Tổng quan về giáo trình

Bài giảng Giáo dục quốc phòng & an ninh - Học phần IV là tài liệu học tập lưu hành nội bộ của Trường Đại học Võ Trường Toản, do Khoa Giáo dục Chính trị và Quốc phòng tổ chức biên soạn, giảng viên Bùi Quang Duyên thực hiện tại Hậu Giang năm 2022. Môn học thuộc khối kiến thức giáo dục quốc phòng và an ninh bắt buộc trong chương trình đào tạo đại học, được xây dựng trên cơ sở thực hiện Chỉ thị số 12-CT/TW ngày 03/5/2007 của Bộ Chính trị, Nghị định số 116/2007/NĐ-CP của Chính phủ và Thông tư số 31/2012/TT-BGDĐT ngày 12/9/2012 của Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành Chương trình Giáo dục quốc phòng - an ninh trình độ đại học.

Mục tiêu học tập của học phần xác định việc trang bị cho người học hệ thống lý thuyết ngắm bắn, kỹ năng thực hành bắn trúng mục tiêu cố định có tính điểm bằng súng tiểu liên AK; nắm vững tính năng, cấu tạo, chuyển động nổ của lựu đạn LĐ-φ1 Việt Nam và kỹ thuật ném lựu đạn xa trúng hướng; nhận thức đặc điểm mục tiêu, thủ đoạn đối phó của địch trong công sự và ngoài công sự; hiểu rõ nguyên tắc tác chiến và phương pháp hành động của từng người trong chiến đấu tiến công và chiến đấu phòng ngự trước đối tượng tác chiến giả định.

Cấu trúc bài giảng phân bổ tuần tự từ kỹ thuật chiến đấu bộ binh cơ sở đến chiến thuật bộ binh của từng người. Cách tiếp cận của tài liệu kết hợp giữa phân tích cơ chế vật lý - động lực học (hiện tượng bắn, đường đạn trong không khí, sức giật của súng) với quy trình phân chia cử động thực hành ngoài thao trường. Điểm đặc thù của văn bản là việc chuẩn hóa hệ thống khẩu lệnh chỉ huy, gắn bài tập chiến thuật với các dữ liệu thực tế lịch sử quân sự Việt Nam và tình huống giả định theo địa bàn thực địa.

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Nội dung bài giảng được cấu trúc thành các bài học nghiệp vụ quân sự cụ thể:

  • Bài 1: Kỹ thuật bắn súng tiểu liên AK: Trình bày hiện tượng bắn, bản chất chuyển hoá năng lượng thuốc phóng thành động năng đầu đạn; phân tích 3 thời kỳ giật của súng; nguyên nhân sinh ra góc nẩy do va chạm cơ khí, rung động nòng súng và sức giật lùi; hình dáng đường đạn không cân đối trong không khí; các loại đường đạn (đường đạn căng, đường đạn cầu vồng, đường đạn liên hợp); định nghĩa đường ngắm cơ bản (ĐNCB), đường ngắm đúng (ĐNĐ); quy tắc chọn thước ngắm, điểm ngắm; kỹ thuật thực hành tư thế nằm bắn và quỳ bắn qua các cử động chuẩn bị, bắn và thôi bắn.
  • Bài 2: Ném lựu đạn xa trúng hướng: Cung cấp thông số kỹ thuật của lựu đạn LĐ-φ1 Việt Nam (trọng lượng 365–400g, ngòi NLĐ-01 VN, thuốc nổ TҐ 40/60 nặng 125–135g, thời gian giữ chậm 3,2–4,2 giây, bán kính sát thương 5–6m); cơ chế chuyển động nổ khi rút chốt an toàn; quy trình kiểm tra, giữ gìn và tiêu chuẩn đánh giá kết quả kiểm tra theo 3 vòng tròn đồng tâm.
  • Bài 3: Từng người trong chiến đấu tiến công: Xác định 6 yêu cầu chiến thuật; quy trình hành động của chiến sĩ sau khi nhận nhiệm vụ (nắm mục tiêu, làm công tác chuẩn bị); phương pháp vận động tiếp cận địch; cách đánh các loại mục tiêu cụ thể gồm ụ súng (có nắp và không có nắp), lô cốt lăng trụ bê tông cốt thép, chiến hào và giao thông hào gấp khúc, căn nhà, xe tăng (XT), xe bọc thép (XBT), tốp bộ binh ngoài công sự; hành động chốt giữ và báo cáo sau khi chiếm mục tiêu.
  • Bài 4: Từng người trong chiến đấu phòng ngự: Phân tích thủ đoạn tiến công của đối tượng tác chiến; xác định các yêu cầu chiến thuật phòng ngự dài ngày; nguyên tắc xây dựng trận địa gồm hố bắn chính, hố bắn phụ, hào nối; cách đánh địch xung phong, đánh địch đột nhập và hiệp đồng phản kích giữ vững trận địa.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Văn bản thiết lập nền tảng lý thuyết khí động học và cơ học vũ khí bộ binh:

  • Lý thuyết hiện tượng bắn và chuyển động đường đạn: Khi hạt lửa đốt cháy thuốc phóng, áp lực khí thuốc nén vào buồng đạn đẩy đầu đạn chuyển động xoáy theo chiều kim đồng hồ và tạo phản lực đẩy súng lùi. Đường đạn trong không khí chịu tác động đồng thời của lực hút Trái Đất và sức cản không khí, tạo thành đường cong không cân đối với góc phóng nhỏ hơn góc rơi, sơ tốc đầu lớn hơn tốc độ cuối, đoạn lên căng và dài hơn đoạn xuống.
  • Nguyên lý cơ học sức giật và góc nẩy: Phân tích 3 thời kỳ giật lùi, trong đó thời kỳ thứ 3 tạo mômen quay do cấu tạo báng súng chếch làm nòng súng hất lên; phân tích độ rung động của nòng súng (nòng ngắn như AK, RPK, RPĐ rung động ít hơn nòng dài, mỏng) và kiểu búa đập (búa đập thẳng ở súng RPĐ, ĐL K57 gây va đập mạnh hơn búa đập cầu vồng ở súng CKC, AK).
  • Nguyên lý đường ngắm: Khái niệm đường ngắm cơ bản là đường thẳng từ mắt người ngắm qua chính giữa mép trên khe ngắm đến điểm chính giữa mép trên đầu ngắm; xác định sai lệch đường ngắm cơ bản là yếu tố ảnh hưởng lớn nhất đến sai số điểm chạm trên mục tiêu.

Kỹ năng phát triển

  • Kỹ năng kỹ thuật quân sự: Thực hiện chuẩn xác kỹ thuật nằm bắn và quỳ bắn súng AK theo từng cử động; thao tác lắp đạn kẹp, đóng mở khoá an toàn; kỹ thuật giương súng ghì chắc vào hõm vai, ngưng thở và bóp cò độc lập bằng ngón trỏ từ từ êm đều; kỹ thuật rút chốt an toàn và ném lựu đạn LĐ-φ1 đúng kỹ thuật vào các vòng tròn cự ly.
  • Kỹ năng phân tích chiến thuật: Khả năng phân tích địa hình, nhận diện góc tử giác của lô cốt, đoạn ngoặt 5–7m của chiến hào hoặc cấu trúc căn nhà để xác định đường cơ động sườn, sau; nhận biết đặc tính kỹ chiến thuật của xe tăng, xe bọc thép (vỏ thép dày, hỏa lực mạnh nhưng tầm quan sát hạn chế) để tiếp cận cự ly gần bằng vũ khí chống tăng B40, B41 hoặc lượng nổ khối.
  • Kỹ năng thực hành tác chiến: Kỹ năng phác hoạ công sự tại thực địa, phân định vị trí hố bắn chính, hố bắn phụ, bố trí súng ngược hướng gió khi chuẩn bị đào trận địa; tổ chức thu gom chiến lợi phẩm, sơ cứu thương binh và xử lý tù hàng binh sau khi làm chủ mục tiêu.

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình triển khai phương pháp giảng dạy kết hợp lý thuyết quân sự với huấn luyện thực hành thao trường. Quy trình tổ chức học tập được thực hiện theo phân cấp: giảng viên phụ trách điều hành chung toàn bài giảng, các đơn vị đại đội đưa sinh viên về vị trí bãi tập, chia thành từng tiểu đội do tiểu đội trưởng trực tiếp duy trì việc luyện tập.

Văn bản quy định chặt chẽ phương pháp sửa tập trên thao trường: giảng viên và người chỉ huy chỉ được sử dụng khẩu lệnh và thực hiện động tác mẫu trực quan để chỉnh sửa động tác cho người học, nghiêm cấm việc dùng tay chân chạm trực tiếp vào người sinh viên. Khi phát hiện nhiều cá nhân trong phân đội cùng mắc một lỗi thao tác, người điều hành phải phát lệnh tạm dừng toàn bộ buổi tập để thống nhất lại thứ tự cử động cho cả đơn vị.

Tài liệu tích hợp các dẫn chứng thực tiễn quân sự nhằm cụ thể hóa bài học chiến thuật phòng ngự:

  • Trận địa phòng ngự điểm cao 471 của đại đội c7, tiểu đoàn d2 (ngày 04/4/1968): Phân tích vai trò của việc xây dựng công sự kiên cố giúp bộ đội chịu đựng hoả lực bom đạn pháo kích liên tục từ 00h00 đến 10h00 mà vẫn bảo toàn trận địa, không bị thương vong, giữ vững bàn đạp đánh bại các đợt xung phong của đối phương.
  • Trận chốt giữ điểm cao 595 Khe Sanh - Quảng Trị: Dẫn chứng về hành động chiến đấu của đồng chí Trần Hữu Báo (được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân), phân tích kỹ năng dựa vào công sự trận địa, hiệp đồng tổ tiểu đội đẩy lùi nhiều đợt tiến công của đối phương vượt trội về quân số.

Quy trình đánh giá kết quả học tập dựa trên chuẩn đo lường định lượng: đối với bài bắn súng tiểu liên AK, thành tích tính theo điểm số chạm trên bia cố định; đối với bài ném lựu đạn LĐ-φ1, thành tích căn cứ vào điểm rơi thực tế: trúng vòng tròn 1 (bán kính R = 2m) đạt loại Giỏi, vòng tròn 2 (R = 3m) đạt loại Khá, vòng tròn 3 (R = 4m) đạt loại Trung bình, không rơi trúng vòng tròn nào là Không đạt yêu cầu. Phương pháp tự học yêu cầu sinh viên nghiên cứu giáo trình trước giờ lên lớp; phân bổ thời gian tự luyện tập theo mô hình: 5 phút đầu nghiên cứu tư duy thứ tự hành động, 20 phút tiếp theo tập chậm đến nhanh dần cho đến khi thuần thục.

Điểm nổi bật và cập nhật

Nội dung bài giảng được chuẩn hóa dựa trên các căn cứ pháp lý và chương trình đào tạo quốc gia, cụ thể là Thông tư số 31/2012/TT-BGDĐT của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo, bám sát các chỉ đạo tại Chỉ thị 12-CT/TW của Bộ Chính trị và Nghị định 116/2007/NĐ-CP của Chính phủ.

Nguồn tài liệu biên soạn có sự kế thừa trực tiếp từ các tài liệu tham khảo chính thống, bao gồm: Giáo trình Giáo dục Quốc phòng – An ninh (Tập 2) dùng cho sinh viên các trường Cao đẳng và Đại học (Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, 2014, Chủ biên: Đào Huy Hiệp); Tài liệu Tập huấn Quốc phòng – An ninh tháng 10 năm 2020; tài liệu Từng người và tổ BB trong chiến đấu do Bộ Tổng Tham mưu biên soạn; và Hướng dẫn huấn luyện đội ngũ chiến thuật từng người và tổ bộ binh do Cục Quân huấn ban hành (NXB Quân đội nhân dân, Hà Nội, 2001).

Tài liệu xác định cụ thể đối tượng tác chiến trong các tình huống huấn luyện là quân đội các nước phát triển (quân đội Mỹ và đồng minh), sở hữu hỏa lực mạnh, sức cơ động nhanh, sử dụng vũ khí thông thường kết hợp một phần vũ khí công nghệ cao. Trên cơ sở đó, bài giảng phân tích điểm mạnh và điểm yếu của đối phương trong thế trận chiến tranh nhân dân địa phương để xây dựng phương án tác chiến phù hợp.

Bên cạnh đó, bài giảng tích hợp số liệu kỹ thuật thực tế của loại lựu đạn nổ LĐ-φ1 do Việt Nam sản xuất cùng hệ thống bài tập tình huống thực địa gắn với các địa danh giả định (trục Quốc lộ 51, thị trấn Long Thành, ngã ba Thái Lan, điểm cao 51, bãi 7b), giúp nội dung huấn luyện bám sát thực tế thao trường.

Đối tượng sử dụng giáo trình

Giáo trình được biên soạn phục vụ các nhóm đối tượng cụ thể trong cơ sở đào tạo:

  • Sinh viên đại học: Áp dụng cho các khóa sinh viên chính quy thuộc Trường Đại học Võ Trường Toản học tập môn Giáo dục quốc phòng và an ninh - Học phần IV. Sinh viên sử dụng tài liệu để chuẩn bị bài trước khi lên lớp, tra cứu thuật ngữ và luyện tập kỹ năng vận động chiến thuật.
  • Điều kiện tiên quyết (Prerequisites): Người học cần hoàn thành các học phần giáo dục quốc phòng và an ninh tiên quyết (Học phần I, II, III), nắm được đường lối quốc phòng an ninh của Đảng, điều lệnh đội ngũ và các quy định an toàn chung trước khi tiếp cận kỹ thuật bắn đạn thật và vận động chiến trường.
  • Giảng viên bộ môn: Giảng viên Khoa Giáo dục Chính trị và Quốc phòng sử dụng tài liệu làm căn cứ biên soạn giáo án lên lớp lý thuyết và thiết kế kế hoạch huấn luyện ngoài thao trường; thống nhất các tiêu chí sửa tập bằng động tác mẫu và thang điểm đánh giá kiểm tra kết thúc học phần.
  • Tự học và tra cứu: Phục vụ sinh viên nghiên cứu hệ thống từ viết tắt quân sự chuyên ngành (ĐNCB, ĐNĐ, CĐTC, CĐPN, HTĐ, RPĐ, ĐL, XT, XBT) và hệ thống câu hỏi thảo luận, tự nghiên cứu cuối mỗi bài học.

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Tài liệu được biên soạn phục vụ sinh viên bậc đại học thuộc Trường Đại học Võ Trường Toản đang theo học Học phần IV môn Giáo dục quốc phòng & an ninh, đồng thời làm tài liệu nghiệp vụ giảng dạy cho giảng viên Khoa Giáo dục Chính trị và Quốc phòng.

2. Cần kiến thức nền nào để học?

Người học cần tích lũy các khối kiến thức cơ bản về pháp luật, đường lối quốc phòng an ninh và điều lệnh quân sự từ Học phần I, II, III; có hiểu biết về quy tắc an toàn vật liệu nổ và vũ khí bộ binh trước khi thực hành thao tác bắn súng AK và ném lựu đạn.

3. Điểm khác biệt với giáo trình khác?

Tài liệu tích hợp trực tiếp bảng thông số kỹ thuật của lựu đạn LĐ-φ1 do Việt Nam chế tạo (ngòi NLĐ-01 VN), phân tích vật lý chi tiết 3 thời kỳ giật của súng tiểu liên AK và minh họa phương án chiến thuật bằng các trận đánh lịch sử tại điểm cao 471 và điểm cao 595 Khe Sanh.

4. Làm sao để tự học hiệu quả?

Sinh viên cần đọc trước nội dung lý thuyết về hiện tượng bắn và các yếu tố tạo thành đường ngắm; phân tích các trường hợp ngắm sai ảnh hưởng đến điểm chạm; luyện tập các cử động chuẩn bị bắn, bắn, thôi bắn theo khung thời gian hướng dẫn (5 phút tư duy quy trình, 20 phút thực hành thuần thục).

5. Có tài liệu bổ trợ nào kèm theo?

Học phần dẫn chiếu các tài liệu tham khảo chính: Giáo trình Giáo dục Quốc phòng – An ninh (Tập 2) của NXB Giáo dục Việt Nam (2014, Chủ biên Đào Huy Hiệp), Tài liệu Tập huấn Quốc phòng – An ninh tháng 10/2020, tài liệu chiến thuật của Bộ Tổng Tham mưu và sách huấn luyện của Cục Quân huấn (2001).

Kết luận

Bài giảng Giáo dục quốc phòng & an ninh - Học phần IV của Trường Đại học Võ Trường Toản cung cấp hệ thống kiến thức chuẩn xác về cơ chế cơ học của hiện tượng bắn, kỹ thuật bắn súng tiểu liên AK, tính năng lựu đạn LĐ-φ1 và nguyên tắc hành động chiến thuật của từng người trong tiến công và phòng ngự. Lộ trình học tập được định hình chặt chẽ từ việc nghiên cứu lý thuyết động đạn và cấu tạo vũ khí, chuyển sang quy trình rèn luyện cử động mẫu trên thao trường dưới sự điều hành của tiểu đội trưởng, đến thực hành giải quyết các bài tập chiến thuật theo tình huống thực địa và kiểm tra định lượng theo tiêu chuẩn vòng điểm. Người học kết hợp nội dung bài giảng với hệ thống tài liệu chuẩn của Bộ Giáo dục và Đào tạo, NXB Giáo dục Việt Nam và các tài liệu chuyên ngành của Bộ Tổng Tham mưu để hoàn thành chương trình môn học.