Chương 1 Những vấn đề lí luận chung của giáo dục học mầm non I. Đối tượng, nhiệm vụ và phương pháp của giáo dục học mầm non "Giáo dục học là khoa học về lí luận và thựctiễn nhằm nghiên cứu những vấn đề cơ bản nhưgiáo dục, giáo dưỡng, dạy học." ()1 Nhưvậy có thể hiểu một cách khái lược nhất: Giáo dục học là khoa học về giáo dục con người. Giáo dục học mầm non là một bộ phận, một chuyên ngành của Giáo dục học. Với tư cách là một khoa học, Giáo dục học mầm non trước hết phải xác định được đối tượng, nhiệm vụ, phương pháp và những khái niệm cơ bản, các phạmtrù chính của giáo dục học.
Đó là những tri thức cơ bản giúp chúng ta tiếp cận được với khoa học giáo dục nóichung, khoa học giáo dục mầm non nói riêng. Các khái niệm cơ bản của giáo dục và giáo dục học 1. Giáo dục (xét dưới góc độ một hiện tượng xã hội) Giáo dục được xem xét dưới hai góc độ: – Giáo dục với tưcách là một hiện tượng xã hội. – Giáo dục với tưcách là một quá trình giáo dục.
a) Khái niệm Triết học duy vật biện chứng đã khẳng định rằng, thế giới tồn tại xung quanh con người là thế giới vật chất (thể hiện dưới dạng sự vật và hiện tượng). Trong vô vàn các hiện tượng ấy có thể chia thành hiện tượng tự nhiên, xã hội và tưduy. Ví dụ:mây, mưa, ánh sáng, sự biến đổi của các dạng vật chất vô cơ và hữu cơ (hiện tượng tự nhiên); chế độ kinh tế – xã hội, tưtưởng chính trị, quan điểm đạo đức, luật lệ quốc gia,chuẩn mực các giá trị xã hội v. (hiện tượng xã hội); thế giới khách quan tồn tại ngoài ý thức của chúng ta nhưng nhận thức của mỗi người về thế giới khác nhau, nông – sâu, rộng – hẹp, đúng ưsai v.
Trong số các hiện tượng xã hội đó có một loại hiện tượng có dấu hiệu đặc trưng là truyền thụ cho nhau và lĩnh hội (tiếp thu) của nhau những kinh nghiệm lịch sử xã hội (tri thức và kĩ ()1 Bách khoa giáo dục,Mátxcơva, 1968, tập 3, tr. 4 năng) để sống và hoạt động, để tồn tại và phát triển của mỗi người và cả cộng đồng. Hiện tượng này gọi là hiện tượng giáo dục. Ví dụ:cha mẹ giáo dục con cái ở gia đình, thầy cô giáo và tập thể sưphạm giáo dục cho mỗi học sinh trong nhà trường, mỗi thành viên xã hội, cả cộng đồng và chính thực tiễn là người thầy giáo vĩ đại luôn giáo dục mọi người.
Có thể nói rằng, truyền thụ và lĩnh hội tri thức (kinh nghiệm xã hội trên bình diện rộng cả lí luận lẫn thực tiễn) là nét đặc trưng cơ bản nhất của giáo dục. Với tưcách là một hiện tượng xã hội, giáo dục chỉ nảy sinh trong quan hệ giữa người với người (trong quan hệ xã hội) vì thế giáo dục chỉ có trong xã hội loài người, còn thế giới động vật không có. Kinh nghiệm lịch sử xã hội là những tri thức và kĩ năng, niềm tin và thái độ. đó chính là những chân lí khách quan, những chuẩn mực đạo đức xã hội, những phương thức và phương tiện của các dạng hoạt động giao lưu của con người trong xã hội.
Nhờ những kinh nghiệm lịch sử xã hội này mà thế hệ sau kế thừa được nền văn hóa từ thế hệ trước để trở thành nhân cách có nội dung phong phú và đa dạng, có sức mạnh về thể chấtvà tinh thần (tình cảm, trí tuệ.) để hoạt động xã hội, cải tạo tự nhiên, cải tạo chính bản thân mình vì sự tồn tại và phát triển của mỗi người và cả xã hội, cả cộng đồng. Vậy giáo dục là gì? Giáo dục ở đây được hiểu theo hai nghĩa: rộng và hẹp. •Theo nghĩa rộng: Giáo dục là một quá trình toàn vẹn hình thành nhân cách được tổ chức một cách có mục đích và có kế hoạch, thông qua các hoạt động và các quan hệ giữa người giáo dục và người được giáo dục nhằm truyền đạt và chiếm lĩnh những kinh nghiệm xã hội của loài người" (1). ởđây phải đặt khái niệm "giáo dục"vào trong toàn bộ quá trình hình thành con người nói chung với các phạm trù cơ bản có mối quan hệmật thiết là: quá trình hình thành con người; quá trình xã hội hóa con người; quá trình giáo dục v.
– Quá trình hình thành con người là quá trình phát triển con người một cách tổng thể cả về mặt sinh học, tâm lí và xã hội. Đó là quá trình làm tăng trưởng về lượng và biến đổi về chất ở mỗi con người dưới ảnh hưởng và biến đổi của các yếu tố bên trong (sinh học, bẩm sinh, các tố chất đã có ở con người) và các nhân tố bên ngoài (môi trường, xã hội, giáo dục.) do các ảnh hưởng tự phát (tác động ngẫu nhiên cả bên trong và bên ngoài cơ thể, chưa kiểm soát, chưa điều khiển được). Ví dụ,ảnh hưởng của các nhân tố bẩm sinh, di truyền và tác nhân xã hội bên ngoài từ phía gia đình, xã hội, môi trường lên đứa trẻ; các động tác tự giác có mục đích, có kế hoạch của con người (chính là những tác động của giáo dục) có thể chế ngự và điều khiển được. Ví dụ: tác động của cô giáo, của trường lớp mẫu giáo lên trẻ mẫu giáo.
– Vấn đề xã hội hóa công tác giáo dục và chămsóc trẻ em: việc chăm sóc và giáo dục trẻ em đã vận dụng những thành tựu của nhiều ngành khoa học (sinh lí học, y học, tâm lí học, dinh dưỡng học, giáo dục học v.), do nhiều cơ quan nghiên cứu, phụ trách, đồng thời tác động (1) Hà Thế Ngữ – Đặng Vũ Hoạt, Giáo dục học, NXB Giáo dục, Hà Nội, 1987, tr. 5 điều tra cũng phải từ nhiều phía (gia đình, các cơ quan chuyên môn y tế, giáo dục, dinh dưỡng.), các đoàn thể xã hội, các cơ quan từ thiện. Mặt khác, do sự tăng trưởng và phát triển của trẻ có tính tổng thể nên công tác nghiên cứu, đặc biệt là các biện pháp tác động vào trẻ cũng phải mang tính tổng thể. Nhưvậy, không những cần có chính sách và biện pháp huy động toàn thể xã hội chăm lo đến công tác chăm sóc, giáo dục trẻ mà còn cần đảm bảo tính đồng bộ giữa các cơ quan hữu trách, hình thành những chương trình thích hợp chăm sóc và giáo dục trẻ đảm bảo hiệu quả tối ưu của các biện pháp giáo dục.
Đó chính là đặc điểm quan trọng của việc xã hội hóa công tác chăm sóc và giáo dục trẻ em. – Quá trình giáo dục là một bộ phận của quátrình xã hội hình thành nhân cách con người. Quá trình này chỉ bao hàm những nhân tố tác động tựgiác, có mục đích, có kế hoạch của nhà giáo dục và tổ chức giáo dục trong việc hình thành nhân cách trẻ em (khái niệm này sẽ được nghiên cứu kĩ ở phần sau thành một mục riêng). •Theo nghĩa hẹp: Giáo dục là bộ phận của quá trình sưphạm (quá trình giáo dục) là quá trình hình thành niềm tin, lí tưởng, động cơ, tình cảm, thái độ, những nét tính cách, những hành vi và thói quen cưxử đúng đắn trong xã hội thuộc các lĩnh vực tưtưởng chính trị, đạo đức, lao động và học tập, thẩm mĩ, vệ sinh v.
b) Vị trí, chức năng của giáo dục Giáo dục với tưcách là một hiện tượng xã hội – là phương thức để tồn tại và phát triển xã hội loài người. Điều này được thể hiện ở ba chức năng sau đây: *Chức năng kinh tế sản xuất Lịch sử đã chứng minh rằng, sự phát triển của sản xuất đã quyết định sự phát triển xã hội. Con người đã tạo ra mọi giá trị vật chất, tinh thầnvà sáng tạo ra chính bản thân mình. Trong lĩnh vực sản xuất thì con người là lực lượng sản xuất có tầm quan trọng bậc nhất – theo ý nghĩa này thì trong quá trình lao động, con người tạo ra giá trị vật chất và tạo ra con người, tái sản xuất con người bằng con đường giáo dục.
ởđây cần nói rằng, giáo dục với ý nghĩa đầy đủ của nó chính là đào tạo, chuẩn bị một lớp người lao động trẻ cho xã hội. Nhưta đã biết, con người vừa là mục tiêu vừa là động lực của sự phát triển kinh tế xã hội. Giáo dục chuẩn bị con người cho xã hội là chuẩn bị cho họ có được những phẩm chất nhân cách cần thiết để trở thành người lao động thực sự tạo ra của cải vật chất cho xã hội. Con người ấy cần có thể lực khỏe mạnh, tình cảm đạo đức tốt đẹp để biết sống trong cộng đồng, có trí tuệ phát triển phong phú kịp với trình độ phát triển của khoa học thời đại, có kĩ năng lao động cần thiết để sản xuất trong nền sản xuất đương đại.
Những người lao động ấy chính là sản phẩm của giáo dục (theo nghĩa rộng). Vì thế giáo dục được coi là lực lượng sản xuất trực tiếp. Chẳng thế mà ngay từ Đại hội Đảng Cộng sản Việt Nam lần thứ VII (1991) và Hội nghị Ban chấp hành Trung ương lần thứ tư, khóa VII (tháng 1 – 1993) đã coi giáo dục và đào tạo là quốc sách hàng đầu và luôn đặt song song giữa chiến lược con người và chiến lược kinh tế quốc gia, thậm chí giáo dục phải đi trước một bước của sự phát triển kinh tế. Vậy có thể nói rằng, chức năng thứ nhất của giáo dục là chức năng kinh tế – sản xuất.
Giáo dục nhằm đào tạo con người lao động mới, làm tái sản xuất sức lao động của xã 6 hội, đào tạo ra sức lao động mới khéo léo hơn, có hiệu quả hơn để thay thế sức lao động cũ đã già cỗi, đã bị lạc hậu so với thời đại. Nghĩa là giáo dục nhằm đào tạo ra một năng suất lao động xã hội cao hơn, có tác dụng đẩy mạnh sản xuất, pháttriển kinh tế. Lịch sử phát triển kinh tế công nghiệp ở các nước tưbản chủ nghĩa phát triển (Anh, Pháp, Đức, Nhật.) đã khẳng định chức năng to lớn này của giáo dục. * Chức năng chính trị - xã hội Giáo dục có tác động làm thay đổi bộ mặt cấu trúc của xã hội.
Giáo dục làm thay đổi cả vẻ mặt bên ngoài cũng nhưnội dung bên trong (hình thức, nội dung) của các nhóm xã hội; của các bộ phận dân cưtrong cộng đồng; của các giai cấp khác nhau (khi xã hội có giai cấp). Một số vấn đề đặt ra như: giáo dục là của ai? Chất lượng dân cư, dân tộc, giai cấp xã hội khác nhau như thế nào? Tính chất bình đẳng, tính chất xã hội hóa của giáo dục nhưthế nào?