Chương 1 giới thiệu về khái niệm môn học, cách phân loại triệu chứng, tiên lượng và các phương pháp chẩn đoán bệnh, là tiền đề để học và nghiên cứu các chương tiếp theo. Mục tiêu: - Phân loại được chẩn đoán, triệu chứng và tiên lượng - Thực hiện các trình tự khám bệnh và phương pháp chẩn đoán - Rèn luyện được tính cẩn thận, chính xác và đảm bảo an toàn khi tiếp xúc với vật nuôi. Nội dung chính: 1. Khái niệm và nhiệm vụ môn chẩn đoán bệnh gia súc 1.
Khái niệm môn học 1. Nhiệm vụ môn học 2. Phân loại chẩn đoán và các khái niệm về triệu chứng- tiên lượng 2. Phân loại chẩn đoán 2.
Khái niệm và phân loại triệu chứng 2. Các phương pháp chẩn đoán lâm sàng 4. Trình tự khám bệnh 4. Hỏi bệnh sử 4.
Khám lâm sàng (tại chỗ) 1. Khái niệm và nhiệm vụ môn chẩn đoán bệnh gia súc 1. Khái niệm môn học Chẩn đoán bệnh gia súc là một trong các môn học quan trọng trong chương trình đào tạo của ngành thú y. Chẩn đoán nghĩa là phán đoán qua các triệu chứng để đưa ra kết luận chẩn đoán con vật mắc bệnh gì.
Nhiệm vụ môn học Nhiệm vụ của chẩn đoán bệnh là vận dụng các phương pháp chẩn đoán khác nhau để phát hiện hết các triệu chứng biểu của bệnh, đánh giá, phân tích, tổng hợp các triệu chứng đó, rồi rút ra kết luận của bệnh. Chẩn đoán đúng, sớm là điều kiện trước tiên để đề ra biện pháp phòng và điều trị bệnh có kết quả cao. 12 Đối tượng bệnh súc rất nhiều loại, đặc điểm sinh lý cũng như biểu hiện bệnh lý ở chúng rất khác nhau. Học sinh phải nắm vững các đặc điểm sinh lý và biểu hiện bệnh lý của từng loại gia súc, áp dụng các phương pháp chẩn đoán phù hợp.
Đồng thời vận dụng thành thạo các phương pháp chẩn đoán, thu thập toàn bộ các triệu chứng, từ đó rút ra kết luận sớm và chính xác con vật mắc bệnh gì? 2. Phân loại chẩn đoán và các khái niệm về triệu chứng- tiên lượng 2. Phân loại chẩn đoán - Theo phương pháp, chẩn đoán được chia ra: + Chẩn đoán trực tiếp: căn cứ vào những triệu chứng chủ yếu để đi đến kết luận chẩn đoán. Ví dụ: căn cứ vào triệu chứng tiếng thổi tâm thu để kết luận bệnh hẹp lỗ van nhĩ thất.
Thực hiện hình thức chẩn đoán này có kết quả chỉ khi nào có những triệu chứng đặc trưng, điển hình. + Chẩn đoán phân biệt: với triệu chứng phát hiện được trên con vật bị bệnh, liên hệ đến những bệnh thường có cùng triệu chứng, rồi loại dần những bệnh có điểm không phù hợp, cuối cùng còn lại một bệnh có nhiều khả năng nhất chính là bệnh gia súc đang mắc. + Chẩn đoán phải qua một thời gian theo dõi: có nhiều ca bệnh triệu chứng không điển hình. Sau khi khám không thể kết luận ngay được mà phải tiếp tục quan sát phát hiện thêm những triệu chứng mới từ đó có đủ căn cứ để kết luận chẩn đoán.
+ Căn cứ kết quả điều trị để chẩn đoán: có nhiều trường hợp hai bệnh có triệu chứng lâm sàng gần giống nhau, sau khi khám rất khó kết luận bệnh này hay bệnh khác. Cần điều trị một trong hai bệnh đó và theo kết quả mà rút ra kết luận chẩn đoán. -Theo thời gian, chẩn đoán có: + Chẩn đoán sớm: là chẩn đoán được kết luận ngay thời kỳ đầu của bệnh. Chẩn đoán được sớm rất có lợi cho điều trị và phòng bệnh.
+ Chẩn đoán muộn: kết luận chẩn đoán vào cuối kỳ bệnh, thậm chí gia súc chết, mổ khám mới có kết luận chẩn đoán. -Theo mức độ chính xác, chẩn đoán chia ra: + Chẩn đoán sơ bộ: là sau khi khám cần có kết luận chẩn đoán ngay để làm cơ sở cho điều trị. Chẩn đoán sơ bộ tức chẩn đoán chưa thật chính xác, cần tiếp tục theo dõi để bổ sung. + Chẩn đoán cuối cùng: là kết luận chẩn đoán sau khi khám kỹ có những triệu chứng rất đặc trưng và qua kết quả điều trị.
+ Chẩn đoán nghi vấn: đó là trường hợp thường thấy trong lâm sàng thú y khi gặp những ca bệnh mà triệu chứng không đặc trưng cho bệnh nào. Kết luận nghi vấn lưu ý cần phải theo dõi tiếp bệnh và kết quả điều trị để có kết luận chính xác hơn. Khái niệm và phân loại triệu chứng (symptoma) 2. Khái niệm 13 Triệu chứng là những biểu hiện khác thường về cơ năng hay hình thái khi cơ thể gia súc bị bệnh mà người khám thu thập và quan sát được.
Phân loại - Theo phạm vi biểu hiện, chia triệu chứng làm hai loại: + Triệu chứng cục bộ: là triệu chứng ở một khí quan hay một bộ phận con bệnh; như âm đục ở vùng ngực trong bệnh viêm phổi, âm bùng hơi vùng hõm hông trái trâu bò trong bệnh chướng hơi dạ cỏ. + Triệu chứng toàn thân: xuất hiện do phản ứng trên toàn bộ cơ thể đối với nguyên nhân gây bệnh. Ví dụ: sốt, tim đập nhanh, gia súc bỏ ăn, ủ rũ. - Xét về giá trị chẩn đoán, có những loại triệu chứng sau đây: + Triệu chứng đặc thù: là triệu chứng chỉ có ở một bệnh và khi gặp triệu chứng ấy thì chẩn đoán ngay được bệnh.
Ví dụ: tĩnh mạch cổ dương tính (+) là triệu chứng đặc thù trong bệnh hở van 3 lá. + Triệu chứng chủ yếu. Ví dụ: trong bệnh viêm bao tim do ngoại vật ở trâu bò, âm vỗ nước, tiếng cọ ở vùng tim là những triệu chứng chủ yếu; còn rối loạn tiêu hoá, đi lại khó khăn, phù thũng ở một số bộ phận là những triệu chứng thứ yếu. + Triệu chứng điển hình là triệu chứng phản ánh quá trình bệnh phát triển điển hình.
Ví dụ: bệnh viêm phổi thuỳ (Pneumonia crouposa) phát triển thường qua 3 giai đoạn – sung huyết, gan hoá và giai đoạn tiêu tan, gõ vùng phổi con bệnh lúc đầu có âm bùng hơi, sau đó là giai đoạn có âm đục và cuối cùng lại xuất hiện âm bùng hơi. Trong nhiều bệnh mà triệu chứng lâm sàng không hoàn toàn theo quy luật thường thấy của bệnh, gọi là triệu chứng không điển hình. + Triệu chứng cố định là triệu chứng thường có trong một số bệnh. Ví dụ: tiếng ran (rhonchi) ở vùng phổi trong bệnh viêm phổi thuỳ, bệnh viêm phổi – phế quản.
Triệu chứng trong một bệnh có lúc có, có lúc không, gọi là triệu chứng ngẫu nhiên. Ví dụ: hoàng đản trong viêm ruột cata. + Triệu chứng thường diễn xảy ra trong suốt quá trình bệnh. Ví dụ: trong bệnh viêm phế quản, ho là triệu chứng trường diễn, vì nó xảy ra từ đầu đến cuối.
Còn tiếng ran vùng phổi chỉ xuất hiện trong một giai đoạn nào đó, gọi là triệu chứng nhất thời. + Hội chứng: là nhiều triệu chứng xuất hiện chồng chéo lên nhau, ví dụ: chứng đau bụng ở ngựa, chứng urê huyết, hoàng đản, ỉa chảy là những hội chứng. Bệnh nặng hay nhẹ đều có nhiều triệu chứng, trong đó có triệu chứng chủ yếu, triệu chứng thứ yếu, có lúc triệu chứng điển hình, có lúc triệu chứng không điển hình. Phải nắm vững các phương pháp chẩn đoán để phát hiện hết các triệu chứng; có kiến thức sâu về bệnh lý và triệu chứng trong các bệnh cụ thể mới chẩn đoán bệnh nhanh và chính xác.
Tiên lượng (prognosis) 14 Sau khi khám bệnh kỹ lưỡng, nắm chắc bệnh tình, người khám dự kiến thời gian bệnh có thể kéo dài, những bệnh khác có thể kế phát, khả năng cuối cùng của bệnh. Công việc đó gọi là tiên lượng. Có 3 loại tiên lượng: + Tiên lượng tốt: bệnh súc không chỉ có khả năng chữa lành mà còn có giá trị kinh tế. + Tiên lượng không tốt: bệnh súc có thể chết hoặc không thể lành hoàn toàn, mất giá trị kinh tế; chữa chạy rất tốn, không kinh tế + Tiên lượng nghi ngờ: do bệnh phức tạp, bệnh cảnh không rõ, khó kết luận dứt khoát kết cục của bệnh.
Có nhiều ca bệnh cần có kết luận tiên lượng để xử lý tiếp, nhưng kết luận đó không chắc chắn, tiên lượng nghi ngờ. Các phương pháp chẩn đoán lâm sàng 3. Quan sát - nhìn (Inspectio) Quan sát là phương pháp khám bệnh đầu tiên, đơn giản nhưng rất có hiệu quả cao. Phương pháp này được sử dụng rộng rãi trong Thú y.
Quan sát trạng thái gia súc, cách đi lại, tình trạng niêm mạc, da, lông và các triệu chứng bệnh. Quan sát để đánh giá chất lượng đàn gia súc tốt hay xấu, phát hiện những con bệnh hoặc con xấu trong đàn để điều trị hoặc loại thải. Quan sát để phát hiện những bộ phận nghi mắc bệnh trên cơ thể, trạng thái, phạm vi tổ chức bệnh v.v…Khi cần thiết phải dùng dụng cụ để quan sát. Tuỳ theo mục đích và vị trí cần quan sát mà đứng xa hay gần gia súc.
Nên rèn luyện thành thói quen quan sát từ xa tới gần, từ tổng quát đến bộ phận. Người khám bắt đầu từ vị trí phía trước bên trái, cách gia súc khoảng 2-3 mét, rồi lùi dần về phía sau gia súc. Quan sát tinh thần gia súc, thể cốt, tình trạng dinh dưỡng v.v…sau đó đến lần lượt các bộ phận: đầu, cổ, lồng ngực, vùng bụng và bốn chân. Quan sát so sánh sự cân đối hai bên mông, hai thành bụng, ngực, các khớp chân hai bên, các bắp cơ hai bên thân… Lúc cần thiết cho gia súc đi vài bước để quan sát.
Sờ nắn (Palpatio) Người khám dùng tay sờ nắn vào cá bộ phận cơ thể gia súc bị bệnh để biết nhiệt độ, độ ẩm, độ cứng và độ mẫn cảm của tổ chức cơ thể gia súc. Sờ nắn để bắt mạch, đo huyết áp, khám trực tràng là phương pháp thường dùng trong thú y. Sờ nắn phần nông như để biết nhiệt độ của da, lực căng của cơ. Sờ vùng tim để biết độ mẫn cảm… Dùng đầu ngón tay ấn nhẹ từ phần này sang phần khác.
Sờ sâu để khám các khí quan sâu. Ví dụ như sờ nắn dạ cỏ loài nhai lại để biết tính chất thức ăn trong dạ cỏ. Khi dạ cỏ bị bội thực, thức ăn trong dạ cỏ chắc như túi bột. Khi dạ cỏ bị chướng hơi sờ vào dạ cỏ như sờ vào quả bóng bơm căng.
Sờ nắn tổ chức hay khí quan, tuỳ theo cảm giác ở tay có thể có những trạng thái sau: 15 - Dạng cứng như lúc sờ vào gan, cơ. - Dạng rất cứng như sờ vào xương. - Dạng ba động: sờ có cảm giác lùng nhùng, ấn mạnh vào giữa thì lõm xuống, có cảm giác như di động. Thường do tổ chức thấm đầy nước, đàn tính của tổ chức mất, như các tổ chức bị nung mủ, phù tích nước, vỡ mạch lâm ba.