mở đầu cho việc phát hiện ra nhiều bệnh vàng lá trên cây trồng là do MLO (vi sinh vật giống mycoplasma). Ở Việt Nam chúng ta, Lê Quí Đôn có ghi nhận đến các bệnh trên lúa và người nông dân thời ấy đã dùng tỏi để đối phó với một số bệnh của cây trồng. 3 Ngày nay, với phương tiện ngày càng hiện đại hơn các nghiên cứu về bệnh cây đã có một bước tiến dài và rất chuyên sâu. Bệnh hại thực vật ngày càng được thế giới quan tâm chính là do những tác hại to lớn của bệnh.
Tác hại của bệnh lên mùa màng 1. Bệnh làm giảm năng suất cây trồng Một số bệnh trên cây trồng thường xảy ra thành dịch, gây thiệt hại trầm trọng cho mùa màng, cũng như có khả năng gây thiệt hại nghiêm trọng cho loài người. Các trận dịch hại lớn do bệnh gây ra trên thế giới như: Bệnh sương mai do nấm Phytophthora infestans gây ra đã phá hại toàn bộ khoai tây ở Island vào những năm 1845-1847 mà khoai tây lại là lương thực chính của dân nghèo đã làm một triệu người chết đói và hai triệu người phải bỏ xứ di cư sang Bắc Mỹ để tìm đường sống. Năm 1878, bệnh rỉ sắt trên cà phê (Hemileia vastatrix) ở Srilanka đã làm giảm năng suất trầm trọng và làm giảm đến 93% lượng cà phê xuất khẩu của nước này gây thiệt hại đến 50 triệu Franc và sau đó 10 năm thiệt hại đến 150 triệu Franc.
Bệnh than đen hạt lúa mì (Tilletia lewis) gây thiệt hại trầm trọng cho việc sản xuất lúa mì ở Mỹ trong những năm 1914 -1948. Theo Nelchers (1950), riêng ở bang Kansas, mỗi năm đã bị thất thu vào khoảng 300 triệu lít lúa mì. Vào năm 1943, dịch bệnh đốm nâu lá lúa (Helminthosporium oryzae) đã gây thất thu và làm cho xứ Bengal phải rơi vào nạn đói trầm trọng. Trong những năm 70, nước Mỹ đã mất mỗi năm khoảng 3 tỉ đôla do bệnh hại thực vật.
Theo thống kê của tổ chức lương thực và nông nghiệp Liên hiệp quốc (FAO), hàng năm thế giới mất khoảng 34% tổng sản lượng lương thực do bệnh cây và côn trùng gây hại. Ở Việt Nam, đặc biệt năm 1964-1966 bệnh đã phá hoại trên hàng triệu ha lúa. Bệnh vàng lá greening trên cây có múi, bệnh virus hại chuối, đu đủ, virus hại khoai tây, cà chua, thuốc lá làm giảm năng suất nặng nề. Vi khuẩn hại bông vải, bệnh héo xanh trên trên cây cà, ớt, vi khuẩn gây bệnh cháy bìa lá lúa, hại rau, đậu phá hoại trên nhiều vùng.
4 Nấm gây bệnh đạo ôn trên lúa, bệnh đốm vằn trên lúa, bắp, bệnh thán thư, bệnh héo vàng trên ớt… cũng gây thiệt hại nặng nề về sản lượng. Tuyến trùng Ditylenchus angustus gây bệnh tiêm đọt sần trên lúa mùa dài ngày từng là mối lo âu của người nông dân các huyện ngoại thành Thành Phố Hồ Chí Minh. Vụ lúa mùa năm 1990-1991, riêng huyện Thủ Đức có đến 10.000 ha lúa mùa mắc bệnh tiêm đọt sần, trong đó có 1.000 ha được xem là mất trắng do bệnh gây ra. Dịch bệnh lùn xoắn lá lúa đã bộc phát bất ngờ và gây thiệt hại trầm trọng cho vụ lúa đông xuân 1992-1993 tại các tỉnh Cần Thơ, Sóc Trăng, Vỉnh Long, Trà Vinh và Đồng Tháp.
Chỉ riêng tỉnh Cần Thơ, thiệt hại được ước lượng đến 200 ngàn tấn lúa (tương đương với 200 tỉ đồng VN). Bệnh làm giảm năng suất cây trồng còn là nguyên nhân gây nên sự khan hiếm các mặt hàng nông sản theo mùa vụ. Ớt trồng trong mùa mưa thường bị bệnh thối trái do nấm Colletotrichum capsicum. Bệnh gây thiệt hại rất trầm trọng trong mùa mưa nên là nguyên nhân chính hạn chế việc trồng ớt trong những tháng mưa nhiều.
Bệnh làm giảm phẩm chất sản phẩm nông nghiệp Các loại nông sản trên những vụ nhiễm bệnh nặng thường có phẩm chất kém như hình dạng bên ngoài xấu xí, không giữ được màu sắc, hương vị đặc trưng của sản phẩm nên không thể xuất khẩu được và bị mất giá trầm trọng hoặc không bán được. Thí dụ như sau vụ mùa bị bệnh cháy lá nặng (Pyricularia oryzae), hạt gạo xay ra thường bị gãy nát, tỉ lệ tấm cao nên không đủ tiêu chuẩn xuất khẩu. Chuối già của nước ta do không được bảo vệ tốt, nên trái chuối thường có chấm đen do nấm bệnh gây ra. Do đó chúng ta không thể xuất chuối tươi sang các nước phương tây.
Vi khuẩn gây loét trên vỏ cam, quýt là vỏ trái sần sùi giảm giá trị thương phẩm. Các loại rau cải khi mắc bệnh ở lá, rau ăn quả nhiễm bệnh ở trái đều làm cho sản phẩm mất vẽ mỹ quan và bị mất giá đáng kể khi đưa ra thị trường. 5 Ngoài ra, sản phẩm nông nghiệp bị nhiễm bệnh không còn giá trị là nguyên liệu của công nghiệp nhẹ và công nghệ thực phẩm như: cà chua, khóm, dưa leo không đủ giá trị dinh dưỡng để sản xuất đồ hộp xuất khẩu. Lá trà, lá thuốc lá nhiễm bệnh thường bị giòn nát và mất hương vị khi sấy và chế biến, hàm lượng nicotin, tanin giảm.
Bệnh gây ngộ độc cho người và gia súc Phần lớn mầm bệnh không độc đối với người và gia súc nhưng sản phẩm thu được từ các cây nhiễm bệnh dễ chứa các chất độc do mầm bệnh tiết ra có thể gây nên ngộ độc cho gia súc hoặc cả cho người khi ăn phải. Có hàng trăm chất độc khác nhau tiết ra từ nấm bệnh có tác động gây độc cho người và gia súc Thí dụ như Aflatoxin là chất độc gây ung thư có ở nấm Aspergillus flavus trên hạt đậu phộng, đậu nành, bắp… Ngoài ra các nấm Fusarium sp. và Phiales temulenta cũng có thể gây ngộ độc cho người ăn phải các nông sản nhiễm nấm gây bệnh. Ngoài ra bệnh còn gây những thiệt hại khác: Vào các năm 1914-1948, lúa mì tại bang Washington của Mỹ bị bệnh than đen hạt do nấm Tilletia lewis gây ra.
Dịch bệnh xảy ra rất trầm trọng trong nhiều năm liền và gây nhiều thiệt hại đáng kể về mặt kinh tế. Bên cạnh đó, trong mùa gặt năm 1916 có rất nhiều vụ nổ và cháy máy đập lúa mì xảy ra (169 vụ), gây thiệt hại đáng kể về tài sản cũng như làm cho nhiều nông dân bị thương. Lý do là hạt lúa mì mắc bệnh có chứa rất nhiều bào tử đông của nấm gây bệnh. Trong bào tử đông của nấm bệnh có chứa nhiều chất béo (4%) và ẩm độ thích hợp.
Trong quá trình đập lúa bằng máy, do sự ma sát mạnh của máy, nhiệt độ bên trong máy tăng lên, cộng thêm với sự tích tụ tĩnh điện trong máy, đã làm cho chất béo trong bào tử bùng nổ, gây cháy máy và lúa mì chất đống chung quanh máy. Đối tượng của môn học Ngành học bệnh cây trồng hay còn gọi là bệnh lý thảo mộc (Plant pathology hoặc phytopathology) là một ngành trong nghề trồng cây. Ngành học quan tâm đến bệnh trạng của cây, nguyên nhân gây ra bệnh, các điều kiện ảnh hưởng lên bệnh, sự 6 thiệt hại do bệnh gây ra và các biện pháp đối phó với bệnh. Đây là một ngành học tương tự như ngành y khoa của con người và ngành thú y của vật nuôi.
Ngành học bệnh cây trồng theo đuổi các mục tiêu sau đây: - Tìm hiểu các nguyên nhân gây nên bệnh của cây trồng, - Tìm hiểu cơ nguyên gây bệnh của mầm bệnh, - Tìm hiểu mối tương tác qua lại giữa cây và mầm bệnh, - Tìm hiểu ảnh hưởng của môi trường lên mối tương tác giữa cây và mầm bệnh, - Tìm các biện pháp khống chế bệnh và giảm thiểu thiệt hại do bệnh gây ra. Người làm công tác bệnh cây trồng phải hiểu biết các mục tiêu trên, không phải chỉ tìm cách tiêu diệt mầm bệnh mà còn phải giúp cây chống lại sự tấn công của mầm bệnh và tạo điều kiện tối hảo cho cây phát triển để đạt được năng suất cao. Người làm công tác bệnh cây phải thường xuyên tiếp cận thực tế chứ không phải chỉ nghiên cứu trong phòng thí nghiệm. Đồng ruộng và vườn cây là nơi nghiên cứu, trau dồi kinh nghiệm mới có thể phát huy được tài năng của mình.
Người chỉ ở trong phòng giấy và phòng thí nghiệm sẽ không thể trở thành "thiện thủ" trong nghề được. TÀI LIỆU THAM KHẢO 1. Các Nguyên Lý về Bệnh Hại Cây Trồng. Trường Đại Học Cần Thơ 2.
Kỹ thuật bảo vệ thực vật. Nhà xuất bản Lao động. Chẩn đoán nhanh bệnh hại thực vật. Hội sinh học phân tử bệnh lý thực vật Việt Nam.
Nhà xuất bản nông nghiệp. 7 Chương 2 CÁC TÁC NHÂN GÂY BỆNH CÂY TRỒNG MH12-02 Giới thiệu Bài học giới thiệu về các tác nhân gây bệnh cây trồng và các đặc điểm nhận dạng triệu chứng do các tác nhân gây ra. Mục tiêu Kiến thức: + Trình bày được các tác nhân gây bệnh cây trồng + Trình bày được triệu chứng bệnh do từng nhóm tác nhân gây ra Kỹ năng: + Nhận dạng được tác nhân nấm, vi khuẩn và tuyến trùng gây bệnh cây trồng. Năng lực tự chủ và trách nhiệm: Dự đoán được tác nhân gây bệnh qua triệu chứng bệnh, nhận dạng được một số loài tác nhân gây bệnh cây trồng.
Bệnh cây trồng do nhiều loại tác nhân gây ra. Có thể chia tác nhân gây bệnh cây trồng ra làm hai nhóm chính: nhóm tác nhân phi sinh vật (nhóm tác nhân không ký sinh) và nhóm tác nhân sinh vật (nhóm tác nhân ký sinh). Các tác nhân phi sinh vật Các tác nhân phi sinh vật bao gồm các yếu tố ngoại cảnh tạo nên điều kiện sống của cây trồng như điều kiện dinh dưỡng, chế độ khí, nước trong đất, thời tiết, khí hậu, nhiệt độ, ẩm độ, ánh sáng… khi các điều kiện ngoại cảnh không thích hợp, cây bị suy yếu, ngừng sinh trưởng, còi cọc, năng suất giảm và nếu nặng cây có thể chết. Những tác nhân thuộc nhóm này gây ra các bệnh gọi là bệnh không ký sinh hay là bệnh sinh lý và không mang tính truyền nhiễm.
Do đất Đất ảnh hưởng rất lớn đến sức khỏe cây trồng gồm: ẩm độ, cấu trúc đất, độ thoáng khí, pH và tình trạng dinh dưỡng của đất. Các điều kiện này có ảnh hưởng 8 lên nhau: một điều kiện bất lợi có thể lôi kéo theo làm cho một điều kiện thứ hai cũng trở nên không thuận lợi; và ngược lại khi cải thiện một điều kiện có thể có ảnh hưởng tốt cho một điều kiện bất lợi khác. Cây trồng cần ẩm độ thích nghi để phát triển bình thường. Nhu cầu về ẩm độ của mỗi loài cây trồng có khác nhau như cây lúa chịu được điều kiện ngập nước, nhưng cây đậu xanh thì không chịu được điều kiện bảo hòa nước của đất.