ỦY BAN NHÂN DÂN TỈNH ĐỒNG THÁP TRƢỜNG CAO ĐẲNG NGHỀ ĐỒNG THÁP GIÁO TRÌNH MÔ ĐUN: KỸ THUẬT TRUYỀN GIỐNG NGÀNH, NGHỀ: THÚ Y TRÌNH ĐỘ: TRUNG CẤP/CAO ĐẲNG (Ban hành kèm theo Quyết định số 257/QĐ-TCĐNĐT-ĐT ngày 13 tháng 07 năm 2017 của Hiệu trưởng trường Cao đẳng Nghề Đồng Tháp) Đồng Tháp, năm 2017 LỜI NÓI ĐẦU Kỹ thuật truyền giống cho gia súc là một cuộc cách mạng về công nghệ chăn nuôi từ giữa thế kỷ trước. Nhờ kỹ thuật này những con đực giống xuất sắc nhất thế giới có thể được phối giống một cách nhân tạo cho đàn gia súc cái ở bất cứ nơi nào ta muốn. Chỉ cần số lượng ít đực giống thật xuất sắc đã được chọn lọc và một thời gian ngắn để tạo ra đàn con chất lượng cao, số lượng nhiều với giá thành rẻ. Chính vì vậy mà kỹ thuật thụ tinh nhân tạo (TTNT) đã góp phần rất lớn đến tốc độ cải tiến di truyền đàn gia súc trên thế giới mấy chục năm qua.
Nhờ truyền tinh nhân tạo chúng ta đã có những con lai F1 giống sữa năng suất 3000-4000 kg/chu kì, cao gấp 10 lần gia súc địa phương chỉ sau một bước lai. Tương tự con lai F1 giữa giống thịt cao sản ôn đới với gia súc cái Việt Nam có thể cho tăng trọng bình quân trên 700gam/ngày so với gia súc địa phương chỉ 200 gam/ngày. Tuy nhiên, việc áp dụng kĩ thuật này ở nước ta vẫn chưa thực sự rộng rãi ở các vùng trong cả nước. Tỷ lệ gia súc cái được truyền tinh nhân tạo hàng năm chưa tới 10%.
Lý do căn bản là khả năng đáp ứng của thực tế đối với kỹ thuật này. Một chương trình TTNT chỉ có hiệu quả khi chúng ta có một đội ngũ dẫn tinh viên lành nghề và họ được xã hội chấp nhận. Thành công của TTNT phụ thuộc rất nhiều vào kỹ năng chuyên môn và đạo đức nghề nghiệp của dẫn tinh viên. Những dẫn tinh viên tay nghề thấp sẽ làm hư hỏng gia súc cái, làm thiệt hại cho người chăn nuôi.
Người dân mất lòng tin và có thể không chấp nhận kĩ thuật TTNT. Nhờ TTNT chúng ta có thể tạo ra con lai năng xuất cao, tuy vậy tiềm năng này chỉ trở thành hiện thực nếu con lai được chăm sóc tốt hơn. Khi con lai không được chăm sóc tốt chúng sẽ cho năng xuất thấp, bệnh tật và chết nhiều cũng tạo ra sự hoài nghi của người dân với kết quả của TTNT. Chính vì vậy, dựa trên chương trình khung do Bộ Nông Nghiệp và phát triển nông thôn ban hành, cùng với những kinh nghiệm thực tế đào tạo.
Trường Cao Đẳng Nghề cơ điện – xây dựng và nông lâm Trung Bộ đã cho ra giáo trình “Kỹ thuật truyền giống” ,cuốn sách sẽ giúp học sinh hiểu kỹ hơn về kỹ thuật phối giống đúng kỹ thuật và cho tỷ lệ đậu thai cao. Dù đã có nhiều cố gắng cuốn sách vẫn không tránh khỏi những thiếu sót. Chúng tôi mong nhận được những ý kiến đóng góp quý báu của các đồng nghiệp và bạn đọc để lần tái bản tiếp theo được hoàn chỉnh hơn. 1 CHƢƠNG TRÌNH MÔ ĐUN KỸ THUẬT TRUYỀN GIỐNG Mã số của mô-đun: MĐ - 14 Thời gian của mô-đun: 50 giờ (Lý thuyết: 18 giờ ; Thực hành: 32 giờ) I.
VỊ TRÍ, TÍNH CHẤT CỦA MÔ-ĐUN: - Vị trí : là mô đun chuyên môn nghề, được học sau khi người học đã học xong các mô đun, môn học cơ sở. - Tính chất: là mô đun đào tạo nghề bắt buộc II. MỤC TIÊU MÔ-ĐUN: Sau khi học xong mô-đun này, người học có khả năng: Thực hiện được việc sản xuất tinh Gieo tinh đạt được tỉ lệ thụ thai cao III. NỘI DUNG MÔ-ĐUN: 1.
Nội dung tổng quát và phân phối thời gian : Thời gian Kiểm Thực STT Tên các bài trong mô đun Tổng Lý tra* hành, số thuyết (LT hoặc bài tập TH) Huấn luyện đực giống và khai thác 8 3 5 1 tinh 2 Kiểm tra phẩm chất tinh dịch 12 5 7 Pha loãng, bảo quản và vận chuyển 11 4 5 3 2 tinh dịch 4 Kỹ thuật gieo tinh nhân tạo 19 6 11 2 5 Tổng cộng 50 18 28 4 2 BÀI 1: HUẤN LUYỆN ĐỰC GIỐNG VÀ KHAI THÁC TINH Mục tiêu của bài Học xong bài này người học có khả năng: Tự huấn luyện được đực giống Thực hiện việc khai thác tinh thành thạo 1. Đại cƣơng về các phƣơng pháp phối giống 1. Phối giống trực tiếp (tự nhiên): có 2 dạng a. Giao phối tự do (pen or pasture mating): Nhốt chung con đực và cái.
Phương pháp này lạc hậu thể hiện nhiều nhược điểm: - Hiệu suất sử dựng đực giống thấp vì có nhiều lần phối không cần thiết. - Con đực nhảy lung tung cho nên rất chóng yếu, chóng mất sức không thể kéo dài thời gian sử dụng được. - Con cái chửa đẻ không biết do đó không có kế hoạch sinh sản, không có sổ sách. - Nó là nguyên nhân chủ yếu gây ra tình trạng đồng huyết, gây suy thoái về giống.
Tuy nhiên hiện nay để khắc phục người ta tính toán trước liên hệ gia phả sau đó ấn định tỷ lệ đực cái người ta thả chung trong một khu vực hay một chuồng, đến một thời gian nhất định thì sẽ thay đổi đực khác làm như thế sẽ tiết kiệm được lao động, chuồng trại, thiết bị. Giao phối có hướng dẫn (hard or controlled mating): Nhốt riêng đực, cái, khi con cái đến đúng thời điểm thì đưa đến chuồng phối. Ưu điểm: - Hiệu suất sử dựng đực giống tương đối khá. - Có thể nắm được và kiểm tra thời gian chửa đẻ của con cái.
- Sử dụng đực cái theo đúng yêu cầu, đúng hướng giống, từ đó xây dựng sơ đồ phối giống giao phối hợp lý, tránh đồng huyết. - Có thể quyết định loại thải khi thấy tỷ lệ thụ thai của con cái kém. Nhược điểm: - Chưa tận dụng được hết hiệu suất sử dụng của đực giống. - Phiền phức do di chuyển nên không hoạt động xa.
- ảnh hưởng do chênh lệch tầm vóc nên cải tạo giống chậm. - Có thể lây lan một số bệnh do tiếp xúc, ví dụ: viêm phổi truyền nhiễm do siêu vi, ký sinh trùng trên da, brucella, leptospirosis,. Phối giống gián tiếp (TTNT) Là phương pháp phối giống một cách gián tiếp sau khi lấy tinh, kiểm tra, pha chế, bảo tồn nếu tốt mới gieo tinh. Ưu điểm: - Kiểm soát được tinh trùng tốt hoặc xấu.
- Nâng cao được hiệu suất sử dụng của đực giống. - Cải tạo giống nhanh. 3 - Trong thụ tinh nhân tạo tỷ lệ đực cái tăng (tự nhiên 1/20, TTNT 1/100) do đó tiết kiệm được đực giống, có điều kiện chọn những con đực tốt nhất. - Tránh được một số bệnh lây lan do tiếp xúc.
Khuyết điểm: - Phải có phòng thí nghiệm với đầy đủ trang thiết bị. - Phải có kỹ thuật viên có tay nghề và yêu nghề. - Sổ sách không rõ ràng, cẩn thận sẽ dễ sinh đồng huyết (do ít đực). - Nếu kiểm tra bệnh không đảm bảo đủ quy trình và không tốt sẽ gây lây lan bệnh rất nhanh (Brucellosis, Leptospirosis).
Hiện nay người ta còn lấy tinh trùng và trứng thụ thai ngoài ống nghiệm, sau đó cấy vào con cái hoặc con cái khác hoặc bảo tồn phôi. Huấn luyện đực giống (training of boars): 1. Nguyên tắc huấn luyện - Thông thường là con đực tơ tham quan con đực thành thục phối giống trực tiếp hoặc nhảy giá. Khi cho đực tơ phối giống phải chú ý ghép phối với những nái có tương đương tầm vóc, đang ở giai đoạn mê ì, nái hiền không hung dữ cắn đực, làm đực hoảng sợ.
Tránh cho đực thấp phối với nái cao chân hoặc đực cao chân phối với nái thấp. Sau khi phối giống trực tiếp thành thục có thể tập cho đực nhảy giá lấy tinh (dùng dịch tiết âm hộ nái động dục bôi lên giá nhảy). - Heo đực hung hăng hoặc nhút nhát trong khi đưa đi phối cần lưu ý huấn luyện lại hoặc cho loại thải. Những đực già có răng nanh dài bén nhọn cần chú ý không làm chúng hung hăng tấn công người chăm sóc hoặc nái khi đi phối.2 Kỹ thuật huấn luyện: 1.
Điều kiện huấn luyện - Tạo giá nhảy: Vật liệu làm giá có thể bằng sắt, gỗ hoặc xi măng. Yêu cầu giá nhảy phải chắc chắn, 2 bên giá nhảy ta làm 2 cái chồi để cho lợn gác chân. Giá nhảy - Nơi huấn luyện: có thể huấn luyện đực giống tại phòng huấn luyện riêng hoặc huấn luyện tại chuồng. Tuy nhiên cần phải đảm bảo an toàn cho đực giống và người huấn luyện.
- Người huấn luyện: Phải có tính kiên nhẫn, chịu đựng - Dụng cụ huấn luyện: tinh nguyên, bao bố, găng tay Bảng 1: Tuổi, khối lƣợng và đặc điểm tinh trùng ở lần phối giống đầu 4 Loài Tuổi phối lần Khối lượng Thể tích tinh Nồng độ tinh đầu (tháng) (kg) dịch (ml) trùng (108/ml) Lợn 5-8 250 100-150 0,1-0,2 Bò 12-14 500 3,0-5,00,8-1,2 Cừu 6-8 - 0,3-1,01,2-2,0 Chó 10-12 - 2,0-25,00,6-5,4 Thỏ 4-12 0,4-0,60,5-3,5 Gà 4-6 0,1-0,3 50-90 Nguồn: E. Hafez: Reproduction in Farm Animals 7th Edition; 2000 2. Huấn luyện lợn đực nhảy giá: - Việc huấn luyện đóng vai trò quan trọng trong việc khai thác và sử dụng heo đực giống, nhất là huấn luyện để lấy tinh cho việc gieo tinh nhân tạo. Nếu quy trình huấn luyện không phù hợp có thể gây xáo trộn khả năng tính dục của heo, gây ảnh hưởng đến năng suất sản xuất.
Cần chú ý 2 yếu tố chính khi tiến hành huấn luyện đực giống: + Về thể trọng: thông thường tiến hành huấn luyện khi heo giống ngoại đạt 100 – 120 kg, heo lai đạt 80 – 90 kg, khoảng 5 – 6 tháng. + Về phản xạ tính dục: Khi thể trọng đạt và phải kết hợp với các biểu hiện tính dục của đực giống (hiếu động, thường nhảy lên con khác…) (*) Phƣơng pháp huấn luyện: - Cho đực làm quen với nơi huấn luyện và giá nhảy. - Cho lợn tập sự xem một lơn khác nhảy giá, sau đó cho lợn tập sự tiếp xúc với giá nhảy. chỉ một vài lần như vậy lợn đực tập sự sẽ biết nhảy giá.
- Tạo phản xạ và kích thích tính hăng cho lợn bằng những kích thích như tiếng động, xoa bóp. Nếu thuận tiện và cần thiết thì có thể dùng một lợn cái để làm mồi để kích thích lợn đực. - Khi lợn đực đã có phản ứng ham muốn đưa con cái lên trên giá nhảy hoặc nhốt phía dưới giá và tiếp tục làm những động tác hay tạo những âm thanh kích thích tính ham muốn nhảy lên giá của con đực. Sau khi lợn đực đã nhảy giá và chúng ta lấy được tinh dựa vào lợn cái mồi thì những lần sau cố gắng hạn chế dùng lợn cái mồi.