Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Công tác xã hội cá nhân và nhóm do Trường Cao đẳng Giao thông Vận tải Trung ương I biên soạn và phát hành năm 2017 tại Hà Nội. Đây là tài liệu giảng dạy thuộc khối môn học chuyên ngành bắt buộc trong chương trình đào tạo nghề Công tác xã hội trình độ Cao đẳng nghề đã được phê duyệt chính thức. Trong hệ thống đào tạo chuyên môn, tài liệu giữ vị trí cung cấp công cụ kiến thức và kỹ năng thực hành nghề nghiệp trực tiếp cho người học.

Mục tiêu đào tạo của giáo trình hướng tới việc hình thành năng lực nghiệp vụ cho nhân viên xã hội trong quá trình trợ giúp các cá nhân (thân chủ), gia đình và các nhóm xã hội. Cụ thể, người học được trang bị kiến thức để nhận diện vấn đề, thẩm định chẩn đoán tâm lý - xã hội, xây dựng và thực hiện kế hoạch can thiệp, lượng giá kết quả nhằm phục hồi, củng cố và phát triển chức năng xã hội của đối tượng trong môi trường sống.

Cấu trúc tổng thể của giáo trình gồm ba phần chính:

  • Phần A: Công tác xã hội cá nhân (Bài 1: Một số vấn đề cơ bản; Bài 2: Kỹ năng cơ bản; Bài 3: Xử lý căng thẳng thần kinh và xử lý khủng hoảng).
  • Phần B: Công tác xã hội nhóm (Bài 1: Một số vấn đề về CTXH nhóm; Bài 2: Quá trình phát triển nhóm; Bài 3: Vai trò của nhân viên CTXH trong nhóm).
  • Phần C: Thực hành công tác xã hội cá nhân và nhóm.

Điểm đặc thù trong cách tiếp cận của giáo trình là sự kết hợp giữa tiến trình giải quyết vấn đề khoa học với hệ thống kỹ năng thực hành chi tiết (lắng nghe, quan sát, vấn đàm, ghi chép hồ sơ) và các bộ quy điều đạo đức nghề nghiệp quốc tế (NASW, CASW, IFSW/IASSW).


Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

  • Phần A - Bài 1: Một số vấn đề cơ bản về công tác xã hội cá nhân: Tổng thuật lịch sử hình thành phương pháp từ phong trào "nhà thăm viếng hữu nghị" (friendly visitors) của các Hội Từ thiện (Charity Organizations) Mỹ cuối những năm 1800, các đóng góp của Mary Richmond đầu thế kỷ 20, tác động của lý thuyết Sigmund Freud và hai cuộc Thế chiến dẫn đến mô hình can thiệp "cá nhân trong tình huống". Trình bày 4 thành tố cấu thành (con người, vấn đề, cơ quan, tiến trình) và các trường phái tiếp cận: tâm lý xã hội (Mary Richmond, Gordon Hamilton, Florence Hollis), giải quyết vấn đề (Helen Harris Perlman), tiếp cận chức năng (Ruth Smalley, Tybel Bloom), tập trung vào nhiệm vụ (William Reid, Laura Epstein), can thiệp khủng hoảng (Parad, Naomi Golan). Tiến trình can thiệp gồm 7 bước thuộc 3 giai đoạn: Nghiên cứu (xác định vấn đề, thu thập dữ kiện), Chẩn đoán (chẩn đoán, phân tích, thẩm định, lập kế hoạch) và Thực thi (triển khai, lượng giá, kết thúc).

  • Phần A - Bài 2: Một số kỹ năng cơ bản trong công tác xã hội cá nhân: Phân tích kỹ năng lắng nghe chủ động theo khung nội dung của Egan (2002) và tiến trình 3 bước (mời mọc, lắng nghe, phản ánh phản hồi); kỹ năng quan sát diện mạo, cử chỉ, nét mặt, ngôn ngữ cơ thể; kỹ năng vấn đàm qua 4 bước (chuẩn bị, thực hiện, kết thúc, sau phỏng vấn) cùng các kỹ thuật câu hỏi mở, câu hỏi đóng, câu hỏi diễn dịch, kỹ năng phản ánh, diễn giải, tổng hợp, đối chất; kỹ thuật ghi chép và lưu trữ hồ sơ ca (liên hệ hợp tác, gặp gỡ văn phòng, điện thoại, vãng gia).

  • Phần A - Bài 3: Xử lý căng thẳng thần kinh và xử lý khủng hoảng: Cung cấp cơ chế sinh học của stress (theo Hanson, sự tham gia của cortison, adrenalin, tế bào lympho T); phân loại 3 dạng khủng hoảng (đời thường, tình huống bất ngờ, tâm lý); nhận diện 13 yếu tố rủi ro tự tử qua lý thuyết phân tâm của Freud, lý thuyết xã hội học của Emile Durkheim (1951) với 3 dạng tự tử (vì bản thân, vì khủng hoảng môi trường, vì lý tưởng), bổ sung dạng tự tử vì nhân cách của Fujimura (1985); quy chuẩn 12 nguyên tắc ứng xử cần tránh của Hipple (1985).

  • Phần B - Bài 1: Một số vấn đề về công tác xã hội nhóm: Khái niệm và phân loại nhóm (chính thức, không chính thức); xác định 7 yếu tố cấu thành hoạt động nhóm; phân loại 6 dạng nhóm can thiệp (giải trí, giáo dục, tự giúp, xã hội hóa, trị liệu, trợ giúp); hệ thống 6 giá trị cốt lõi và 16 tiêu chuẩn đạo đức nghề nghiệp theo Quy điều của NASW (Mỹ), CASW (Canada) và IFSW/IASSW (2004).

  • Phần B - Bài 2 & Bài 3: Quá trình phát triển nhóm và vai trò của nhân viên xã hội: Phân tích vai trò thành viên, hiện tượng tâm lý nhóm (quan hệ tập thể, lây lan tâm lý); tiến trình can thiệp nhóm 3 giai đoạn (thành lập, duy trì, kết thúc) và các chức năng chuyên môn của nhân viên xã hội.

  • Phần C: Thực hành công tác xã hội cá nhân và nhóm: Vận dụng quy trình can thiệp vào các bài tập tình huống mô phỏng và thực địa.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

  • Lý thuyết can thiệp cá nhân: Lý thuyết tâm lý xã hội (Richmond, Hollis), lý thuyết giải quyết vấn đề (Perlman), lý thuyết can thiệp khủng hoảng (Parad, Golan).
  • Lý thuyết xã hội học về hành vi lệch chuẩn: Phân loại hành vi tự tử của Emile Durkheim (Egoistic, Anomic, Altruistic suicide) và Fujimura (Death with dignity).
  • Chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp: 6 giá trị cốt lõi (quyền con người, công bằng xã hội, phẩm giá, quan hệ con người, liêm chính, năng lực chuyên môn) và 16 tiêu chuẩn ứng xử nghề nghiệp theo NASW/CASW.

Kỹ năng phát triển

  • Kỹ năng kỹ thuật nghiệp vụ: Thực hiện tiến trình vấn đàm 4 bước, ứng dụng kỹ thuật đặt câu hỏi và phản hồi chuyên môn, lập và lưu trữ hồ sơ ca nghiệp vụ đúng thể thức văn bản.
  • Kỹ năng phân tích và chẩn đoán: Nhận diện tín hiệu phi ngôn ngữ, chẩn đoán tâm lý - xã hội của thân chủ trong bối cảnh thực tế, lượng định nguy cơ tự tử qua bảng kiểm 13 yếu tố rủi ro.
  • Kỹ năng can thiệp thực hành: Vận hành tiến trình giải quyết vấn đề 7 bước cho cá nhân, điều phối sinh hoạt nhóm 3 giai đoạn, can thiệp giảm căng thẳng và hỗ trợ xử lý khủng hoảng khẩn cấp.

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình được xây dựng theo định hướng tiếp cận năng lực thực hành nghề nghiệp, kết hợp giữa bài giảng lý thuyết chuyên ngành với hệ thống bài tập và nghiên cứu trường hợp (case studies) cụ thể.

Tài liệu đưa vào các ví dụ thực tiễn để phục vụ việc phân tích bài học: ví dụ về sự suy giảm vai trò xã hội của một học sinh thường xuyên bỏ học; trường hợp người nhà bệnh nhân A không thực hiện nghĩa vụ chăm sóc và nảy sinh mâu thuẫn với nhân viên y tế; mẫu biên bản ghi chép tiến trình làm việc với thân chủ L. liên quan đến đơn thuốc điều trị trầm cảm; hay tình huống liên hệ hợp tác với giáo viên chủ nhiệm để đánh giá sự tiến bộ của học sinh A.

Về bài tập thực hành, giáo trình cung cấp bảng hướng dẫn cụ thể việc chuyển đổi ngôn ngữ ghi chép hồ sơ từ thái độ phán xét chủ quan sang mô tả hành vi trung tính, khách quan:

  • Thay thế từ "Dơ dáy" bằng cụm từ "Vệ sinh kém"
  • Thay thế từ "Kinh tởm" bằng cụm từ "Không dễ chịu"
  • Thay thế từ "Lười biếng" bằng từ "Thụ động"
  • Thay thế từ "Căng thẳng" bằng từ "Lo lắng"
  • Thay thế từ "Chỉ ngồi một chỗ" bằng từ "Bị động"
  • Thay thế từ "Lẩm bẩm" bằng cụm từ "Than phiền về..."

Phương pháp đánh giá kết quả học tập tập trung vào việc kiểm tra khả năng vận dụng tiến trình can thiệp 7 bước, kỹ năng xử lý các tình huống vấn đàm, kỹ năng lập biên bản tiếp xúc thân chủ theo từng dạng thức liên lạc (liên hệ hợp tác, gặp tại văn phòng, điện thoại, vãng gia) và mức độ tuân thủ các nguyên tắc đạo đức nghề nghiệp. Hướng dẫn tự học yêu cầu người học sử dụng các bảng kiểm (checklist yếu tố rủi ro, danh mục 12 điều nên tránh của Hipple) để tự rèn luyện kỹ năng quan sát và phản hồi tương tác.


Điểm nổi bật và cập nhật

Giáo trình tổng hợp và hệ thống hóa các dữ liệu học thuật quốc tế cùng các quy chuẩn nghề nghiệp chuyên ngành:

  • Hệ thống hóa lịch sử và các trường phái can thiệp: Trình bày chi tiết tiến trình phát triển từ các tổ chức Từ thiện cuối thế kỷ 19, các công trình của Mary Richmond, tác động của hai cuộc Thế chiến đến việc chuyển dịch mô hình lý giải từ xã hội học sang tâm lý học và tâm thần học, xác lập quan điểm nền tảng "cá nhân trong tình huống".
  • Cập nhật chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp quốc tế: Tài liệu trích dẫn và phân tích đối chiếu các văn bản pháp quy đạo đức chuyên nghiệp từ Hội những người làm công tác xã hội quốc gia Mỹ (NASW 1996, sửa đổi 1999 và 2008), Hội những người làm công tác xã hội Canada (CASW 2005) và tiêu chuẩn đạo đức quốc tế IFSW/IASSW (2004), từ đó đề xuất định hướng áp dụng phù hợp với bối cảnh xã hội Việt Nam.
  • Tiếp cận liên ngành trong can thiệp khủng hoảng và stress: Giáo trình tích hợp kiến thức y sinh học về cơ chế phản ứng của hormone cortison, adrenalin và tế bào lympho T (dẫn theo Hanson), kết hợp với lý thuyết phân loại tự tử của nhà xã hội học Emile Durkheim (1951), nghiên cứu của Fujimura (1985), dẫn chứng Đạo luật An sinh Xã hội bang California về thẩm quyền tạm thời cưỡng bách nhập viện 72 giờ và các nguyên tắc can thiệp của Hipple (1985).

Đối tượng sử dụng giáo trình

  • Sinh viên: Tài liệu phục vụ trực tiếp cho sinh viên theo học trình độ Cao đẳng nghề chuyên ngành Công tác xã hội trong các cơ sở giáo dục nghề nghiệp.
  • Điều kiện tiên quyết: Người học cần hoàn thành các môn học cơ sở về Nhập môn Công tác xã hội, Tâm lý học đại cương, Xã hội học đại cương, Hành vi con người và Môi trường xã hội để tiếp thu hiệu quả các kỹ thuật chẩn đoán và can thiệp.
  • Giảng viên: Giảng viên sử dụng giáo trình để biên soạn đề cương bài giảng, thiết kế bài tập mô phỏng tình huống vấn đàm, tổ chức các buổi thảo luận chuyên đề về chuẩn mực đạo đức và xây dựng bảng tiêu chí đánh giá kỹ năng thực hành nghề nghiệp.
  • Cán bộ thực hành và tham khảo: Nhân viên xã hội, cán bộ phụ trách công tác xã hội tại các trung tâm bảo trợ, cơ sở y tế, trường học, tổ chức phi chính phủ và các hội đoàn có thể sử dụng tài liệu để tra cứu các bước lập hồ sơ ca và kỹ thuật xử lý khủng hoảng.

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với đối tượng người học nào?
Giáo trình được biên soạn phục vụ sinh viên đào tạo trình độ Cao đẳng nghề ngành Công tác xã hội, đồng thời là tài liệu tham khảo cho giảng viên chuyên ngành và nhân viên xã hội đang làm việc tại các cơ sở trợ giúp xã hội.

2. Cần chuẩn bị những kiến thức nền tảng nào trước khi học?
Người học cần nắm vững kiến thức cơ bản về khoa học xã hội, tâm lý học phát triển, hành vi con người trong môi trường xã hội và các khái niệm căn bản về hệ thống an sinh xã hội.

3. Điểm đặc thù về cấu trúc nội dung của giáo trình là gì?
Giáo trình tích hợp đồng thời hai phương pháp can thiệp cốt lõi là cá nhân và nhóm, cung cấp hướng dẫn chi tiết về kỹ thuật lập hồ sơ ca, bảng chuyển đổi ngôn ngữ phi phán xét và quy chuẩn can thiệp khủng hoảng, rủi ro tự tử theo các lý thuyết quốc tế.

4. Làm thế nào để tự học giáo trình hiệu quả?
Người học nên kết hợp việc nắm vững các bước lý thuyết (tiến trình 7 bước cá nhân, 3 bước lắng nghe, tiến trình nhóm 3 giai đoạn) với việc thực hành đóng vai (role-play), tập lập hồ sơ ca và phân tích các trường hợp điển cứu có trong văn bản.

5. Giáo trình có dẫn chiếu những tài liệu bổ trợ nào?
Tài liệu dẫn chiếu các công trình học thuật của Mary Richmond, Helen Harris Perlman, Emile Durkheim, Gerard Egan (2002), Hanson, các bộ Quy điều đạo đức nghề nghiệp của NASW, CASW, IFSW/IASSW và định nghĩa từ Philippine Encyclopedia of Social Work.


Kết luận

Giáo trình Công tác xã hội cá nhân và nhóm của Trường Cao đẳng Giao thông Vận tải Trung ương I hệ thống hóa toàn diện các kiến thức nền tảng, tiến trình can thiệp khoa học và kỹ năng nghiệp vụ chuyên biệt trong thực hành công tác xã hội. Nội dung giáo trình cung cấp lộ trình học tập từ lý luận, quy chuẩn đạo đức đến kỹ năng thực hành tiếp cận thân chủ và điều hành nhóm xã hội. Để mở rộng tri thức chuyên môn, người học được định hướng tham khảo thêm các văn bản quy điều đạo đức nghề nghiệp quốc tế (NASW, CASW), các công trình lý thuyết xã hội học và tâm lý học can thiệp được viện dẫn trong tài liệu.