Chương I. MỘT số VẤN ĐỀ CHUNG 27 triển công nghiệp và không kiểm soát được những chất thải công nghiệp,. làm cho môi trường đang bị suy thoái. Trong những năm qua, thảm họa thiên nhiên cũng như các thảm họa môi trường đã gây nên nhiều thiệt hại lớn như lũ quét, sạt lở đất ở Hoà Bình, Quảng Nam, Lai Châu, Scm La; hạn hán nhiều nơi như Tây Nguyên; thảm họa môi trường tại khu vực Formosa Vũng Áng, Hà Tĩnh gây cá chết hàng loạt khu vực các tỉnh thành miền Trung.
Hiện nay, những trường hợp bị nhiễm độc hoá chât, ngộ độc các hoá chất bảo vệ thực vật và ngộ độc thực phẩm vẫn xảy ra thường xuyên. Có nhiều chi thị và nghị quyết bàn về phương hướng phát triển bền vững, nghĩa là bảo đảm cho môi trường trong sạch, giảm thiểu ô nhiễm nhằm nâng cao sức khoẻ con người như Luật bảo vệ môi trường Việt Nam đã nêu (Đặng Kim Chi, 2012). Bên cạnh đó còn phải kể đến môi trường xã hội, môi trường làm việc dõng có nhiều ảnh hưởng đên sức khoẻ con người (Bộ Y tế, 2006). Do vậy, việc nghiên cứu, xử lý, phòng chống ô nhiễm môi trường và cài thiện môi trường xã hội là một việc hết sức cần thiết.
Muôn làm được điều đó mỗi cá nhân, tổ chức trong xã hội phải cùng nhau tham gia giải quyết thì mới đạt được kết quả. Đó là những vâri đê' môi trường ảnh hưởng đên đời sống xã hội, đẽn kinh tế đất nước. Còn môi trường ảnh hưởng đên sức khoẻ con người cụ thể như thế nào và thế nào gọi là sức khoẻ môi trường chúng ta sẽ tiếp tục tìm hiểu. Kháiniệm sứt khoẻ môi trường Môi trường là hệ thông các yêíi tô' vật chất tự nhiên và nhân tạo có tác động đên sự tồn tại và phát triển cùa con người và sinh vật.
Sức khỏe tốt là trạng thái thoải mái về thế châ't, tinh thần và xã hội chứ không chi đơn thuần là không có bệnh hay thương tật (theo WHO, 2005). Mỗi điều kiện và hiện tượng của môi trường bên trong hay bên ngoài đều có tác động nhất định đên sức khỏe. Có sức khỏe là sự thích ứng của cơ thể với môi trường, ngược lại 28 GIÁO TRlNH Đ Ộ C HỌC MÔI TRƯỜNG bệnh tật là biểu thị sự không thích ứng. Như vậy, sức khỏe là một tiêu chuẩn của sự thích ứng của cơ thể con người và cũng là một tiêu chuẩn của môi trường.
Chất lượng môi trường có ảnh hưởng rất lớn đến sức khỏe của con người và nó bị chi phối không những bởi điều kiện tự nhiên mà còn bởi điều kiện kinh tế xã hội. Ở nông thôn, chất thải chăn nuôi, dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, phân bón là nguyên nhân chính làm suy giảm chất lượng môi trường sống. Tại thành ph ố và các khu công nghiệp với mật độ dân sô' cao, tập trung nhiều loại hình sản xuất công nghiệp nên châ't lượng môi trường có nguy cơ bị suy giảm do tác động của bụi, khí thải và nước bị ô nhiễm. Sức khoẻ môi trường bao gổm tất cả những khía cạnh liên quan tới sức khỏe, tình trạng ốm, bị bệnh, bị thương tật của con người do phải chịu tác động từ các yếu tố môi trường vật lý, hóa học, sinh học, xã hội và tâm lý.
Thuật ngữ này đồng thòi cũng được dùng để gọi chung cho các lý thuyết và thực tiễn về đánh giá, điều chình, kiểm soát, phòng ngừa những yếu tố, thành phần môi trường có khả năng gây nên những tác động có hại cho sức khỏe con người, cả thế hệ hiện tại và các thế hệ trong tương lai (theo WHO, 2005). Sức khoẻ môi trường là trạng thái của nhũng yêu tố vật chất tạo thành môi trường có tác động đến sức khỏe và bệnh tật của con người (Trịnh Thị Thanh, 2010). Lịch sùphát triền tủa thực hành sức khoẻ môi tníờng Mỗi sinh vật trên Trái Đất đều có môi trường sống của riêng mình, nêu thoát ra khỏi môi trường tự nhiên đó hoặc sự biên đổi quá mức cho phép của môi trường mà chúng đang sống thì chúng sẽ bị chết và bị tiêu diệt. Do đó, đảm bảo sự ổn định môi trường sông là điều cơ bản để duy trì sự sông của mọi sinh vật trên Trái Đất.
Môi trường và sức khỏe con người có môi liên quan mật thiết Chương I. MỘT số VẤN ĐÉ CHUNG 29 với nhau. Không phải đến bây giờ con người mới biết đên mối quan hệ này, mà từ hàng ngàn năm trước người Trung Quốc, Ấn Độ, Ba Tư, Ai Cập cổ đại đã biết áp dụng các biện pháp thanh khiết môi trường đê’ ngăn ngừa và phòng chống dịch cho cộng đồng. Các tư liệu lịch sử cho thấy từ những năm trước công nguyên, ở thành Athens (Hy Lạp) con người đã xây dựng hệ thống cống ngầm để thải nước bẩn, đã biết dùng các chất thơm, diêm sinh để tẩy uế không khí trong và ngoài nhà để phòng các bệnh truyền nhiễm (Bộ Y tế, 2006).
Người La Mã còn tiêh bộ hon đó là khi xây dựng thành La Mã đã xây dựng một hệ thông cống ngầm dẫn tới mọi điểm trong thành phô' để thu gom nước thải, nước mưa dẫn ra sông Tibre, đồng thời xây dựng một hệ thống cung câ'p nước sạch cho dân chúng trong thành phố. Theo thời gian, cùng với sự phát triển của xã hội, dân số, ô nhiễm môi trường và phòng chống môi trường càng được tăng cường và phát triển. Các nhân tố sinh học, các hóa chất tổn tại một cách tự nhiên và các nguy cơ vật lý đã tổn tại trong suô't quá trình phát triển của lịch sử loài người. Đổng thòi các chất ô nhiễm môi trường do hoạt động của con người sinh ra cũng có quá trình phát triển từ từ và lâu dài.
Cuộc khủng hoảng môi trường lần thứ nhâ't xuất hiện ở châu Âu lần đẩu tiên vào thê' kỷ XIX, nguyên nhân là do thực phẩm kém châ't lượng, nước bị ô nhiễm ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đổng. Cuộc cách mạng công nghiệp ở Anh đã làm cho nước Anh trở thành xứ sở sương mù do ô nhiễm không khí, thời gian này vấn đế ô nhiễm công nghiệp là một vấn đề hết sức nghiêm trọng. Trong quá trình phát triển công nghiệp, ô nhiễm kéo dài cho đến thế kỷ XX và hàng loạt những ô nhiễm mới song song với ô nhiễm công nghiệp là ô nhiễm hóa học, hóa chất tổng hợp, nhất là trước và sau chiến tranh thế giới thứ 2. Những tiến bộ của kỹ thuật, lĩnh vực hóa học, đặc biệt là ngành công nghiệp hóa chất đã tạo ra các 30 GIÁO TRlNH Đ Ộ C HỌC MÔI TRƯỜNG hóa chất tổng hợp như cao su tổng hợp, nhựa, các dung môi, thuô'c trừ sâu.
đã tạo ra nhiều chất khó phân hủy và tổn dư lâu dài trong môi trường như DDT, 666, dioxin. gây ra ô nhiễm môi trường nặng nề, dẫn tói sự phản đổi kịch liệt của cộng đồng nhiều nước trên thế giới trong suô't thời kỳ những năm 60 và 70 của thế kỷ XX (Bộ Y tê; 2006). Làn sóng thứ hai về các vấn đề môi trường xảy ra vào những năm giữa của thế kỷ XX với hai phong trào lớn là môi trường và sinh thái. Phong trào môi trường là việc bảo tổn tài nguyên thiên nhiên, nhâ't là nhũng tài nguyên không tái tạo.
Kết quả là động vật trên đâ't liền ở nhiều vùng thiên nhiên hoang dã, các vùng đất, biển quý hiếm khác, cảnh quan thiên nhiên được bảo tổn và tôn tạo. Về phong trào sinh thái tập trung vào các chất có thể gây độc cho con người hoặc có khả năng gây hủy hoại môi trường. Kết quả của những phong trào này cùng với Hội nghị của Liên hợp quốc tế về môi trường và con người đã được tổ chức vào năm 1972 đã thuyết phục chính phủ các nước thông qua luật lệ hạn chếô nhiễm công nghiệp và phát thải rác, phòng chống ô nhiễm hóa học, đảm bảo chất lượng và vệ sinh thực phẩm, thuôc,. Làn sóng lần thứ ba về các vâh đề sức khoẻ môi trường là từ những năm 80, 90 đên nay, ngoài những vâri đề ô nhiễm công nghiệp, hóa chất còn oó các vâh đề về dioxyd cacbon, cloroíluocacbon gây thủng tầng ozon, vấn đề cân bằng môi trường, phát triển bền vững, môi trường toàn cầu thay đổi, khí hậu toàn cầu nóng lên.
sẽ còn phải giải quyết trong nhiều thập kỷ tới. Tại Việt Nam, vấn đề về sức khoẻ môi trường được ngành Y tế đề cập đầu tiên vào những ngày đầu sau cách mạng Tháng Tám. Lúc này Đảng và Chính phủ đã phát động các phong trào vệ sinh phòng chông ô nhiễm môi trường mà nội dung chủ yếu là giũ gìn vệ sinh môi trường sinh hoạt và gia đình. Hoạt động quản lý và bảo vệ môi trường là nhiệm vụ do ngành Y tế đảm nhiệm với vai trò chính mãi tới tận thập kỳ 70.
Sau đó, ngành công nghệ và Chương I. MỌT số v a n đ ể c h u n g 31 môi trường được thành lập và gánh vác với vai trò ngày càng tăng không chỉ ở cấp quô'c gia mà còn cả ở các địa phương (Bộ Y tê' 2006). Những điểm mốc quan trọng Việt Nam tham gia về vâh đề sức khoẻ môi trường toàn cầu (Bộ Y tế, 2006): Năm 1972, Hội nghị liên hợp quốc về môi trường và con người tại Stockholm, Thụy Điển với 113 nước tham gia đã cùng nhau đưa ra tuyên bố chung, trong đó khẳng định: + Hoạt động của con người vừa là nhân tố tích cực song cũng chính là tác nhân phá hủy môi trưòng sống. + Bảo vệ và cải thiện môi trường sồng cho con người là các yêủ tô' tác động trực tiếp tói sức khỏe và sự phát triển kinh tế - xã hội của con người.
Năm 1991, Hội nghị quốc tế lần thứ nhất về Môi trường và sức khỏe tổ chức tại Thụy Điển có sự tham gia của 81 quốc gia, vói mục tiêu kêu gọi toàn thể thế giới chủ động khởi xướng và tham gia các hoạt động vì một môi trường trong lành và có lợi cho sức khỏe con người. Năm 1992, Chương trình nghị sự 21 được thông qua tại Hội nghị thượng đinh th ế giới về Môi trường và Phát triển, trong đó xác định "giảm thiểu rủi ro về sức khỏe gây bởi ô nhiễm và những ảnh hưởng có hại từ môi trường" là một trong 5 chương trình ưu tiên nhằm bảo vệ sức khoẻ môi trường ở cấp toàn cầu. Năm 1997, WHO cam kết thực hiện các mục tiêu toàn cầu về sức khỏe, trong đó có 8 mục tiêu tập trung cho các vân đề sức khoẻ môi trường.