CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ BỆNH RĂNG MIỆNG VÀ TÍCH HỢP GIÁO DỤC SỨC KHỎE RĂNG MIỆNG CHO HỌC SINH TIỂU HỌC 1. Tổng quan bệnh răng miệng Bệnh răng miệng là bệnh gây tổn thương phần tổ chức cứng của răng và các tổ chức quanh răng. Một số loại bệnh răng miệng phổ biến như sâu răng, viêm lợi, chảy máu lợi, viêm nha chu, hôi miệng, mất răng,…[45].
Bệnh răng miệng mắc từ rất sớm và xuất hiện ở mọi lứa tuổi bởi vậy nếu không được phát hiện và có biện pháp can thiệp kịp thời sẽ ảnh hưởng đến sức khỏe, thẩm mỹ và học tập sau này của trẻ. Tuy nhiên, ở lứa tuổi tiểu học thì bệnh răng miệng phổ biến nhất là sâu răng và viêm lợi. Sau đây là cơ sở lí luận về hai bệnh này. Khái niệm Sâu răng là một bệnh phá hoại cấu trúc của răng[5].
Đây là bệnh có lịch sử tương đối dài, một số chứng cứ cho thấy nó xuất hiện từ thời kỳ đồ đồng, đồ sắt, từ thời Trung Cổ, thậm chí trước cả thời kỳ đồ đá mới. Qua nhiều giai đoạn con người nhận thấy rằng sâu răng có sự lan rộng nhất khi có sự thay đổi về chế độ ăn. Dựa trên kết quả nghiên cứu, biểu hiện và quá trình của bệnh mà mỗi người có cách định nghĩa khác nhau về bệnh sâu răng [17]. Sâu răng là một bệnh diễn ra ở phần tổ chức cứng của răng (men, ngà và xương răng), được đặc trưng bởi sự khử khoáng và làm tiêu dần chất vô cơ, chất hữu cơ có trong men răng, ngà răng từ đó tạo ra các lỗ hổng màu nâu và không có khả năng hoàn nguyên được [31].
Tóm lại, sâu răng là tình trạng tổn thương mất mô cứng của răng do quá trình hủy khoáng gây ra bởi vi khuẩn ở mảng bám răng. Hay nói một cách dễ hiểu sâu răng là một quá trình vi khuẩn tấn công vào cấu trúc răng, làm cho tổn thương và hư vỡ mô răng. Sâu răng không được chữa trị kịp thời sẽ tạo điều kiện cho vi khuẩn tấn công, phá hủy mô răng, ăn sâu vào bên trong tủy và gây viêm tại chỗ. Mức độ sâu răng Người ta dùng tỉ lệ % và chỉ số SMT để đo lường mức độ bệnh sâu răng, trong đó S là răng sâu, M là răng mất do sâu và T là răng trám.
Đối với nghiên cứu dịch tễ 13 học, SMT ở từng người có thể ghi từ 0 đến 32, SMT của cộng đồng là tổng số SMT của từng cá thể chia cho số cá thể của cộng đồng [46]. SMT là chỉ số chỉ áp dụng cho răng vĩnh viễn và không hoàn nguyên tức là chỉ số này ở một người chỉ có tăng chứ không có giảm. Chỉ số này sẽ được ký hiệu bằng chữ thường smt khi áp dụng đối với răng sữa, trong đó s là răng sâu, m là răng nhổ và t là răng trám [46]. Trên thế giới, để so sánh quốc tế và giám sát xu hướng của bệnh sâu răng, người ta tính chỉ số SMT ở lứa tuổi 12 (số răng sâu mất trám trung bình ở một người) theo các mức độ: rất thấp là 0,0 - 1,1; thấp là 1,2 - 2,6; trung bình là 2,7 - 4,4; cao là 4,6 - 6,6; rất cao là lớn hơn 6,6 [46].
Biểu hiện Mặc dù các nhân tố và sự tiến triển của các dạng sâu răng có những biểu hiện khác nhau. Ban đầu, bệnh có thể xuất hiện ở vùng nhỏ có độ xốp của răng. Vùng tổn thương sâu răng sớm xuất hiện các vết trắng khi thổi khô bề mặt. Ở mức độ nhẹ, chỉ xuất hiện những mảng đen trên bề mặt răng.
Nhưng khi chuyển sang mức độ nặng hơn, nó sẽ phát triển thành một lỗ hổng lớn có màu nâu. Đôi khi có thể trực tiếp nhìn thấy vùng bị sâu qua dấu hiệu trên, nhưng đối với những vùng răng khó nhìn thấy hơn sẽ cần dùng đến tia X quang để kiểm tra và đánh giá mức độ tổn thương của răng. Cuối cùng là biểu hiện qua mức độ đau nhức, không đau tự nhiên mà chỉ ê buốt khi có các chất kích thích tác động vào vùng tổn thương như nóng, lạnh, chua, ngọt. Khi hết kích thích thì hết ê buốt [31].
Biểu hiện của sâu răng 14 (A) Một lỗ sâu răng nhìn thấy được trên bề mặt của một chiếc răng. (C) Một lỗ được phát hiện ở bên cạnh răng khi bắt đầu phá lỗ sâu răng. (D) Tất cả các phần sâu răng được loại bỏ. Nguồn: https://vi.org/wiki/S%C3%A2u_r%C4%83ng 1.
Nguyên nhân Nguyên nhân phổ biến là do tiêu thụ nhiều đường từ thức ăn, nhất là ăn nhiều đồ ngọt, đường và không đánh răng trước khi đi ngủ. Tuy nhiên, nguyên nhân dẫn đến sâu răng không phải do số lượng đường, mà do số lần sử dụng và thời gian đường bám dính trên răng. Sâu răng là do sự tương tác giữa bề mặt răng, vi khuẩn màng sinh học trong miệng và sự hiện diện của đường từ thức ăn. Khi đường và tinh bột không được làm sạch khỏi răng, vi khuẩn nhanh chóng bắt đầu ăn chúng và hình thành mảng bám.
Mảng bám trên răng có thể cứng lại dưới hoặc trên đường viền nướu thành cao răng. Cao răng làm cho mảng bám khó để loại bỏ hơn và tạo ra một lá chắn cho vi khuẩn. Khi đó vi khuẩn màng sinh học chuyển hóa đường và tạo ra axit, phá vỡ men răng theo thời gian. Vi khuẩn bám vào bề mặt răng, sản sinh và tiết ra chất hữu cơ, polyore, enzyme thủy phân chất lòng trắng trứng (một thành phần trong nước miếng).
Các axit trong mảng bám loại bỏ các khoáng chất trong men răng cứng, bên ngoài của răng, gây ra các lỗ nhỏ hoặc lỗ trên men răng - giai đoạn đầu tiên của sâu răng. Theo nghiên cứu thực nghiệm, do một số loại vi khuẩn tạo axit gây ra, cụ thể là các loài Lactobacillus, Streptococcus mutan, và các loài Actinomyces. Các vi khuẩn này gây tổn thương cho răng trong môi trường có các Carbohydrate (chất nền cơ bản dinh dưỡng cho vi khuẩn) lên men được, ví dụ như các loại đường sucrose, fructose, lactose và glucose. Trong đó đường là loại thực phẩm chủ yếu gây sâu răng và làm gia tăng sâu răng, đặc biệt là loại đường sucrose, đây là chất ưa thích của vi khuẩn gây sâu răng.
Đường trong trái cây, rau (xilitol, sorbitol) ít gây sâu răng hơn đường trong bánh kẹo. Tinh bột không phải là nguyên nhân đáng kể gây sâu răng, vì trong nước bọt có enzyme amylase biến tinh bột thành đường rất chậm[31]. Một khi men răng bị bào mòn, vi khuẩn và axit có thể tấn công đến lớp răng tiếp theo, gọi là ngà răng. Lớp này mềm hơn phần men răng và ít kháng axit.
Ngà răng có các ống nhỏ tiếp xúc trực tiếp với dây thần kinh của răng do đó gây ra sự 15 nhạy cảm. Khi sâu răng phát triển, vi khuẩn và axit tiếp tục di chuyển qua răng, và đến vật liệu răng bên trong (tủy) có chứa dây thần kinh và mạch máu. Buồng tủy bị sưng và kích thích từ vi khuẩn. Do không có chỗ cho vết sưng mở rộng bên trong răng, dây thần kinh bị chèn ép, gây đau [31].
Ngoài ra sâu răng còn phụ thuộc vào trạng thái, cấu trúc răng của từng người. Đối với những người có hàm răng lành lặn, không bị sứt mẻ, không khiếm khuyết, mọc thẳng hàng, có men răng trắng bóng, mức khoáng hóa răng cao là những yếu tố quan trọng chống lại các tác nhân gây sâu răng. Đối với các răng có hố rãnh sâu sẽ có nguy cơ sâu răng cao, do sự tập trung của mảng bám và khó làm sạch mảng bám trên răng. Các trường hợp sâu răng có một tỉ lệ cao được bắt đầu từ hố rãnh tự nhiên của các răng.
Việc răng mọc lệch lạc cũng làm tăng khả năng lưu giữ mảng bám vì thế dễ bị sâu răng hơn. Men răng thiểu sản hay men răng kém khoáng hóa cũng dễ bị huỷ khoáng hơn và ảnh hưởng đến tiến triển của tổn thương sâu răng [34]. Ngoài ra sâu răng còn phụ thuộc vào nước bọt tiết ra, là môi trường hoạt động của các vi khuẩn trong miệng. Bởi chính dòng chảy và tốc độ chảy của nước bọt được xem là yếu tố tự nhiên làm sạch để loại bỏ các mảnh vụn thức ăn còn sót lại.
Đồng thời, tạo một lớp màng mỏng trên bề mặt của răng. Nước bọt có vai trò như một hàng rào bảo vệ men răng và là nguồn cung cấp các chất khoáng, hỗ trợ quá trình tái khoáng để có thể phục hồi các tổn thương sâu răng sớm [34]. Thời gian cũng là một yếu tố quan trọng khi diễn ra sâu răng. Vi khuẩn gây sâu răng sau khi nhiễm vào môi trường miệng, tự nó sẽ không gây sâu răng được mà cần phải có chất đường giúp cho sự chuyển hoá của vi khuẩn.
Đặc biệt là sâu răng không phụ thuộc vào số lượng, số lần sử dụng đường mà phụ thuộc vào thời gian đường và mảng bám vi khuẩn tồn tại trên bề mặt răng. Nếu thời gian tồn tại càng dài thì mức độ vi khuẩn chuyển hoá đường thành acid càng tăng đồng thời acid cũng tấn công gần như thường xuyên trên bề mặt răng làm mất khoáng men. Quá trình từ răng ở giai đoạn đầu đến khi hình thành lỗ sâu phải trải qua một khoảng thời gian. Quãng thời gian này diễn ra nhanh hay chậm tùy thuộc vào mức độ vệ sinh răng miệng, khả năng kháng khuẩn trong cấu trúc răng của từng người và mức độ vi khuẩn nhiều hay ít.
Người ta cho rằng thời gian từ lúc xuất hiện các đốm trên bề mặt răng cho đến khi hình thành lỗ sâu có thể trong khoảng 1,5 năm [31]. 16 Hơn nữa học sinh ở lứa tuổi tiểu học rất hay ăn quà vặt, đặc biệt là các loại bánh kẹo, đồ ăn sẵn chứa nhiều đường, tinh bột. Hầu hết khi ăn các loại thức ăn này răng miệng các em đều không được làm sạch ngay, các mảng thức ăn còn sót lại trên răng lên men trở thành mảnh đất màu mỡ cho vi khuẩn răng miệng phát triển. Chính vì vậy trẻ em có nguy cơ mắc các bệnh răng miệng cao hơn người lớn.
Phần lớn trẻ không có thói quen kiểm tra tình trạng răng của mình, chỉ đến khi đau, sưng, chảy máu trẻ mới báo cho cha mẹ biết, lúc đó thường là răng đã sâu nhiều, lợi đã viêm nặng. Tác hại của sâu răng Bệnh răng miệng không được chữa trị kịp thời có thể để lại nhiều hậu quả khôn lường và ảnh hưởng đến rất nhiều mặt trong cuộc sống, đặc biệt là sức khỏe răng miệng. Đầu tiên phải kể đến đó là mặt thẩm mỹ răng miệng.