Chương 1: Những vấn đề chung về giao dịch dân sự bất động sản giả tạo nhằm mục đích trốn thuế theo pháp luật dân sự Việt Nam. Chương 2: Bất cập của pháp luật về giao dịch dân sự bất động sản hạn chế giao dịch giả tạo vì mục đích trốn thuế ở Việt Nam và kiến nghị hoàn thiện. NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ GIAO DỊCH DÂN SỰ VỀ BẤT ĐỘNG SẢN GIẢ TẠO NHẰM MỤC ĐÍCH TRỐN THUẾ THEO PHÁP LUẬT DÂN SỰ VIỆT NAM 1. KHÁI NIỆM, ĐẶC ĐIỂM CỦA GIAO DỊCH DÂN SỰ VỀ BẤT ĐỘNG SẢN GIẢ TẠO NHẰM TRỐN THUẾ 1.
Khái niệm về giao dịch dân sự về bất động sản giả tạo nhằm trốn thuế 1. Khái niệm chung về giao dịch dân sự Giao dịch dân sự là hợp đồng hoặc hành vi pháp lý đơn phương làm phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự1. Có thể nói giao dịch dân sự là một loại hình hoạt động của con người (cá nhân, tổ chức…), thông qua đó các chủ thể thể hiện được ý chí, sự tự do, tự nguyện, thỏa thuận trong khuôn khổ pháp luật quy định về các quyền, nghĩa vụ dân sự được phát sinh, thay đổi, chấm dứt, góp phần làm cho giao lưu dân sự phát triển phong phú, đa dạng, phù hợp với tiến độ phát triển kinh tế, xã hội. Giao dịch dân sự được phân thành ba loại là hợp đồng dân sự, hành vi pháp lý đơn phương và giao dịch dân sự có điều kiện.
Để giao dịch dân sự có hiệu lực thì cần những điều kiện sau chủ thể có năng lực pháp luật dân sự, năng lực hành vi dân sự phù hợp với giao dịch dân sự được xác lập; chủ thể tham gia giao dịch dân sự hoàn toàn tự nguyện; mục đích và nội dung của giao dịch dân sự không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội và hình thức giao dịch phù hợp với quy định của pháp luật 2. Như vậy, một trong những yếu tố được nhắc đến để một giao dịch dân sự không bị vô hiệu chính là sự tự nguyện của các bên chủ thể tham gia. Đây chính là cơ sở dẫn đến sự vô hiệu của giao dịch dân sự được xác lập do giả tạo. Khái niệm giao dịch dân sự được xác lập do giả tạo “Giả tạo” theo Từ điển Tiếng Việt được hiểu là không thật, vì được tạo ra một cách không tự nhiên.
Tuy nhiên trong khoa học pháp lý thì khái niệm “giả tạo” chưa được đề cập đến mà chỉ được nhắc đến với những khái niệm kèm theo như 1 Điều 116 BLDS 2015. 13 giao dịch giả tạo, hợp đồng giả tạo. Vì vậy, ta có thể hiểu “giả tạo” theo nghĩa Từ điển Tiếng Việt giải thích để từ đó có thể hiểu rõ hơn về vấn đề giao dịch dân sự được xác lập do giả tạo. Mặc dù từ “giả tạo” được quy định tại điều 124 BLDS 2015, nhưng BLDS năm 2015 lại không có bất kỳ một khái niệm hay định nghĩa nào về thuật ngữ này.
Theo từ điển tiếng việt thì giả tạo là sự không thực chất3. Còn theo một số tác giả, “giao dịch giả tạo là giao dịch mà trong đó việc thể hiện ý chí ra bên ngoài khác với ý chí nội tâm và kết quả thực hiện của các bên tham gia giao dịch”4. Sự biểu hiện ý chí ra bên ngoài dưới một hình thức nhất định chính là sự thể hiện ý chí tự nguyện của chủ thể trong giao dịch dân sự. Tuy nhiên không phải sự tự nguyện nào cũng làm phát sinh hậu quả pháp lý.
Có những trường hợp bản thân chủ thể hoàn toàn kiểm soát được sự biểu hiện ý chí ra bên ngoài, không bị tác động chi phối bởi bất cứ yếu tố khách quan nào nhưng cũng không được pháp luật thừa nhận, đó chính là giao dịch dân sự được xác lập do giả tạo. Theo từ điển giải thích thuật ngữ Luật học “Giao dịch dân sự do giả tạo là giao dịch dân sự được xác lập nhằm che giấu giao dịch có thật khác. Trong giao dịch dân sự, các chủ thể không có ý định xác lập quyền và nghĩa vụ đối với nhau. Đối với giao dịch dân sự do giả tạo, chủ thể hoàn toàn mong muốn sự thể hiện ý chí ra bên ngoài dưới một hình thức nhất định mặc dù ý chí đó không phải là ý chí đích thực của chủ thể.
Nội dung của giao dịch không phải xuất phát từ ý chí đích thực của các bên. Pháp luật các nước đều coi giao dịch giao kết do giả tạo là vô hiệu. Bởi mặc dù trong giao dịch này, các bên tham gia là hoàn toàn tự nguyện nhưng lại cố ý bày tỏ ý chí không đúng ý chí đích thực của họ, nghĩa là mặc dù có sự tự nguyện nhưng không thống nhất ý chí bên trong và bên ngoài. BLDS và thương mại Thái Lan quy định “Một tuyên bố ý định không thực, được làm với sự đồng lõa của bên kia thì vô 3 Nguyễn Như Ý (Chủ biên), Đại từ điển tiếng việt, Nxb.Đại học quốc gia TP.
4 Hoàng Thế Liên (Chủ biên), Bình luận khoa học BLDS năm 2005, Nxb.Chính trị quốc gia, Hà Nội, năm 2013, tr. 5 Nguyễn Ngọc Hòa (Chủ biên), Từ điển giải thích thuật ngữ Luật học - Luật dân sự, Luật hôn nhân và gia đình, Luật tố tụng dân sự, Trường đại học Luật Hà Nội, Nxb.Công an nhân dân, năm 1999. BLDS Nhật Bản cũng quy định“Việc tuyên bố ý chí giả tạo và tiến hành với sự câu kết của bên kia là không có ý nghĩa và bị vô hiệu. BLDS 2015 quy định về giao dịch dân sự vô hiệu do giả tạo như sau “Khi các bên xác lập giao dịch dân sự một cách giả tạo nhằm che giấu một giao dịch dân sự khác thì giao dịch dân sự giả tạo vô hiệu, còn giao dịch dân sự bị che giấu vẫn có hiệu lực, trừ trường hợp giao dịch đó cũng vô hiệu theo quy định của Bộ luật này hoặc luật khác có liên quan.
Trường hợp xác lập giao dịch dân sự giả tạo nhằm trốn tránh nghĩa vụ với người thứ ba thì giao dịch dân sự đó vô hiệu. Như vậy hầu hết pháp luật các nước và pháp luật nước ta đều coi giao dịch dân sự được xác lập bởi sự giả tạo là vô hiệu. Về bản chất giao dịch dân sự giả tạo là giao dịch dân sự mang tính hình thức nhằm che giấu một hoạt động khác và nó được thiết lập không dựa trên ý chí đích thực của các bên. Thông thường nó được thiết lập nhằm trốn tránh nghĩa vụ đối với người khác hoặc đối với xã hội, cũng có khi để che giấu một hành vi bất hợp pháp.
Qua những phân tích trên đây có thể đưa ra khái niệm giao dịch giả tạo là giao dịch dân sự được xác lập không xuất phát từ ý chí đích thực của các bên, không nhằm mục đích xác lập quyền và nghĩa vụ dân sự theo quy định của pháp luật mà nhằm che giấu một giao dịch khác hoặc trốn tránh nghĩa vụ với người thứ ba. Khái niệm giao dịch dân sự về bất động sản giả tạo nhằm trốn thuế BLDS sử dụng nhiều lần thuật ngữ “giả tạo” nhưng không nêu rõ thuật ngữ này cần được hiểu như thế nào. Bộ nguyên tắc Châu Âu về hợp đồng có quy định về giả tạo và cũng không có định nghĩa về giả tạo theo Điều 6:103, “khi các bên đã xác lập một hợp đồng bế ngoài che dấu một thỏa thuận thực chất của họ, thỏa thuận che dấu có giá trị pháp lý giữa các bên”9. 6 Điều 109 BLDS và thương mại Thái Lan (các quyền I-VI) năm 1995.
7 BLDS Nhật Bản, Civil Code（Part I, Part II, and Part III), Act No. 89 of April 27, 1896 “(Fictitious Manifestation of Intention) Article 94 Any fictitious manifestation of intention made in collusion with another party(ies) shall be void. The nullity of the manifestation of intention pursuant to the provision of the preceding paragraph may not be asserted against a third party without knowledge. 9 Đỗ Văn Đại, Luật hợp đồng Việt Nam – Bản án và Bình luận bản án (Tập 1), Nxb.
Đại học quốc gia, năm 2020, tr. 15 Theo một số nhà bình luận BLDS, “giao dịch dân sự giả tạo là giao dịch mà trong đó việc thể biện ý chí ra bên ngoài khác với ý chí nội tâm và kết quả thực hiện của các bên tham gia giao dịch”10.Các quyết định được bình luận và BLDS cũng như kinh nghiệm cho thấy giả tạo trong giao dịch dân sự là trường hợp có một giao dịch thể hiện ra bên ngoài nhưng giao dịch này không có thật.Hiện tượng giả tạo tồn tại ở bất kỳ xã hội nào. Tuy nhiên, pháp luật phản ứng đối với hiện tượng này như thế nào lại khác nhau, tùy theo từng nước và sự phản ứng này có hiệu quả như thế nào cũng khác nhau ở từng hệ thống luật. Trên thực tế phát hiện giả tạo và áp dụng chế tài về giả tạo chủ yếu không liên quan đến giả tạo để trốn thuế trong khi đó hợp đồng chuyển nhượng BĐS thường xuyên xảy ra hiện tượng trốn thuế.
Trường hợp, các bên thỏa thuận ngôi nhà là 1,2 tỷ đồng nhưng chỉ nêu trong hợp đồng trước công chứng là 1 tỷ. Đây là trường hơp giả tạo nhưng hiện nay các bản án về giả tạo ở Việt Nam nhìn chung rất ít liên quan đến vấn đề giả tạo nhà trồn thuế. Ở Việt Nam, hợp đồng 1,2 tỷ có giá trị pháp lý giữa các bên và hợp đồng 1 tỷ vô hiệu nên bên mua cũng như bên bán không có lợi ích gì mà “tố cáo” sự giả tạo ra Tòa án nên rất ít phát hiện ra vi phạm. Ngược lại, đối với lĩnh vực trốn thuế, Pháp lại theo hướng là giữa các bên, thì hợp đồng thực tế vô hiệu và chỉ có hợp đồng bề ngoài có giá trị pháp lý.
Như vậy, bên mua có lợi khi tố cáo giả tạo vì hợp đồng thực tế vô hiệu nên không phải trả 1,2 tỷ mà chỉ hợp đồng giả tạo có giá trị pháp lý nên chỉ phải trả 1 tỷ: có lợi ích cá nhân khi tố cáo “giả tạo” sẽ thúc đẩy bên mua “tố cáo” giả tạo ra Tòa. Với chính sách này, sẽ phát hiện được nhiều giả tạo và làm giảm bớt giả tạo trong thực tế. Ở Pháp cơ quan thuế được quyền lựa chọn hợp đồng giả tạo hay hợp đồng thực tế để tính thuế, lợi ích về thuế đối với nhà nước là không thay đổi nhưng cơ hội để phát hiện ra vi phạm lại rất nhiều11. Như vậy, cũng một vấn đề nhưng được giải quyết khác nhau với những hệ quả khác nhau ở Pháp và ở Việt Nam.