THÔNG TIN TỔNG QUAN VÀ MÔ TẢ NỘI DUNG GIÁO TRÌNH KỸ THUẬT ĐO LƯỜNG (MÃ MÔ ĐUN: MH11)

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Kỹ thuật đo lường (Mã mô đun: MH11) là tài liệu học tập chính thức do Trường Cao đẳng Cộng đồng Đồng Tháp biên soạn và ban hành năm 2017 theo Quyết định của Hiệu trưởng, thuộc phạm vi quản lý của Ủy ban Nhân dân tỉnh Đồng Tháp. Giáo trình được thiết kế chuyên biệt cho chương trình đào tạo nghề Kỹ thuật sửa chữa, lắp ráp máy tính ở trình độ Trung cấp.

Trong cấu trúc chương trình đào tạo, mô đun MH11 giữ vị trí tiền đề bắt buộc: được bố trí giảng dạy sau các môn học chung và diễn ra trước khi người học tiếp cận các mô đun chuyên ngành. Môn học đóng vai trò trang bị kiến thức và kỹ năng thực nghiệm cơ sở, hỗ trợ trực tiếp cho công tác kiểm tra, chẩn đoán và khắc phục sự cố phần cứng máy tính.

                  CHƯƠNG TRÌNH ĐÀO TẠO TRUNG CẤP
               KỸ THUẬT SỬA CHỮA, LẮP RÁP MÁY TÍNH
                      [Các môn học chung]
                  [Các mô đun chuyên ngành]

Mục tiêu đào tạo của giáo trình bao gồm:

  • Trình bày được nguyên tắc hoạt động của các thiết bị đo lường điện và điện tử.
  • Nhận diện và phòng tránh các sai số trong quá trình thu thập số liệu đo.
  • Vận dụng thành thạo các thiết bị đo để kiểm tra và xác định trạng thái hư hỏng của linh kiện điện tử trong hệ thống máy tính.

Chương trình môn học có tổng thời lượng 45 giờ, bao gồm 28 giờ lý thuyết, 15 giờ thực hành và 02 giờ kiểm tra định kỳ. Nội dung được triển khai tuần tự từ lý thuyết đại lượng đo, nguyên lý cơ cấu chỉ thị cơ điện đến quy trình vận hành các thiết bị đo chuyên dụng như Đồng hồ vạn năng (VOM), Dao động ký (Oscilloscope) và Máy phát sóng.

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương và chủ đề chính

Giáo trình được cấu trúc thành 01 bài mở đầu và 03 bài học chuyên đề với logic phát triển từ cơ sở lý thuyết đến cấu tạo thiết bị và phương pháp ứng dụng thực tế:

1. Bài mở đầu: Giới thiệu tổng quan (Mã bài: MH11-01)

  • Thời lượng: 01 giờ lý thuyết.
  • Nội dung: Xác định vị trí của kỹ thuật đo tín hiệu điện trong việc đánh giá chất lượng thiết bị; xác lập các kiến thức nền tảng bắt buộc gồm Kỹ thuật điện, Kỹ thuật điện tử và Linh kiện điện tử.

2. Bài 1: Các khái niệm cơ bản về kỹ thuật đo lường (Mã bài: MH11-02)

  • Thời lượng: 07 giờ (05 giờ lý thuyết, 02 giờ thực hành).
  • Khái niệm và phân loại: Định nghĩa quá trình đo lường, thiết bị đo, thiết bị mẫu (cấp chính xác mẫu từ 0,001% đến 0,1%), dụng cụ đo lường điện, chuyển đổi đo lường (chuyển đổi chuẩn hóa $U = 0 \div 10\text{V}$, $I = 4 \div 20\text{mA}$; chuyển đổi sơ cấp nhiệt, quang, điện cảm, điện dung).
  • Phân loại phương pháp đo: Đo trực tiếp, đo gián tiếp, đo hợp bộ và đo thống kê.
  • Cấu trúc hệ thống đo: Hệ thống biến đổi thẳng và hệ thống kiểu so sánh (so sánh cân bằng, không cân bằng; phương pháp mã hóa thời gian, tần số xung, số xung).
  • Lý thuyết sai số và đặc tính thiết bị: Phân tích độ nhạy $S = \Delta y / \Delta x$, ngưỡng độ nhạy $\varepsilon$, khả năng phân ly; các công thức tính sai số tuyệt đối $\Delta x$, sai số tương đối $\beta = \Delta x / x$, sai số tương đối quy đổi $\gamma% = (\Delta x / D) \times 100%$; phân cấp chính xác thiết bị cơ điện (từ 0,05 đến 4) và thiết bị số (từ 0,005 đến 1); điện trở vào và công suất tổn hao ($P_a = R_A I^2$, $P_v = V^2 / R_v$).
  • Phương pháp đo dòng điện: Đo DC/AC, thiết kế mạch mở rộng tầm đo bằng điện trở Shunt $R_s$, mạch phân dòng Ayrton, cơ chế chỉnh lưu bán dẫn (diode đơn, cầu diode), phương pháp biến đổi nhiệt điện ($E = K_T R I^2$) và phương pháp biến dòng dựa trên hiện tượng hỗ cảm.
  • Phương pháp đo điện áp: Đo DC/AC dùng điện trở phụ nối tiếp $R_s$, vôn kế số sử dụng mạch chuyển đổi tương tự - số (ADC) tích phân đơn sườn/hai sườn, cấu trúc đồng hồ vạn năng số (DMM), giải thích ý nghĩa các bộ chỉ thị $3\frac{1}{2}$ chữ số (đếm đến 1999) và $3\frac{3}{4}$ chữ số (đếm đến 3999).
  • Phương pháp đo điện trở: Đo gián tiếp bằng Vôn-Ampe kế (sơ đồ rẽ và sơ đồ nối tiếp); đo bằng phương pháp so sánh điện trở mẫu $R_o$; đo trực tiếp bằng Ohm kế nối tiếp, Ohm kế song song, mạch chỉnh zero $R_m$; phương pháp cầu đo Wheatstone đơn ($R_x = R_1 \cdot R_3 / R_2$) và cầu biến trở; đo điện trở số bằng mạch nạp/xả tụ điện qua mạch tạo xung và trigger theo hằng số thời gian $\tau = R_x C$.

3. Bài 2: Các cơ cấu chỉ thị (Mã bài: MH11-03)

  • Thời lượng: 15 giờ (10 giờ lý thuyết, 04 giờ thực hành, 01 giờ kiểm tra).
  • Cơ cấu đo kiểu từ điện: Cấu tạo gồm nam châm vĩnh cửu hợp kim Vonfram/Alnico/Crom ($B = 0,1 \div 0,3\text{ Tesla}$), khung dây đồng đường kính $0,03 \div 0,07\text{ mm}$. Biểu thức mô men quay $M_q = BSWI$, góc lệch tại vị trí cân bằng $\alpha = \frac{BSW}{D} I$. Thang đo đều, chỉ đo dòng một chiều (DC), độ chính xác đạt cấp $0,1 \div 0,5$.
  • Cơ cấu đo kiểu điện từ: Cấu tạo cuộn dây dẹt hoặc cuộn dây tròn với lõi thép động. Biểu thức $M_q = \frac{1}{2} I^2 \frac{dL}{d\alpha}$, góc lệch $\alpha = \frac{1}{2D} I^2 \frac{dL}{d\alpha}$. Thang đo không đều, đo được cả dòng DC và AC tần số công nghiệp, độ chính xác cấp $1 \div 2$.
  • Cơ cấu đo kiểu điện động: Tác động tương hỗ giữa từ trường cuộn dây tĩnh (dây to, ít vòng) và dòng điện cuộn dây động (dây nhỏ, nhiều vòng). Đo được DC và AC với độ chính xác cao.
  • Cơ cấu đo kiểu cảm ứng: Sự tương tác giữa từ thông $\Phi_1, \Phi_2$ của các nam châm điện với dòng điện xoáy $i_{x1}, i_{x2}$ cảm ứng trên đĩa nhôm quay.

4. Bài 3: Các thiết bị đo (Mã bài: MH11-04)

  • Thời lượng: 22 giờ (12 giờ lý thuyết, 09 giờ thực hành, 01 giờ kiểm tra).
  • Đồng hồ vạn năng (VOM): Cấu tạo chỉ thị kim và chỉ thị số. Phân tích chi tiết sơ đồ nguyên lý Model 1109 (độ nhạy $20\text{k}\Omega/\text{V}{\text{DC}}$, $9\text{k}\Omega/\text{V}{\text{AC}}$); quy cách đọc giá trị trên các thang đo DCV (0,1V đến 1000V), ACV (10V đến 1000V), DCA ($50\mu\text{A}$ đến 250mA), ACA (15A) và thang đo điện trở ($\times 1, \times 10, \times 1\text{K}, \times 10\text{K}$).
  • Dao động ký 1 tia: Phân tích ống phóng tia điện tử CRT (Cathode Ray Tube): tim đèn $6,3\text{V}{\text{AC}}$, catot phủ oxit kim loại phát xạ nhiệt điện tử, lưới điều khiển $V{GK}$, hệ thống bản cực gia tốc và hội tụ $A_1, A_2, A_3$, bản làm lệch tĩnh điện dọc $Y$ và ngang $X$, màn huỳnh quang phủ hợp chất $\text{Zn}_2\text{SiO}_4:\text{Mn}$ (phát quang xanh lá) hoặc muối Sulfuric cadnium (màu vàng), lớp quét than chì thu hồi điện tử thứ cấp, điện áp cao áp Anot vài kV. Nguyên lý tạo quét ngang bằng xung răng cưa, đồng bộ tín hiệu quét nội/ngoại, phương pháp đo biên độ (Volt/Div) và chu kỳ thời gian (Time/Div).
  • Dao động ký 2 tia và máy phát sóng: Phân tích sơ đồ khối chức năng và phương pháp vận hành thực tế.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình xây dựng hệ thống kiến thức kỹ thuật dựa trên các nguyên lý giải tích và vật lý điện từ:

  1. Lý thuyết mạch và sai số đo lường: Nguyên tắc phân áp, phân dòng, định luật Ohm, các mô hình ước lượng sai số tuyệt đối, tương đối, sai số quy đổi và tiêu chuẩn phân loại cấp chính xác của phương tiện đo.
  2. Nguyên lý chuyển đổi năng lượng cơ - điện: Mối quan hệ giữa năng lượng điện từ trường, điện cảm, từ thông và mô men cơ học tác động lên trục quay của các cơ cấu chỉ thị.
  3. Kỹ thuật điện tử tương tự và số: Nguyên lý dẫn của tiếp giáp bán dẫn Diode (mẫu 1N4007, sụt áp thuận $U_D = 0,6\text{V}$), nguyên lý chuyển đổi ADC, cấu trúc mạch tạo xung, mạch đếm và mạch giải mã hiển thị LED/LCD.
  4. Quang điện tử và điện trường tĩnh điện: Cơ chế chuyển động của chùm electron dưới tác dụng của điện trường gia tốc và điện trường lái tia trong ống phóng chân không CRT.

Kỹ năng phát triển

                           HỆ THỐNG KỸ NĂNG ĐÀO TẠO
  KỸ NĂNG TÍNH TOÁN            KỸ NĂNG VẬN HÀNH             KỸ NĂNG PHÂN TÍCH
  - Tính điện trở Shunt Rs     - Đo kiểm trên VOM 1109      - Ước lượng sai số tải
  - Thiết kế mạch Ayrton       - Căn chỉnh tín hiệu CRT     - Xác định linh kiện hỏng
  - Tính phân áp Volt kế       - Đo kiểm DMM số             - Đọc dạng sóng mạch nguồn
  • Kỹ năng tính toán kỹ thuật: Thiết kế và tính toán tham số các mạch mở rộng tầm đo dòng điện ($R_s$, mạch Ayrton), mở rộng thang đo điện áp nhiều nấc, xác định điện trở cân bằng cầu Wheatstone.
  • Kỹ năng thao tác thiết bị: Vận hành thành thạo VOM kim (chỉnh zero, chọn tầm đo, đọc thang chia độ nhân hệ số), đồng hồ đo số đa năng DMM, căn chỉnh hiển thị dao động ký (chế độ GND, núm chỉnh Position, Volt/Div, Time/Div).
  • Kỹ năng phân tích và chẩn đoán: Đánh giá ảnh hưởng của nội trở que đo ($R_A, R_v$) tới độ chính xác của mạch; phân tích tín hiệu điện áp/dạng sóng để phát hiện hỏng hóc của linh kiện điện tử thụ động (điện trở, tụ điện) và bán dẫn trên bo mạch máy tính.

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình áp dụng phương pháp đào tạo tích hợp giữa giảng giải lý thuyết nguyên lý và thực hành kỹ năng trên thiết bị đo cụ thể. Tỷ lệ phân bổ thời gian thực hành và kiểm tra chiếm 37,8% tổng thời lượng mô đun (17/45 giờ).

Hệ thống bài tập định lượng và thực hành mẫu

Tài liệu cung cấp hệ thống 9 bài tập tính toán kỹ thuật và các bài thực hành thiết kế mạch đo trực tiếp:

  • Tính toán mở rộng tầm đo dòng điện:
    • Áp dụng công thức $R_s = \frac{I_{\max} R_m}{I_c - I_{\max}}$ cho cơ cấu từ điện có $I_{\max} = 50\mu\text{A}, R_m = 1\text{k}\Omega$ với các dải đo $I_c = 1\text{mA}, 100\text{mA}$.
    • Thiết kế mạch phân dòng Ayrton 3 tầm đo ($1\text{mA}, 10\text{mA}, 100\text{mA}$) thông qua giải hệ phương trình xác định các điện trở thành phần $R_1, R_2, R_3$.
    • Tính số vòng dây $n_1, n_2, n_3$ cho cơ cấu điện từ dựa trên tích số lực từ không đổi $F = n_1 I_1 = n_2 I_2 = n_3 I_3 = 300\text{ Ampe-vòng}$ với các mức dòng $1\text{A}, 5\text{A}, 10\text{A}$.
    • Tính toán điện trở Shunt cho mạch đo dòng điện AC có diode chỉnh lưu 1N4007 ($U_D = 0,6\text{V}$) theo công thức $R_s = \frac{U_D + R_m I_{\max}}{I_s - 0,318\sqrt{2} I_{\max}}$.
  • Tính toán mở rộng tầm đo điện áp:
    • Xác định tổng trở vào của Volt kế từ điện theo độ nhạy: $Z_v = 20\text{k}\Omega/\text{V}_{\text{DC}} \times 2,5\text{V} = 50\text{k}\Omega$.
    • Tính toán mạch điện trở phân áp nối tiếp $R_1, R_2, R_3$ cho Volt kế DC dải đo 2,5V, 20V, 50V và Volt kế AC dải đo 5V, 10V, 20V, 50V, 250V, 1000V.
    • Tính toán điện trở hạn dòng và công suất tổn hao $P = R I_{\max}^2$ cho Volt kế điện từ dải đo 300V.
  • Tính toán góc lệch cơ cấu cơ điện: Xác định góc quay $\alpha$ của cơ cấu từ điện dựa trên các thông số $B, S, W, I, D$ và cơ cấu điện từ dựa trên đạo hàm biến thiên điện cảm $dL/d\alpha$.
                              QUY TRÌNH ĐO KIỂM CHUẨN
      QUY TRÌNH ĐO BẰNG VOM                           QUY TRÌNH ĐO DAO ĐỘNG KÝ
  1. Đặt thang đo cao nhất nếu chưa rõ           1. Chuyển khóa B1 về chế độ GND.
     giá trị đại lượng cần đo.                   2. Chỉnh Position đưa tia trùng trục Ox.
  2. Đo Ohm: Ngắn mạch que đo, chỉnh             3. Chuyển sang AC/DC, đưa tín hiệu Y vào.
     chiết áp Rm về điểm 0 chuẩn.                4. Chỉnh TIME/DIV để hình quét đứng yên.
  3. Tuyệt đối không chạm tay vào que đo         5. Đọc biên độ (Volt/Div) và chu kỳ
     khi đo ở thang x1K, x10K.                      thời gian (Time/Div) theo ô lưới.

Phương pháp đánh giá và tự học

  • Đánh giá định kỳ: Bao gồm 02 bài kiểm tra 1 giờ được bố trí tại Bài 2 (đánh giá kiến thức cơ cấu chỉ thị) và Bài 3 (đánh giá kỹ năng nhận dạng sơ đồ, quy trình vận hành thiết bị đo).
  • Nguyên tắc an toàn và tự học: Người học phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy tắc an toàn: xác định đúng cực tính khi đo điện áp/dòng điện DC, chuyển đổi thang đo phù hợp với dải giá trị dự kiến nhằm hạn chế sai số, thực hiện hiệu chỉnh zero trước mỗi lần đo điện trở, sử dụng đúng chế độ tiếp đất (GND) và chuẩn biên độ/thời gian trên dao động ký trước khi tiến hành quan sát tín hiệu.

Điểm nổi bật và cập nhật kỹ thuật

Tài liệu thể hiện các đặc trưng kỹ thuật và nội dung chuyên ngành rõ rệt:

  • Phân loại toàn diện các cơ cấu đo tương tự: Trình bày cấu tạo cơ khí và xây dựng biểu thức toán học mô tả quan hệ góc quay kim chỉ thị đối với cả 4 dạng cơ cấu cơ điện phổ biến:
    • Cơ cấu từ điện: $\alpha$ tỷ lệ bậc nhất với dòng điện $I$ (thang đo chia đều).
    • Cơ cấu điện từ: $\alpha$ tỷ lệ với bình phương dòng điện $I^2$ (thang đo không đều).
    • Cơ cấu điện động: Đo trực tiếp công suất hoặc giá trị hiệu dụng thực của tín hiệu xoay chiều.
    • Cơ cấu cảm ứng: Hoạt động dựa trên tương tác từ trường dịch chuyển và dòng xoáy.
  • Kết hợp công nghệ đo tương tự và kỹ thuật số: Giáo trình không chỉ giới hạn ở các cơ cấu đo hiển thị kim truyền thống mà còn phân tích cấu trúc vôn kế số ADC, cơ chế đếm xung nhịp qua cổng logic AND và phương pháp biểu diễn số học với khái niệm chữ số bán phần ($3\frac{1}{2}$ digit) và ba phần tư ($3\frac{3}{4}$ digit).
  • Mô tả chi tiết cấu tạo vật lý thiết bị: Đưa ra các thông số kỹ thuật thực tế như vật liệu màn huỳnh quang CRT ($\text{Zn}2\text{SiO}4:\text{Mn}$ cho ánh sáng xanh lá, muối cadmium cho ánh sáng vàng), dải tần số làm việc của dao động ký điện tử lên đến $100\text{MHz}$, thông số độ nhạy đồng hồ đo Multimeter Model 1109 ($20\text{k}\Omega/\text{V}{\text{DC}}$ và $9\text{k}\Omega/\text{V}{\text{AC}}$).
  • Tập trung vào tính ứng dụng sửa chữa phần cứng: Toàn bộ các ví dụ và mạch đo đều quy chiếu trực tiếp vào mục tiêu xác định sai hỏng linh kiện bán dẫn, kiểm tra nguồn cấp, đo sụt áp trên tải và khảo sát dạng sóng mạch điện tử trong máy tính.

Đối tượng sử dụng giáo trình

  1. Học sinh, sinh viên: Người học theo học trình độ Trung cấp nghề Kỹ thuật sửa chữa, lắp ráp máy tính. Giáo trình cung cấp hệ thống lý thuyết và hướng dẫn thực hành bắt buộc trước khi bước vào các học phần chuyên sâu về sửa chữa bo mạch chủ, màn hình hay bộ nguồn máy tính.
  2. Kiến thức tiên quyết đối với người học: Để tiếp thu được nội dung mô đun, học viên bắt buộc phải nắm vững kiến thức cơ bản về kỹ thuật điện (định luật Ohm, định luật Kirchhoff, mạch điện xoay chiều), kỹ thuật điện tử và tính chất hoạt động của các linh kiện điện tử thụ động/bán dẫn (điện trở, tụ điện, cuộn cảm, diode, transistor).
  3. Giảng viên chuyên ngành: Sử dụng làm tài liệu giảng dạy chuẩn mực để lập kế hoạch bài giảng 45 giờ, thiết kế các bài tập định lượng mở rộng tầm đo và tổ chức các buổi rèn luyện kỹ năng thực hành đo đạc tại xưởng trường.
  4. Cán bộ kỹ thuật và người tự học: Dùng làm tài liệu tham khảo kỹ thuật cho thợ sửa chữa thiết bị điện - điện tử, nhân viên bảo trì máy tính và kỹ thuật viên điện tử công nghiệp cần tra cứu nguyên lý hoạt động, sơ đồ kết nối và phương pháp hiệu chỉnh các thiết bị đo thông dụng.

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

1. Giáo trình này được biên soạn cho đối tượng nào?

Giáo trình được biên soạn phục vụ đào tạo trình độ Trung cấp cho học sinh, sinh viên ngành Kỹ thuật sửa chữa, lắp ráp máy tính tại Trường Cao đẳng Cộng đồng Đồng Tháp và các cơ sở giáo dục nghề nghiệp có chương trình tương đương.

2. Người học cần chuẩn bị kiến thức nền tảng nào trước khi tiếp cận môn học?

Học viên cần hoàn thành các môn học chung và có kiến thức cơ bản về:

  • Kỹ thuật điện (định luật Ohm, phân tích mạch điện DC/AC).
  • Kỹ thuật điện tử và các loại linh kiện điện tử (điện trở, tụ điện, diode bán dẫn).

3. Cấu trúc nội dung của giáo trình có điểm gì khác biệt so với các tài liệu lý thuyết đo lường thuần túy?

Giáo trình tích hợp chặt chẽ giữa lý thuyết giải tích mạch (tính toán điện trở Shunt $R_s$, mạch Ayrton, phân áp vôn kế, cân bằng cầu Wheatstone, ống CRT) với hướng dẫn thao tác chi tiết trên các dòng thiết bị thương mại cụ thể (như Đồng hồ vạn năng Multimeter Model 1109, dao động ký chuẩn tần số $100\text{MHz}$).

4. Người học cần thực hiện những yêu cầu gì để tự học môn học này đạt kết quả tốt?

Học viên cần kết hợp đọc kỹ lý thuyết nguyên lý hoạt động của các cơ cấu chỉ thị, tự giải toàn bộ 9 bài tập tính toán thiết kế tầm đo trong giáo trình, ghi nhớ quy tắc an toàn khi sử dụng que đo và tuân thủ các bước hiệu chỉnh chuẩn (chỉnh zero trên Ohm kế, calip GND trên dao động ký).

5. Giáo trình có cung cấp các bảng thông số kỹ thuật và sơ đồ thực tế không?

Có. Giáo trình cung cấp đầy đủ:

  • Sơ đồ nguyên lý các mạch mở rộng thang đo dòng điện, điện áp, điện trở.
  • Cấu tạo chi tiết ống phóng tia điện tử CRT.
  • Bảng phân chia thang đo của VOM Model 1109 (thang đo DCV, ACV, DCA, ACA, $\Omega$).
  • Cấp chính xác tiêu chuẩn cho dụng cụ cơ điện ($0,05 \div 4$) và dụng cụ số ($0,005 \div 1$).

Kết luận

Giáo trình Kỹ thuật đo lường (Mã mô đun: MH11) của Trường Cao đẳng Cộng đồng Đồng Tháp là tài liệu đào tạo chuyên môn chuẩn hóa, phản ánh đầy đủ các khối kiến thức và kỹ năng thực hành nền tảng trong lĩnh vực đo lường đại lượng điện - điện tử.

Lộ trình đào tạo của tài liệu dẫn dắt người học qua 3 giai đoạn logic:

  1. Nắm bắt bản chất quá trình đo, hệ thống phân loại sai số và các phương pháp đo dòng điện, điện áp, điện trở (Bài 1).
  2. Phân tích nguyên lý vật lý và mô hình giải tích của 4 cơ cấu chỉ thị cơ điện cơ bản (Bài 2).
  3. Làm chủ kỹ năng vận hành, đọc kết quả và căn chỉnh các thiết bị đo chuyên dụng gồm Đồng hồ vạn năng VOM, Dao động ký điện tử và Máy phát sóng (Bài 3).

Nội dung tài liệu được xây dựng hoàn toàn dựa trên dữ kiện kỹ thuật, sơ đồ mạch giải tích và hệ thống bài tập thực nghiệm, hỗ trợ đắc lực cho việc phát triển năng lực chẩn đoán, phát hiện sai sót phần cứng cho kỹ thuật viên nghề Kỹ thuật sửa chữa, lắp ráp máy tính.