mở đầu và kết thúc không rõ ràng, như sự tập trung chú ý, tâm trạng… Tài liệu giảng dạy Môn Kỹ năng giao tiếp 1. Các thuộc tính tâm lý là những hiện tượng tâm lý tương đối ổn định, khó hình thành và khó mất đi, tạo thành những nét nhân cách riêng ở mỗi người. Người ta thường nói tới bốn nhóm của thuộc tính tâm lý cá nhân, bao gồm xu hướng, tính cách, khí chất và năng lực. Vấn đề về nhân cách và sự hình thành nhân cách là vấn đề trung tâm của tâm lý học, của hệ thống khoa học về con người, có ý nghĩa khoa học và thực lớn lao.
Cùng với những khoa học khác, tâm lý học đã góp phần làm sáng tỏ một vấn đề xung quanh nhân cách như cấu trúc nhân cách, các con đường hình thành nhân cách. Khái niệm về nhân cách: Có rất nhiều định nghĩa khác nhau về nhân cách. Khái niệm nhân cách được dùng phổ biến nhất là coi: “nhân cách là tổ hợp những đặc điểm, những thuộc tính tâm lý của cá nhân, biểu hiện bản sắc và giá trị xã hội của con người”. – “Thuộc tính” tâm lý là những hiện tượng tâm lý tương đối ổn định, cả về phần sống động và phần tiềm tàng, có tính chất quy luật chứ không phải xuất hiện một cách ngẫu nhiên.
– “Tổ hợp” có nghĩa là những thuộc tính tâm lý hợp thành nhân cách có quan hệ chặt chẽ với nhau, tác động lẫn nhau, làm thành một hệ thống, một cấu trúc nhất định. – “Bản sắc” có nghĩa là trong số những thuộc tính đó, trong hệ thống đó có cái chung của xã hội, từ dân tộc, từ giai cấp, từ tập thể, từ gia đình… vào con người nhưng những cái chung này trở thành cái riêng, cái đơn nhất, có đặc điểm về nội dung và cả về hình thức, không giống tổ hợp khác của bất cứ ai. – “Giá trị xã hội” có nghĩa là những thuộc tính đó thể hiện ra ở những việc làm, những cách ứng xử, hành vi, hành động, hoạt động của người ấy và được xã hội đánh giá. Cấu trúc tâm lý của nhân cách: Tuy có nhiều quan điểm khác nhau nhưng bao quát hơn cả và phù hợp hơn cả là chia cấu trúc của nhân cách thành xu hướng, tính cách, năng lực, khí chất.
* Xu hướng của nhân cách: Xu hướng là hệ thống những yếu tó thúc đẩy quy định tính lựa chọn cảu các thái độ và tính tích cực của con người. Tài liệu giảng dạy Môn Kỹ năng giao tiếp Xu hướng lên phương hướng, chiều hướng phát triển của con người bao gồm nhiều thuộc tính khác nhau như nhu cầu, hứng thú, niềm tin, lý tưởng, thế giới quan, động cơ, tác động qua lại lẫn nhau. Trong đó có một thành phần nào đấy chiếm ưu thế và có ý nghĩa chủ đạo, đồng thời các thành phần khác giữ vai trò chỗ dựa, làm nền. – Nhu cầu là sự đòi hỏi tất yếu mà con người thấy cần phải thoả mãn để tồn tại và phát triển.
Nhu cầu của con người rất đa dạng như nhu cầu về vật chất, nhu cầu về tinh thần. – Hứng thú là thái độ đặc biệt của cá nhân đối với đối tượng nào đó, vừa có ý nghĩa đối với cuộc sống, vừa có khả năng mang lại khoái cảm cho cá nhân trong quá trình hoạt động. Hứng thú biểu hiện ở sự tập trung chú ý cao độ và làm nảy sinh khát vọng hành động. – Lý tưởng là một mục tiêu cao đẹp, một hình ảnh mẫu mực, tương đối hoàn chỉnh, có sức lôi cuốn con người vươn tới nó.
Lý tưởng vừa có tính hiện thực vừa có tính lãng mạn; là biểu hiện tập trung nhất của xu hướng nhân cách vì nó có chức năng xác định mục tiêu, chiều hướng phát triển của cá nhân, là động lực thúc đẩy điều khiển toàn bộ hoạt động của con người, trực tiếp chi phối sự phát triển của cá nhân. – Thế giới quan là hệ thống các quan điểm về tự nhiên, xã hội và bản thân, xác định phương châm hành động của con người. – Niềm tin tạo cho con người nghị lực, ý chí phù hợp với quan điểm đã chấp nhận. – Động cơ là hệ thống những thúc đẩy con người hành động.
Tài liệu giảng dạy Môn Kỹ năng giao tiếp * Năng lực của nhân cách: Khi nói đến năng lực là nói đến khả năng đạt được kết quả trong hoạt động nào đó. Muốn có kết quả thì cá nhân phải có những phẩm chất tâm lý nhất định phù hợp với yêu cầu của hoạt động nào đó. Nếu những thuộc tính tâm lý không phù hợp với yêu cầu của hoạt động thì không có năng lực. Năng lực không phải là những thuộc tính cá nhân riêng lẻ mà là một tổ hợp các thuộc tính cá nhân đáp ứng được yêu cầu cao của hoạt động.
Tổ hợp không có nghĩa là các thuộc tính đó tồn tại song song mà chúng có quan hệ và tác động lẫn nhau, thống nhất với nhau theo yêu cầu nhất định. Trong đó có những thuộc tính làm nền, thuộc tính chủ đạo và thuộc tính khác làm phù trợ. Bao gồm một hệ thống các khả năng bảo đảm cho sự thành công của hoạt động. Năng lực nói lên người đó có thể làm gì, làm đến mức nào, làm với chất lượng ra sao.
Thông thường người ta gọi năng lực là khả năng hay tài. * Năng lực được chia ra 3 mức độ khác nhau: – Năng lực là mức độ nhất định của khả năng con người, biểu thị khả năng hoàn thành có kết quả công việc nào đó. – Tài năng là mức độ năng lực cao hơn, biểu thị sự hoàn thành một cách sáng tạo một hoạt động nào đó. – Thiên tài là mức độ cao nhất của năng lực, mức độ hoàn chỉnh nhất, đạt được những thành tựu tuyệt vời trong một hay nhiều hoạt động phức tạp có ý nghĩa lớn lao đối với đời sống xã hội.
Thiên tài là những sáng tạo thúc đẩy con người tiến lên. * Tính cách của nhân cách: Tính cách là một thuộc tính tâm lý phức hợp của cá nhân, bao gồm một hệ thống thái độ của con người đối với hiện thực, thể hiện trong hệ thống hành vi, cử chỉ, cách nói năng tương ứng. Tính cách tạo nên phong cách hành vi của con người trong môi trường xã hội và phương thức giải quyết những nhiệm vụ thực tế của họ. Tính cách mang tính ổn định và bền vững, tính thống nhất và đồng thời cũng thể hiện tính độc đáo, riêng biệt điển hình cho mỗi cá nhân.
Vì thế, tính cách của mỗi cá nhân là sự thống nhất giữa cái chung và cái riêng, cái điển hình và cái cá biệt. Tài liệu giảng dạy Môn Kỹ năng giao tiếp * Khí chất (loại hình thần kinh): Khí chất quy định động thái của hoạt động tâm lý con người, quy định sắc thái thể hiện đời sống tinh thần của họ. Khí chất là thuộc tính tâm lý phức hợp của cá nhân, biểu hiện cường độ, tốc độ, nhịp độ của các hoạt động tâm lý thể hiện sắc thái hành vi, cử chỉ, cách nói năng của cá nhân. Trong thực tế, người ta chia khí chất làm 4 loại: nóng nảy, hăng hái, bình thản, u sầu.
Mỗi kiểu khí chất đều có mặt mạnh và mặt yếu. Trên thực tế, ở con người có những loại khí chất trung gian bao gồm nhiều đặc tính của bốn loại khí chất trên. Khí chất của cá nhân có cơ sở sinh lý thần kinh nhưng khí chất mang bản chất xã hội, chịu sự chi phối của các đặc điểm xã hội, biến đổi do rèn luyện và giáo dục. Cơ chế của sự hình thành nhân cách: 1.
Những yếu tố thuận lợi * Vai trò của yếu tố bẩm sinh di truyền: Yếu tố bẩm sinh di truyền có ảnh hưởng nhất định tới việc hình thành và phát triển nhân cách. Song đây chỉ là tiền vật chất chứ không giữ vai trò quyết định. * Vai trò của hoàn cảnh sống: Hoàn cảnh sống là toàn bộ môi trường xung quanh (tự nhiên và xã hội) trong đó cá nhân sống và hoạt động. Có ý kiến cho rằng hoàn cảnh sống quyết định tâm lý, nhân cách, gạt bỏ tính tích cực, chủ động của chủ thể, của con người, nhưng thực tế thì hoàn cảnh sống chỉ có ảnh hưởng lớn đối với các đặc điểm tâm lý, thuộc tính tâm lý chứ không giữ vai trò quyết định.
Yếu tố quyết định đối với sự hình thành nhân cách. Trong cuốn sách “hoạt động, ý thức, nhân cách” của nhà tâm lý học nổi tiếng Xô Viết A.Leonchiep đã chỉ ra rằng: nhân cách không phải được đẻ ra mà được hình thành - nhân cách được hình thành theo cơ chế lĩnh hội. Trong quá trình hình thành nhân cách thì giáo dục, hoạt động, giao lưu và tập thể có vai trò quyết định và tạo thành những con đường cơ bản nhất. Chúng phải được tổ chức, xây dựng theo một hướng thống nhất nhằm mục đích hình thành nhân cách phát triển toàn diện và sáng tạo của con người.
Tài liệu giảng dạy Môn Kỹ năng giao tiếp * Giáo dục và nhân cách: Giáo dục ảnh hưởng tự giác, chủ động, có mục đích và kế hoạch của xã hội đến thế hệ đang lớn lên được thực hiện thông qua sự nghiệp giáo dục thế hệ trẻ. Trong tâm lý học, giáo dục được hiểu là quá trình tác động tới thế hệ trẻ về mặt tư tưởng, đạo đức và hành vi trong tập thể, gia đình, nhà trường và xã hội. Theo quan điểm của tâm lý học và giáo dục Macxit thì giáo dục giữ vai trò chủ đạo trong sự phát triển nhân cách vì: – Giáo dục vạch ra phương hướng và dẫn dắt sự hình thành và phát triển nhân cách theo chiều hướng đó. – Giáo dục có thể đem lại những cái mà các yếu tố bẩm sinh di truyền hay môi trường tự nhiên không thể đem lại được.
Ví dụ: nếu không có khuyết tật gì thì theo đà phát triển, đến một lúc nhất định đứa trẻ sẽ biết nói, nhưng nếu muốn đọc sách báo thì phải học mới làm được. – Giáo dục có thể bù đắp những thiếu hụt do bẩm sinh hay di truyền hay do bệnh tật đem lại cho con người. Ví dụ: những đứa trẻ mù, câm vẫn có thể học tập theo các cách giáo dục đặc biệt. – Giáo dục có thể uốn nắn những phẩm chất tâm lý xấu, do tác động tự phát của môi trường xã hội gây nên và làm cho nó phát triển theo chiều hướng mong muốn của xã hội.