốt nhất để tránh hiện tượng đồng âm hóa, bảo toàn được những sự đối lập hữu ích. Tình hình ở năm thổ ngữ số 4, 13, 18, 20, 22 chắc là sinh ra do ảnh hưởng của sự lan truyền. Còn các thổ ngữ 2, 3, 9 thì có p cũng chỉ ở một đôi từ lẻ tẻ.

Trên đây chúng ta đã thấy được sự phức tạp đẻ ra do ảnh hưởng trực tiếp hay gián tiếp của tiếng Việt. Dưới đây là những sự phức tạp đề ra do nguyên nhân khác: Ứng với 3 từ mí, 2, múc, mút ta thấy ở các thổ ngữ Mường có cứ liệu như sau : 1 213114 5 | 6 7 | 8 9 | 10) 11) 12] 13 | 14) 15 Mi | Pel2| Petz | Pel2 | pea” | pea2|pea2 | Petz | belz | pet2 | Pel? [beat | bet |. | bet? | bai Mae | buk? | buk> | buk? {Vak> | bak? | buk? | tae? | pub? | buk? | isk? |. | dôkP |v/dôg? Mút duc” | duc’ .„ | mut buc® buc bue? tục buc buc? buc? buc? buc3 ve buc 16 | 17 |18 |19120|21|122|123|124|125|26|127128 129 Mi " oo vẽ on pen” we pen bel bic? mi? bin® mit bia? mi", Múc + | «| tốk? | dak? | tok? | dok3 | buk? | phak?| buk® | buk> bu) buk? | buk> | bak: Mut buc? | buc3 puc | mut put? mut”.| puc” | buc put? but 7 pur mut? puc™ | mut 21 Ở mí tình hình ở sáu thổ ngữ từ 24 đến 29 không ăn khớp với tình hình ở các thổ ngữ từ l đến 23: hai bên khác nhau về thanh điệu, về :nguyên âm và vệ cả phụ âm dau.

Co thé nghỉ đến *p và thanh ứng với rgang từ l đến 23 ; nghĩ đến * § và thanh ứng với sắc từ 24 đến 29. Hai biến thể đó chắc có liên quan về mặt lịch sử, cũng như mi 6 Viét vita liên quan với mi, vừa liên quan với biến thể mế ở từ điển 1651. GO từ múc có sự xuất hiện của t, d ở 8 thổ ngữ số 7, 10, 14, 15, 18, 19, 20, 21 dang lấy làm lạ. Ngoài ra, ở 8 thổ ngữ đó và.

hai thổ ngữ 4, 23 lại có nguyên âm ô chứ không phải u. biét bén canh múc có những từ vừa gần nghĩa vừa gần. ãm như xúc, bốc, : uốc, vuc. Rất có thể các thổ ngữ Mường trên đây không ứng với mmúc mà ứng với một biến thể gần.

nghĩa, gần âm kiểu như vậy. Theo ý chúng tôi cần suy nghĩ đến trường hợp ProtôMôn là *tuok, khẩu ngữ Môn là tuk và ở tiếng Nyah kur là took”. Ở từ mứt các, thổ ngữ sốZ1 2, 8 làm chúng ta nghỉ đến từ nút hơn là từ múi,vì nút dễ giải thích t, d ở ba thổ ngữ đó, mà: đại có nghĩa cũng như ú¿. Theo định nghĩa ở Việt Nam từ điển (Hội.

khai trí tiến đức khởi thảo) chúng ta có : : hút ở ngoài môi,: mút. : chim mdi lai ma hut lay Ngoài ra sự tương ứng ở một số thổ ngữ khác (ví dụ thổ ngữ số 18, 20, 22, 24, 26, 28) cũng bắt buộc ta phải nghỉ đến một biến thể khác gần nghĩa gần âm với mú¿ nhưng xưa vốn có Tp. Đi vào chỉ tiết như vậy là có những trường hợp không đơn giản, cần phải tiếp tục nghiên cứu. Nhưng dầu sao, nhin chung thì có điều vẫn khẳng.

định được : ở Việt chỉ có một âm là M, nhưng ở Mường thì cớ hai : một:bên là những từ có m như Việt, và một bên là những từ có b hoặc V, v, p, ph.