ỦY BAN NHÂN DÂN THÀNH PHỐ HÀ NỘI TRƯỜNG CAO ĐẲNG Y TẾ HÀ NỘI GIÁO TRÌNH MÔN HỌC (Ban hành kèm theo quyết định số ……. của Hiệu trưởng - Trường Cao đẳng Y tế Hà nội) Trình độ đào tạo : Cao đẳng Ngành đào tạo : Điều dưỡng Mã Ngành : 6720301 Tên giáo trình : Điều dưỡng chuyên khoa Da liễu Hà Nội, năm 2020 LỜI NÓI ĐẦU Nhằm đáp ứng nhu cầu tài liệu dạy và học môn học Điều dưỡng chuyên khoa da liễu, bộ môn Bệnh chuyên khoa, trường Cao đẳng Y tế Hà Nội đã biên soạn cuốn giáo trình “ĐIỀU DƯỠNG CHUYÊN KHOA DA LIỄU” dành cho đối tượng cao đẳng điều dưỡng. Tài liệu hướng dẫn người học tìm hiểu các vấn đề chung về chuyên ngành Da liễu. Nội dung bài trình bày một cách ngắn gọn, nêu những vấn đề cơ bản, thường gặp nhất của bệnh lý cần chăm sóc làm cơ sở cho nội dung chăm sóc tương ứng theo quy trình điều dưỡng.
Với những cố gắng của tập thể các tác giả, chúng tôi mong muốn tập tài liệu này có thể cơ bản đáp ứng được nhu cầu trong học tập và giảng dạy môn học chăm sóc người bệnh mắc các bệnh về Da liễu của giảng viên, sinh viên trong nhà trường. Trong quá trình biên soạn cuốn giáo trình còn những hạn chế, thiếu sót. Ban soạn thảo rất mong nhận được sự góp ý của các quý đồng nghiệp, người học để cuốn tài liệu hoàn thiện hơn. Xin trân thành cảm ơn! Nhóm tác giả Thạc sỹ: Trần Chung Anh Bs Vũ Hồng Vinh MỤC LỤC BÀI 1: CẤU TRÚC VÀ CHỨC NĂNG CỦA DA Mục tiêu bài học: *Kiến thức: 1.
Mô tả được cấu trúc của da.Trình bày được 8 chức năng cơ bản của da. * Năng lực tự chủ và trách nhiệm: 3. Tự giác học tập, thu thập thông tin và trao đổi thông tin cùng bạn học NỘI DUNG 1. Đại cương: - Da người không chỉ là một vỏ bọc cơ thể đơn thuần mà là một cơ quan có nhiều chức năng quan trọng đối với đời sống con người.
- Da có nhiệm vụ: che chở, bảo vệ cơ thể chống lại những tác động có hại cho cơ thể về sinh học, lý học, hoá học. Da còn làm nhiệm vụ hấp thu, dự trữ và chuyển hoá các chất, bài tiết các chất bảo vệ da (chất bã), đào thải các chất độc, thu nhận cảm giác, điều hoà thân nhiệt, cân bằng nội môi. Ngoài các chức phận riêng biệt nói trên, da còn liên quan mật thiết đến các bộ phận khác trong cơ thể, là nơi phản ánh tình trạng các cơ quan nội tạng, các tuyến nội tiết, những biểu hiện nhiễm độc, nhiễm trùng và dị ứng. Cấu trúc của da: Da gồm có 3 lớp: Thượng bì, trung bì và hạ bì.
Lớp thượng bì: Có 5 lớp từ dưới lên trên: - Lớp cơ bản. Lớp cơ bản: Là lớp sâu nhất của thượng bì gồm một lớp tế bào hình trụ đứng sát nhau thành hàng rào, nhân to nằm chính giữa, nguyên sinh chất ưa kiềm, chứa những hạt melanin. Rải rác xen kẽ giữa các tế bào có tế bào sáng, tế bào tua, có nhiệm vụ sản xuất ra sắc tố. Lớp cơ bản có nhiệm vụ sản sinh những tế bào mới thay thế những tế bào cũ đã bị phá huỷ.
Lớp nhầy (lớp Manpighi hay lớp gai): Gồm 5 - 12 lớp tế bào là những tế bào to già hình đa giác, càng lên phía trên các dẹt dần, nguyên sinh chất ưa toan. Các tế bào có những cầu nối đi thẳng góc từ tế bào này sang tế bào kia làm cho lớp nhầy liên kết chặt chẽ với nhau. Lớp hạt: Gồm 4 lớp tế bào dẹt hơn tế bào gai, nhân sáng hơn và có hiện tượng đang hư biến, nguyên sinh chất chứa nhiều hạt keratohyalin. Những hạt này có lẽ bắt nguồn từ những sợi trương lực.
Các cầu nối thì nhỏ và ngắn hơn. Lớp hạt là lớp cuối cùng còn nhân và cầu nối. Lớp sáng: Gồm 2 - 3 lớp tế bào rất dẹt nằm song song với mặt da, không có nhân, không có nguyên sinh chất, chỉ có những sợi. Lớp sừng: Gồm 20 - 25 lớp tế bào, là lớp ngoài cùng của thượng bì, chỗ dày, chỗ mỏng, gồm những tế bào dẹt không nhân, ưa toan, chứa đầy những mảnh sừng và mỡ.
Những tế bào sừng không chứa sắc tố, trừ người da đen. Bình thường những tế bào sừng phía ngoài tách rời rồi dóc ra liên tục tạo nên những vảy nhỏ như phấn bám vào quần áo màu hoặc quyện với mồ hôi, chất bã thành ghét. Như vậy, thượng bì luôn luôn ở tình trạng sản sinh những tế bào mới ở lớp cơ bản, già cỗi ở lớp hạt, hư biến và bong ra ở lớp sừng. Quá trình thoái hoá của thượng bì có thể khái quát dưới 3 hiện tượng: - Hình thể thay đổi dần, lúc đầu tế bào cao có trục thẳng đứng, sau càng ngày càng dẹt dần, trục nằm ngang.
- Nhân càng ngày càng hư biến. - Song song có hiện tượng nhiễm hạt sừng, càng lên phía trên càng dày đặc. Thượng bì không có mạch máu, được nuôi dững tân dịch khu trú ở khoảng liên bào và nhờ các di bào bắt nguồn từ trung bì, tách giữa những tế bào cơ bản rồi tận cùng ở những lớp thượng bì sâu nhất. Những sợi thần kinh chỉ phân nhánh đến lớp đáy.
Trung bì: - Thượng bì và trung bì được ngăn cách với nhau bởi màng đáy, nó rất mỏng chừng 0,5 mm. - Tần dịch từ trung bì ngấm qua màng đáy dễ dàng để nuôi dưỡng thượng bì. Ranh giới giữa thượng bì và trung bì không thẳng hàng mà ngoằn ngoèo như hình mái tôn. - Phần trung bì nhô lên cao gọi là gai bì.
Phần thượng bì nằm giữa hai gai bì gọi là mầm liên gai. Dưới gai bì có một màng mỏng gọi là thể gai. Dưới thể gai có một màng đáy, cấu trúc đặc hơn gọi là lớp đệm hoặc lớp trung bì chính thức. Về cấu trúc trung bì gồm 3 phần: - Những sợi chống đỡ: sợi keo, sợi chun, sợi lưới.
+ Sợi keo là những sợi thẳng không phân nhánh, dài vài micromet cấu tạo bởi những chuỗi polypeptit. + Sợi chun là những sợi lớn hơn, nhẵn có phân nhân nhánh hơi quăn, bắt nguồn từ sợi keo. + Sợi lưới tạo thành mạng lưới mỏng bao quanh mạch máu, tuyến mồ hôi. Cấu trúc của nó giống hệt sợi keo.
- Chất cơ bản: là một màng nhầy gồm tryptophan, tyrosin, mucopolysacarit, a xít hyaluronic. - Tế bào: tế bào xơ, tổ chức bào, dưỡng bào. + Tế bào sơ hình thoi hoặc hình amip, có nhân to hình bầu dục, chứa nhiều hạt ti lạp thể. Nó có tác dụng làm da lên sẹo.
+ Tổ chức bào hình thoi hoặc hình sao, nhân bé và đặc hơn. Nó có thể biến thành thực bào, đại thực bào, đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ cơ thể. + Dưỡng bào tham gia quá trình chuyển hoá heparin, histamin, axit hyaluronic. Ngoài tổ chức lưới nội mô trung bì còn chứa mạch máu, thần kinh, các tuyến mồ hôi, tuyến bã, nang lông, lông: - Những mạch máu: trung bì có những mạch máu nhỏ tập trung ở gai bì và quanh các tuyến.
- Thần kinh da có 2 loại thần kinh: + Thần kinh não tuỷ có vỏ myelin bao bọc, có nhánh đi riêng biệt. + Thần kinh giao cảm không có vỏ myelin bao bọc, chạy nhờ trong các bao mạch máu. Ngoài những nhánh thẳng thần kinh da còn có những nhánh cuộn tròn lại thành những tiểu thể, có 5 loại tiểu thể mỗi tiểu thể cho cảm giác khác nhau như: Tiểu thể cho cảm giác sờ mó khu trú ở đáy trung bì tập trung nhiều ở lòng ngón tay. Tiểu thể cho cảm giác nóng.
Tiểu thể cho cảm giác lạnh. Ba tiểu thể cho cảm giác tiếp xúc. - Tuyến mồ hôi có 3 phần: + Cầu bài tiết hình tròn khu trú ở trung bì sâu và hạ bì, có 2 lớp tế bào là những tế bào bài tiết. + Ống dẫn đoạn qua trung bì cấu trúc như phần cầu nhưng ít bài tiết.
+ Ống dẫn đoạn qua thượng bì có hình xoắn ốc càng ra ngoài càng xoắn nhiều. Gồm những tế bào có chứa hạt sừng. - Tuyến bán huỷ đổ vào nang lông. Vị trí: ống tai ngoài, lách, vú, sinh dục, hậu môn.
Bài xuất ra ngoài một chất như sữa. - Lông từ ngoài vào trong gồm: - Tế bào cơ bản. - Tế bào gai. - Sợi lông chính thức: Tóc mọc 0,33mm/ ngày, các nơi khác 0,1mm/ ngày.
- Nang lông là phần lõm sâu xuống của thượng bì chứa sợi lông và tiếp cận với tuyến bã. Nằm rải rác khắp người trừ lòng bàn tay bàn chân. Mỗi nang lông có 3 phần: + Miệng nang lông thông ra mặt da. + Cổ nang lông phần này hẹp bé, tại đây có miệng tuyến bã thông ra ngoài.
+ Bao lông là phần dài nhất ăn sâu xuống hạ bì. - Tuyến bã nằm cạnh bao lông và thông với nang lông bằng ống tiết. Mỗi tuyến bã có nhiều thuỳ, mỗi thuỳ gồm nhiều lớp tế bào, ngoài cùng là lớp tế bào cơ bản, rồi đến lớp tế bào to chứa những hạt mỡ, trong cùng là lớp tế bào đầy chất mỡ tới mức quá nhiều làm căng nứt tế bào, chảy ra ngoài thành chất bã, ống tiết được cấu tạo bởi tế bào thượng bì. Hạ bì: - Nằm giữa trung bì và cân hoặc màng xương, hạ bì là tổ chức đệm biệt hoá thành tổ chức mỡ, có nhiều ô ngăn cách bởi những vách, nối liền với trung bì, trong có mạch máu, thần kinh phân nhánh lên phía trên.
- Cấu trúc của mỗi ô cũng giống trung bì gồm những sợi keo, sợi chun. - Trong ô có tế bào mỡ, tế bào tròn, tế bào sáng, tế bào nhân sáng chứa đầy mỡ. Những động mạch lớn nằm ở hạ bì đều bắt nguồn từ những động mạch của cơ, trừ da đầu bắt nguồn từ đám rối mạch cảnh và ở sườn từ động mạch liên sườn. Các chức năng của da: 2.
Chức năng bảo vệ: - Da người là một hàng rào bảo vệ, che chắn các cơ quan như thần kinh, mạch máu, cơ, xương, phủ tạng khỏi bị tấn công của các yếu tố có hại về sinh học, cơ học, hoá học và lý học. - Do có cấu trúc biệt hóa không ngừng của các lớp tế bào thượng bì, những vi khuẩn ký sinh trên da luôn bị đẩy lùi, đào thải ra ngoài cùng tế bào sừng. - Một số men tổng hợp tại da có tác dụng diệt hoặc ngăn cản vi khuẩn phát triển như lysozym có tác dụng diệt khuẩn, leucotaxin có tác dụng kích thích khả năng thực bào của bạch cầu, men tăng sinh bạch cầu, men tổng hợp huy động kháng thể.