Chương 1 QUAN ĐIỂM CỦA HỒ CHÍ MINH VỀ GIÁO DỤC LỐI SỐNG CHO THANH NIÊN - MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG 1. Một số khái niệm cơ bản 1. Khái niệm lối sống và giáo dục lối sống. Lối sống là khái niệm vẫn đang còn nhiều ý kiến tranh luận khác nhau.
Từ lâu, khái niệm này đã được các nhà triết học, văn hóa, xã hội học đề cập. từ lối sống được dịch từ “mode de vie” trong tiếng Pháp, “Lebensweise” trong tiếng Đức, “Obraz zhizni” trong tiếng Nga, và “Mode of life” trong tiếng Anh. Vào những năm 60-80 của thế kỷ XX ở liên Xô cũ và các nước Đông Âu có hơn 50 định nghĩa về lối sống, nhưng đến nay vẫn chưa thể nêu lên một định nghĩa tương đối thống nhất về nội dung và ý nghĩa của nó. Giải thích phạm trù lối sống, học thuyết Mác đi từ phương thức hoạt động sản xuất của con người.
Trong tác phẩm “Hệ tư tưởng Đức”, C.Ăngghen cho rằng: “Không nên nghiên cứu phương thức sản xuất ấy đơn thuần theo khía cạnh nó là sự tái sản xuất ra sự tồn tại thể xác của cá nhân. Mà hơn thế, nó là một phương thức hoạt động nhất định của những cá nhân ấy, một hình thức nhất định của hoạt động sống của họ, một phương thức sinh sống nhất định của họ” [33, tr. Như vậy, Mác đã khẳng định, sản xuất là yếu tố quyết định sự tồn tại của cá nhân và phương thức sản xuất là hình thức hoạt động cơ bản của con người, là phương thức sinh sống của con người, là mặt cơ bản của lối sống. Theo Mác, lối sống chính là phương thức là dạng hoạt động của con người, nó chịu sự quyết định của phương thức sản xuất.
Tuy chịu sự quyết định của phương thức sản xuất, nhưng lối sống không phải là sản phẩm thụ động của lực lượng sản xuất, quan hệ sản xuất và những điều kiện sống khác. Bởi lẽ, phạm vi của lối sống rộng hơn phương thức sản xuất. Ngoài những hoạt động vật chất của con người còn có các hoạt động chính trị, xã hội, nghệ thuật…Phạm vi của lối sống tương ứng với hình thái kinh tế- xã hội. Tuy nhiên hai khái niệm ấy không đồng nhất với nhau.
Hình thái kinh tế- xã hội gắn liền với hoạt động sản xuất vật chất 12 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com của con người, đó là một tồn tại khách quan, độc lập với ý thức của con người. Ngược lại, lối sống phản ánh hoạt động chủ thể bao gồm: nhận thức, tình cảm, động cơ, hành vi, ứng xử, thể chế xã hội…và cả những mối liên hệ giữa chúng. Ở Việt Nam, “lối sống” là một danh từ ghép. Lối là lề lối, thể thức, kiểu cách, phương thức.
Sống là sinh hoạt, là quá trình hoạt động sinh học của con người và xã hội. Theo từ điển Bách khoa Việt Nam: “Lối sống là toàn bộ những hình thức hoạt động sống của con người trong một xã hội nhất định được xem xét thống nhất với các điều kiện kinh tế xã hội nhất định”[61, tr. Trên cơ sở tiếp cận quan điểm của chủ nghĩa Mác- lênin và những giá trị truyền thống dân tộc về lối sống Hồ Chí Minh xem lối sống là hình thức biểu hiện của văn hóa - văn hóa đời sống. Người quan niệm văn hóa là bộ mặt tinh thần của xã hội và bộ mặt đó được thể hiện trong cuộc sống hàng ngày của mỗi người.
Điều này được Người chỉ ra khi nói về nội dung của đời sống mới, cũng như cách thức xây dựng đời sống mới ở một nước Việt Nam độc lập. Theo Hồ Chí Minh, lối sống bộc lộ thông qua các hoạt động của con người trong cách ăn, cách mặc, cách ở, cách đi lại, cách làm việc. Lối sống vừa có các giá trị của văn minh nhân loại vừa có các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc. Bên cạnh các giá trị vĩnh cửu, lối sống cũng chứa đựng các giá trị phù hợp với điều kiện lịch sử của từng thời kỳ nhất định; có các khía cạnh tiến bộ và cả những khía cạnh tiêu cực.
Có thể nói, lối sống bộc lộ nhân cách của con người trong một điều kiện hoàn cảnh cụ thể nhất định. Con người phản ánh qua lối sống phần nào diện mạo văn hóa thời đại thông qua năng lực trí tuệ, quan hệ ứng xử và khả năng đồng hóa thẩm mỹ hiện thực của mình trong nhiều phương diện khác nhau. Với Hồ Chí Minh, lối sống bao gồm lối sống riêng của từng cá nhân và lối sống chung của từng nhóm người, rộng hơn là toàn xã hội. Lối sống cá nhân là toàn bộ những hoạt động sống của cá nhân trong một xã hội nhất định, đồng thời là sự phản ánh kết quả nhận thức của cá nhân về các điều kiện kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội.Vì thế, lối sống cá nhân luôn mang đậm dấu ấn cá nhân và có tính phong phú đa dạng.
Mặt khác được hình thành từ 13 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com một điều kiện kinh tế xã hội nhất định nên lối sống của các cá nhân lại có những điểm chung tương đồng tạo nên lối sống chung của toàn xã hội. Chúng không có sự tách rời biệt lập mà trái lại luôn thống nhất, tác động qua lại lẫn nhau. Hồ Chí Minh quan niệm xã hội là do nhiều cá nhân hợp lại mà thành, chính vì thế, lối sống cá nhân tích cực thì góp phần tạo nên lối sống tiến bộ của xã hội. Lối sống văn minh, cao đẹp của Chủ tịch Hồ Chí Minh đã trở thành mẫu mực cho toàn Đảng, toàn quân, toàn dân ta học tập và noi theo.
Ngược lại, lối sống xã hội có tác dụng định hướng cho lối sống cá nhân, giúp mỗi cá nhân điều chỉnh lối sống của bản thân. Khái niệm “lối sống” được đảng ta đề cập lần đầu tiên trong văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IV của Đảng. Các đại hội sau đó Đảng ta đều đề cập vấn đề lối sống. Hiện nay, vấn đề lối sống đã được nhiều nhà nghiên cứu ở nước ta quan tâm nhiều hơn và nghiên cứu sâu hơn.
Trên cơ sở tiếp cận quan điểm của chủ nghĩa Mác- Lênin vê lối sống, Giáo sư Vũ Khiêu trong tác phẩm “Văn hóa Việt Nam, xã hội và con người” đã quan niệm lối sống theo nghĩa rất rộng: “ Lối sống là phạm trù xã hội khái quát toàn bộ hoạt động của các dân tộc, giai cấp, các nhóm xã hội, các cá nhân trong những điều kiện của một hình thái kinh tế xã hội nhất định và biểu hiện trên các lĩnh vực của đời sống: trong lao động và hưởng thụ, trong quan hệ giữa người với người, trong sinh hoạt tinh thần và văn hóa”[24, tr. Giáo sư, Tiến sĩ Đỗ Huy khẳng định, “Lối sống là tổng hòa những dạng hoạt động sống điển hình của con người trong điều kiện tự nhiên và xã hội nhất định”[13, tr. Ở góc độ xem xét tổng hòa các mặt cơ bản, khắc họa những đặc điểm cá nhân, tập thể, giai cấp và cộng đồng, Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Văn Huyên cho rằng: “Lối sống là tổ hợp toàn bộ các mô hình, cách thức và phong thái sống của con người thể hiện trong mọi phương thức cũng như lĩnh vực hoạt động, từ sản xuất, tiêu dùng, sinh hoạt đến thái độ hành vi, cách tư duy, lối ứng xử giữa con người với con người, giữa chủ thể với đối tượng, giữa điều kiện với phương tiện và mục đích sống”[19, tr. 14 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Như vậy, trên cơ sở những quan điểm mà các tác giả đưa ra khi định nghĩa về lối sống, chúng ta có thể nhận thấy có những điểm tương đồng khi cho rằng: lối sống là sự khái quát hay tổng hòa toàn bộ hoạt động sống của con người trong những điều kiện của một hình thái kinh tế xã hội nhất định và biểu hiện trên mọi lĩnh vực của đời sống từ lao động, trong sinh hoạt vật chất đến tinh thần, trong quan hệ giữa người và người.
Từ đó chúng ta có thể đưa ra một số đặc điểm cơ bản của lối sống: Thứ nhất, nói đến lối sống là nói đến tổng hòa các hoạt động sống ổn định của con người gắn liền với dân tộc, giai cấp, nhóm xã hội và các cá nhân trong cộng đồng. Thứ hai, lối sống chịu sự quy định của phương thức sản xuất và các điều kiện sống của con người. Thứ ba, đặc trưng bản chất của lối sống trong toàn bộ hoạt động sống là hoạt động lao động sản xuất, bởi nó là hoạt động có tính chất nền tảng, có tính người trong việc sáng tạo các giá trị vật chất cũng như giá trị tinh thần. Thứ tư, tổng hòa các khuôn mẫu ững xử, các thể chế xã hội được vận hành theo một bảng giá trị xã hội nào đó trong những điều kiện kinh tế- xã hội nhất định, đó chính là nội dung và phạm vi của lối sống.
Thứ năm, lối sống nói chung mang tính văn hóa, bởi vì trong các hành động xã hội, thể chế xã hội, khuôn mẫu ứng xử…trong lối sống đều mang ý nghĩa văn hóa, hướng tới cái đúng, cái tốt và cái đẹp. Như vậy có thể nói lối sống là toàn bộ những hoạt động của con người được biểu hiện trên các lĩnh vực của đời sống như lao động, sản xuất, và hoạt động giao tiếp hàng ngày, trong một chế độ xã hội nhất định. Từ khái niệm trên về lối sống, có thể hiểu giáo dục lối sống là quá trình trang bị những kiến thức và kỹ năng cần thiết cho chủ thể được giáo dục để những hoạt động của họ biểu hiện trong các lĩnh vực của đời sống phù hợp với những chuẩn mực chung trong một chế độ xã hội nhất định. 15 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.
Khái niệm nếp sống L.V Kokan cho rằng: “Nếp sống của con người được coi là sự phản ánh của cá nhân vào xã hội, còn lối sống của con người được coi như là sự phản ánh xã hội vào cá nhân”[Dẫn theo 20, tr. Buchenko lại cho rằng “nếp sống không phải là một phần mà là một trong những hình thức biểu hiện của lối sống” ”[Dẫn theo 20, tr. Lối sống là một hệ thống những hành vi của con người, trong lao động cũng như trong quan hệ xã hội khác. Những hành vi được lặp đi lặp lại nhiều lần thành một quy định, nền nếp, thói quen, phong tục, tập quán, lễ nghi…được gọi là nếp sống.