Luận văn thạc sĩ về giải quyết tranh chấp thương mại bằng trọng tài tại Việt Nam

Chuyên đề nghiên cứu Giải quyết tranh chấp thương mại bằng trọng tài tại Việt Nam, cập nhật xu hướng mới, giá trị tham khảo cao cho chuyên gia chuyên

• Tác giả: Tran Thi Tham
• Người hướng dẫn: PGS. Tran Ngoc Dung
• Trường học: Trường Đại học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Kinh tế
• Đề tài: Giải Quyết Tranh Chấp Thương Mại Bằng Trọng Tài Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI NÓI ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: MOT SO VAN DE LÝ LUẬN VE PHÁP LUẬT GIẢI QUYẾT TRANH CHAP THUONG MAI BANG TRONG TAI VU VIEC TAI VIET NAM
• 1.1. Khái niệm, bản chất của trọng tài vụ việc trong giải quyết các tranh chấp thương mại
• 1.2. Hệ thống pháp luật giải quyết tranh chấp thương mại bằng trọng tài vụ việc ở Việt Nam - Quá trình hình thành và phát triển
• 1.3. Các yếu tố ảnh hưởng tới sự phát triển của trọng tài vụ việc và pháp luật trọng tài vụ việc ở Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT GIẢI QUYẾT TRANH CHÁP THƯƠNG MẠI BẰNG TRỌNG TÀI VỤ VIỆC TẠI VIỆT NAM
• 2.1. Quy định về điều kiện giải quyết tranh chấp thương mại bằng trọng tài vụ việc
• 2.2. Quy định về thành lập hội đồng trọng tài vụ việc và sự hỗ trợ của Tòa án trong việc thành lập hội đồng trọng tài vụ việc
• 2.3. Quy định về đăng ký phán quyết trọng tài vụ việc và thi hành phán quyết của trọng tài vụ việc
• 2.4. Thực tiễn thi hành pháp luật về giải quyết tranh chấp thương mại bằng trọng tài vụ việc
• 3. CHƯƠNG 3: YEU CAU VA GIAI PHAP HOAN THIEN CAC QUY DINH VE GIAI QUYET TRANH CHAP THUONG MAI BANG TRONG TAI VU VIEC O VIET NAM
• 3.1. Yêu cầu đối với việc hoàn thiện các quy định về giải quyết tranh chấp thương mại bằng trọng tài vụ việc ở Việt Nam
• 3.2. Một số giải pháp hoàn thiện các quy định về giải quyết tranh chấp thương mại bằng trọng tài vụ việc ở Việt Nam
• KET LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Khái niệm và bản chất của trọng tài vụ việc trong giải quyết các tranh chấp thương mại

Trọng tài vụ việc (TTVV) là một hình thức trọng tài được thành lập theo yêu cầu của các bên tranh chấp để giải quyết một vụ việc cụ thể. TTVV không nhất thiết phải tuân theo quy tắc của một tổ chức trọng tài thường trực, cho phép các bên tự quy định quy tắc tố tụng riêng. Điều này tạo ra sự linh hoạt trong việc giải quyết tranh chấp thương mại. Theo Luật Trọng tài Thương mại (2010), TTVV được định nghĩa là cơ quan xét xử do các bên thỏa thuận thành lập. Điều này cho thấy sự tự do và quyền tự định đoạt của các bên trong việc lựa chọn phương thức giải quyết tranh chấp. TTVV có thể được xem như một tổ chức phi Chính phủ, hoạt động dựa trên sự thỏa thuận giữa các bên, không nhân danh quyền lực nhà nước. Điều này tạo ra sự khác biệt rõ rệt giữa TTVV và Tòa án, nơi mà phán quyết được ban hành nhân danh quyền lực nhà nước. TTVV chỉ có thể thi hành phán quyết khi có sự hỗ trợ từ cơ quan tư pháp. Do đó, sự thỏa thuận giữa các bên là yếu tố cốt lõi trong hoạt động của TTVV.

1.1 Đặc điểm của trọng tài vụ việc

TTVV có những đặc điểm nổi bật như tính linh hoạt và khả năng tự điều chỉnh theo nhu cầu của các bên. Các bên có thể tự quyết định quy trình và thủ tục giải quyết tranh chấp, điều này giúp tiết kiệm thời gian và chi phí. Hơn nữa, TTVV còn bảo vệ được bí mật kinh doanh của các bên, điều mà các phương thức giải quyết tranh chấp khác không thể đảm bảo. Đặc biệt, với sự ra đời của Luật Trọng tài Thương mại năm 2010, phán quyết của TTVV được công nhận và thi hành mà không cần thông qua Tòa án, tạo điều kiện thuận lợi cho việc thực thi phán quyết. Tuy nhiên, TTVV cũng gặp phải những thách thức như thiếu niềm tin từ phía doanh nghiệp và sự chưa hoàn thiện trong các quy định pháp lý liên quan đến trọng tài vụ việc.

II. Quy trình trọng tài và các quy định pháp luật liên quan đến giải quyết tranh chấp

Quy trình trọng tài vụ việc bao gồm các bước từ việc thành lập hội đồng trọng tài đến việc thi hành phán quyết. Đầu tiên, các bên cần thỏa thuận về việc thành lập hội đồng trọng tài, trong đó quy định rõ ràng về số lượng trọng tài viên và quy trình lựa chọn. Sau khi hội đồng trọng tài được thành lập, các bên sẽ tiến hành phiên họp để trình bày ý kiến và chứng cứ. Sau khi xem xét, hội đồng sẽ ra phán quyết. Theo quy định của Luật Trọng tài Thương mại, phán quyết của trọng tài có giá trị pháp lý và được thi hành như một bản án của Tòa án. Tuy nhiên, thực tế cho thấy, việc thi hành phán quyết trọng tài vẫn gặp nhiều khó khăn do thiếu sự hỗ trợ từ cơ quan tư pháp. Điều này đặt ra yêu cầu cần thiết phải hoàn thiện các quy định pháp luật liên quan đến giải quyết tranh chấp bằng trọng tài, nhằm nâng cao hiệu quả và tính khả thi của phương thức này.

2.1 Các quy định về thành lập hội đồng trọng tài

Việc thành lập hội đồng trọng tài là một bước quan trọng trong quy trình giải quyết tranh chấp. Các bên có thể tự do lựa chọn trọng tài viên, điều này giúp đảm bảo tính công bằng và khách quan trong quá trình giải quyết. Tuy nhiên, các quy định hiện hành về thành lập hội đồng trọng tài còn thiếu rõ ràng, dẫn đến nhiều khó khăn trong thực tiễn. Cần có những quy định cụ thể hơn về tiêu chuẩn và quy trình lựa chọn trọng tài viên, nhằm đảm bảo rằng các bên có thể lựa chọn được những người có đủ năng lực và kinh nghiệm để giải quyết tranh chấp một cách hiệu quả.

III. Thực trạng và yêu cầu hoàn thiện pháp luật về giải quyết tranh chấp thương mại bằng trọng tài

Thực trạng pháp luật về giải quyết tranh chấp thương mại bằng trọng tài tại Việt Nam hiện nay cho thấy nhiều bất cập. Mặc dù Luật Trọng tài Thương mại đã được ban hành, nhưng nhiều quy định vẫn chưa rõ ràng và chưa đáp ứng được yêu cầu thực tiễn. Các doanh nghiệp vẫn còn e ngại khi lựa chọn trọng tài là phương thức giải quyết tranh chấp do thiếu niềm tin vào tính hiệu quả và khả năng thi hành phán quyết. Để khắc phục tình trạng này, cần có những giải pháp cụ thể nhằm hoàn thiện các quy định pháp luật, nâng cao hiệu quả hoạt động của trọng tài. Cần tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục về trọng tài, đồng thời xây dựng một hệ thống trọng tài chuyên nghiệp và đáng tin cậy, từ đó tạo niềm tin cho các doanh nghiệp khi lựa chọn trọng tài là phương thức giải quyết tranh chấp.

3.1 Giải pháp hoàn thiện quy định pháp luật

Để hoàn thiện quy định pháp luật về giải quyết tranh chấp thương mại bằng trọng tài, cần xem xét sửa đổi, bổ sung các quy định hiện hành. Cần quy định rõ ràng hơn về quyền và nghĩa vụ của các bên trong quá trình trọng tài, cũng như quy trình thi hành phán quyết. Đồng thời, cần có cơ chế giám sát và hỗ trợ từ phía cơ quan nhà nước để đảm bảo rằng các phán quyết trọng tài được thi hành một cách hiệu quả. Việc này không chỉ giúp nâng cao tính khả thi của trọng tài mà còn góp phần thúc đẩy môi trường kinh doanh tại Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng, Việt Nam đã thiết lập quan hệ thương mại với hơn 100 quốc gia và ký kết nhiều hiệp định thương mại quan trọng như Hiệp định Thương mại Việt - Mỹ, Hiệp định dệt may Việt Nam - EU, và tham gia các tổ chức kinh tế khu vực như ASEAN, APEC, WTO. Theo báo cáo của ngành, số lượng tranh chấp thương mại phát sinh ngày càng tăng, đòi hỏi các cơ chế giải quyết tranh chấp hiệu quả, nhanh chóng và phù hợp với đặc thù thương mại hiện đại. Trọng tài thương mại, đặc biệt là trọng tài vụ việc (TTVV), được xem là phương thức giải quyết tranh chấp có nhiều ưu điểm như thủ tục linh hoạt, chi phí thấp, bảo mật thông tin và thời gian xử lý nhanh.

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là phân tích thực trạng pháp luật và thực tiễn giải quyết tranh chấp thương mại bằng trọng tài vụ việc tại Việt Nam, từ đó đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thi hành. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các quy định pháp luật hiện hành, bao gồm Luật Trọng tài Thương mại năm 2010, các văn bản hướng dẫn thi hành, và so sánh với pháp luật quốc tế. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc tạo dựng hành lang pháp lý vững chắc, góp phần nâng cao niềm tin của doanh nghiệp vào phương thức trọng tài vụ việc, đồng thời giảm tải cho hệ thống tòa án.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên khung lý thuyết biện chứng duy vật của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Hai mô hình trọng tài chính được nghiên cứu là trọng tài thường trực và trọng tài vụ việc (adhoc arbitration). Các khái niệm trọng tài vụ việc, thỏa thuận trọng tài, thẩm quyền trọng tài, phán quyết trọng tài và thi hành phán quyết trọng tài được làm rõ. Luận văn cũng áp dụng các chuẩn mực quốc tế như Luật mẫu UNCITRAL, Công ước New York 1958, và các luật trọng tài của các quốc gia phát triển để so sánh và đánh giá pháp luật Việt Nam.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp phân tích, so sánh, chứng minh, diễn giải, lịch sử, thống kê và quy nạp. Nguồn dữ liệu chính bao gồm các văn bản pháp luật Việt Nam (Luật Trọng tài Thương mại 2010, Bộ luật Tố tụng Dân sự 2004, Luật Doanh nghiệp 2005, Luật Thương mại 2005, v.v.), các báo cáo hoạt động của Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam, các bài viết chuyên ngành, luận văn thạc sĩ và luận án tiến sĩ liên quan. Cỡ mẫu nghiên cứu là toàn bộ các quy định pháp luật và các vụ việc trọng tài vụ việc tiêu biểu trong giai đoạn 2003-2012 tại Việt Nam. Phân tích tập trung vào việc đánh giá tính hiệu quả, ưu nhược điểm của pháp luật hiện hành và thực tiễn áp dụng.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Pháp luật Việt Nam đã thừa nhận và quy định cụ thể về trọng tài vụ việc từ năm 2003 với Pháp lệnh Trọng tài Thương mại, và được hoàn thiện hơn trong Luật Trọng tài Thương mại 2010. Luật quy định rõ về thỏa thuận trọng tài, thẩm quyền, thành lập hội đồng trọng tài, đăng ký và thi hành phán quyết trọng tài vụ việc. Ví dụ, khoản 2 Điều 62 Luật TTTM 2010 quy định việc đăng ký phán quyết trọng tài vụ việc là bắt buộc trong vòng 1 năm kể từ ngày ban hành phán quyết.

2. Ưu điểm của trọng tài vụ việc bao gồm thủ tục tố tụng linh hoạt, chi phí thấp (ví dụ phí đăng ký tại ICC là 2.500 USD, tại Viện Trọng tài Stockholm là 1.500 Euro, trong khi trọng tài vụ việc không phải trả phí hành chính trung tâm), quyền tự định đoạt của các bên cao, và khả năng lựa chọn trọng tài viên không giới hạn trong danh sách trung tâm trọng tài. Điều này giúp giải quyết tranh chấp nhanh chóng, bảo mật và tiết kiệm chi phí.

3. Hạn chế của trọng tài vụ việc là phụ thuộc nhiều vào thiện chí các bên, dễ bị trì hoãn nếu một bên không hợp tác, thiếu tổ chức giám sát tố tụng, và sự hỗ trợ của tòa án trong việc thành lập hội đồng trọng tài vụ việc còn hạn chế. Thực tế từ năm 2004 đến 2012, TAND TP Hà Nội không có trường hợp hỗ trợ chỉ định trọng tài viên cho trọng tài vụ việc, cho thấy sự ít phổ biến và khó khăn trong áp dụng.

4. Thực tiễn giải quyết tranh chấp bằng trọng tài vụ việc còn nhiều vướng mắc như chưa có quy định rõ về thời gian thành lập hội đồng trọng tài khi có khiếu nại, chưa có quy định về trọng tài phí và thuế thu nhập cá nhân của trọng tài viên, thủ tục hòa giải chưa rõ ràng, và quy định lưu trữ hồ sơ trọng tài còn chung chung. Ví dụ, vụ tranh chấp giữa Công ty A và Công ty B về hợp đồng xây dựng hồ bơi cho thấy sự lúng túng trong việc xử lý khiếu nại chỉ định trọng tài viên và thủ tục hòa giải.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của những hạn chế trên xuất phát từ việc pháp luật trọng tài Việt Nam còn non trẻ, chưa hoàn toàn đồng bộ và chưa được phổ biến rộng rãi đến các chủ thể kinh doanh. So với các nước phát triển, Việt Nam mới chỉ bắt đầu áp dụng các chuẩn mực quốc tế về trọng tài vụ việc, trong khi đội ngũ trọng tài viên còn thiếu kinh nghiệm và trình độ ngoại ngữ hạn chế. Sự hỗ trợ của tòa án trong việc thành lập hội đồng trọng tài vụ việc là cần thiết nhưng chưa được thực hiện hiệu quả, dẫn đến việc trọng tài vụ việc chưa được doanh nghiệp tin tưởng lựa chọn.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tăng trưởng số vụ việc trọng tài tại Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam từ 48 vụ năm 2009 lên 83 vụ năm 2011, minh họa sự phát triển của trọng tài nói chung nhưng chưa phản ánh rõ trọng tài vụ việc. Bảng so sánh ưu nhược điểm của trọng tài vụ việc và trọng tài quy chế cũng giúp làm rõ sự khác biệt và tiềm năng phát triển.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Quy định thời gian thành lập hội đồng trọng tài vụ việc khi có khiếu nại: Luật cần bổ sung quy định rõ ràng, ví dụ trong vòng 15 ngày kể từ khi tòa án giải quyết khiếu nại, hai trọng tài viên phải bầu chủ tịch hội đồng trọng tài để đảm bảo tính liên tục và hợp pháp của tố tụng.

2. Trao quyền cho hội đồng trọng tài vụ việc quyết định quy tắc tố tụng và trình tự thủ tục khi các bên không thỏa thuận được, đồng thời quy định rõ về việc thay đổi địa điểm và ngôn ngữ giải quyết tranh chấp phải được lập thành văn bản và do hội đồng quyết định.

3. Bổ sung quy định về trọng tài phí và thuế thu nhập cá nhân của trọng tài viên: Cần có hướng dẫn cụ thể về việc mở tài khoản thu phí, cấp hóa đơn tài chính, và thủ tục kê khai thuế để đảm bảo minh bạch và thuận tiện cho các bên.

4. Quy định thủ tục hòa giải và đình chỉ giải quyết tranh chấp trọng tài: Luật nên quy định rõ các văn bản cần thiết như biên bản thanh lý hợp đồng, thỏa thuận chấm dứt giải quyết tranh chấp và văn bản đề nghị đình chỉ để đảm bảo thủ tục tố tụng minh bạch.

5. Quy định lưu trữ hồ sơ trọng tài vụ việc: Giao trách nhiệm lưu trữ hồ sơ cho chủ tịch hội đồng trọng tài và tòa án cấp tỉnh nơi ra phán quyết, đảm bảo hồ sơ được bảo quản và cung cấp khi cần thiết.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà làm luật và cơ quan quản lý nhà nước: Giúp hoàn thiện khung pháp lý về trọng tài vụ việc, đảm bảo phù hợp với cam kết quốc tế và thực tiễn trong nước.

2. Doanh nghiệp và thương nhân: Nâng cao nhận thức về phương thức giải quyết tranh chấp hiệu quả, tiết kiệm thời gian và chi phí, từ đó chủ động lựa chọn trọng tài vụ việc trong hợp đồng kinh doanh.

3. Trọng tài viên và tổ chức trọng tài: Cung cấp kiến thức pháp lý và thực tiễn để nâng cao chất lượng giải quyết tranh chấp, đồng thời hiểu rõ vai trò và trách nhiệm trong quá trình tố tụng.

4. Học giả, sinh viên ngành Luật Kinh tế và Luật Thương mại: Là tài liệu tham khảo chuyên sâu về pháp luật trọng tài Việt Nam, giúp nghiên cứu và phát triển học thuật trong lĩnh vực giải quyết tranh chấp thương mại.

Câu hỏi thường gặp

1. Trọng tài vụ việc là gì và khác gì so với trọng tài quy chế?
   Trọng tài vụ việc (adhoc arbitration) là hình thức trọng tài do các bên tự thành lập để giải quyết một vụ tranh chấp cụ thể, không có tổ chức trọng tài thường trực điều hành. Trọng tài quy chế có tổ chức trọng tài thường trực, quy tắc tố tụng cố định. Trọng tài vụ việc linh hoạt hơn về thủ tục và lựa chọn trọng tài viên.

2. Phán quyết trọng tài vụ việc có được thi hành như phán quyết tòa án không?
   Có. Theo Luật Trọng tài Thương mại 2010, phán quyết trọng tài là chung thẩm và có hiệu lực kể từ ngày ban hành. Phán quyết trọng tài vụ việc được thi hành như bản án, quyết định của tòa án khi đã được đăng ký tại tòa án có thẩm quyền.

3. Các bên tranh chấp cần điều kiện gì để trọng tài có thẩm quyền giải quyết?
   Tranh chấp phải thuộc thẩm quyền giải quyết của trọng tài (phát sinh từ hoạt động thương mại hoặc có ít nhất một bên hoạt động thương mại) và các bên phải có thỏa thuận trọng tài hợp pháp, có hiệu lực tại thời điểm phát sinh tranh chấp.

4. Tòa án có vai trò gì trong trọng tài vụ việc?
   Tòa án hỗ trợ thành lập hội đồng trọng tài khi các bên không thỏa thuận được, chỉ định trọng tài viên hoặc chủ tịch hội đồng trọng tài, giải quyết khiếu nại liên quan đến thẩm quyền trọng tài và hỗ trợ thi hành phán quyết trọng tài.

5. Tại sao trọng tài vụ việc chưa phổ biến ở Việt Nam?
   Nguyên nhân chính là nhận thức của doanh nghiệp còn hạn chế, đội ngũ trọng tài viên chưa đồng đều về trình độ và kinh nghiệm, sự hỗ trợ của tòa án chưa hiệu quả, và một số quy định pháp luật còn thiếu sót gây khó khăn trong thực tiễn áp dụng.

Kết luận

• Luật Trọng tài Thương mại 2010 đã tạo nền tảng pháp lý quan trọng cho trọng tài vụ việc tại Việt Nam, phù hợp với chuẩn mực quốc tế và cam kết hội nhập.
• Trọng tài vụ việc có nhiều ưu điểm như thủ tục linh hoạt, chi phí thấp, quyền tự định đoạt cao, nhưng còn hạn chế về sự phụ thuộc vào thiện chí các bên và thiếu tổ chức giám sát tố tụng.
• Thực tiễn áp dụng cho thấy còn nhiều vướng mắc về thủ tục tố tụng, thành lập hội đồng trọng tài, trọng tài phí, hòa giải và lưu trữ hồ sơ.
• Luận văn đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật và kiến nghị nâng cao hiệu quả thi hành nhằm tạo niềm tin cho doanh nghiệp và thúc đẩy phát triển trọng tài vụ việc.
• Các bước tiếp theo cần tập trung vào hoàn thiện khung pháp lý, nâng cao nhận thức doanh nghiệp, đào tạo trọng tài viên và tăng cường sự hỗ trợ của tòa án.

Hành động ngay: Các nhà làm luật, doanh nghiệp và tổ chức trọng tài nên phối hợp triển khai các giải pháp đề xuất để phát huy tối đa hiệu quả của trọng tài vụ việc trong giải quyết tranh chấp thương mại tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 MOT SO VAN DE LÝ LUẬN VE PHAP LUẬT GIẢI QUYẾT TRANH CHAP THUONG MAI BANG TRONG TAI VU VIEC TAI VIET NAM 1. Khái niệm, ban chat của trong tài vụ việc trong giải quyết các tranh chấp thương mại 1. Khai niệm trọng tài vụ việc Có nhiều cách diễn đạt khác nhau về thuật ngữ “Trọng tài vụ việc” (TTVV). TTVV có thé được hiểu là hình thức trọng tài được lập ra theo yêu cầu của các đương sự để giải quyết một vụ tranh chấp cụ thé và tự giải thé khi tranh chap đó đã được giải quyết.

TTVV có nghĩa là trọng tài không nhất thiết được tiến hành theo quy tắc của một tổ chức trọng tài thường trực. Các bên không bắt buộc phải tiến hành trọng tài theo quy tắc của một tô chức trọng tài thường trực. Họ có thể tự quy định quy tắc tố tụng riêng. Nói cách khác, TTVV là trọng tài tự tiễn hành [13].

Giáo trình Luật Thương mại của Trường Đại học Luật Hà Nội định nghĩa “TTVV là phương thức trọng tai do các bên tranh chấp thỏa thuận thành lập để giải quyết vụ tranh chấp giữa các bên và trọng tài sẽ tự chấm dit ton tại khi giải quyết xong vụ tranh chấp” [L5, tr. Trọng tải vụ việc (trọng tài Ad-hoc) là loại hình trọng tài không có cơ quan thường trực, do các bên tranh chấp lập ra dé giải quyết vẫn dé mà họ yêu cầu. Trọng tài Ad-hoc không có quy chế hoạt động riêng và khi giải quyết van đề xong thì giải tán [4, tr. Như vậy, có nhiều cách hiểu và định nghĩa khác nhau về TTVV, tuy nhiên trong khoa học pháp lý, TTVV được xem xét dưới hai góc độ: Là một hình thức giải quyết tranh chấp (hình thức trọng tài) và là cơ quan giải quyết tranh chấp (tổ chức trọng tài).

* Trọng tài vụ việc với tư cách là hình thức giải quyết tranh chấp: TTVV được hiểu là hoạt động của trọng tài viên, với tư cách là chủ thể thứ ba độc lập với các bên tranh chấp, xem xét và đưa ra phán quyết về vụ việc buộc các bên tranh chấp phải thi hành. TTVV chỉ được thành lập khi phát sinh tranh chấp và tự chấm dứt hoạt động khi giải quyết xong tranh chấp. Cũng giống như trọng tài thường trực, cơ chế giải quyết tranh chấp của TTVV là sự kết hợp giữa hai yếu tố: thỏa thuận và tài phán. Các bên muốn giải quyết tranh chấp bằng TTVV phải có thỏa thuận trọng tài.

Thỏa thuận trọng tài là thỏa thuận của các bên có liên quan đưa tranh chấp đã hoặc có thể sẽ xảy ra để giải quyết tranh chấp thông qua phương thức TTVV. Thông qua thỏa thuận TTVV, các bên gián tiếp thỏa thuận khước từ thẩm quyền xét xử của Tòa án. Như vậy, yếu tố cơ bản nhất trong phương thức trọng tài phải là yếu tô thỏa thuận. Nếu không có thỏa thuận trọng tài, sẽ không có hoạt động trọng tài.

Thỏa thuận trọng tài có thể là một điều khoản của hợp đồng (điều khoản trọng tài) hay thé hiện trong một văn bản riêng (hiệp định trọng tài, phụ lục trọng tài. Quan điểm chung của giới trọng tài học quốc tế (mà hiện nay đã được cụ thể hóa thành các quy định trong pháp luật về trọng tài của nhiều quốc gia) là điều khoản trọng tài độc lập với hợp đồng chính, sự vô hiệu của hợp đồng chính không tự động làm vô hiệu điều khoản trọng tài. Cũng giống như Tòa án, việc giải quyết tranh chấp qua trọng tài thường trực hay trọng tài vụ việc đều mang tính chất tài phán. Tuy nhiên, tính tài phán trong giải quyết tranh chấp của trọng tài và Tòa án có sự khác biệt cơ bản là: Thứ nhất, nêu Tòa án là cơ quan đại diện cho “quyền lực công” nhân danh Nhà nước ra phán quyết có tính bắt buộc đối với các đương sự thì Trọng tài là một tô chức phi Chính phủ, là một “Toa án tư” nhân danh ý chí của các bên tranh chấp để giải quyết.

Thư hai, bản an, quyết định của Tòa án nhân danh quyền lực nhà nước nên đương nhiên được cưỡng chế thi hành, trong khi quyết định trọng tài chỉ mang tính tài phán khi được Nhà nước hỗ trợ thi hành. “Đặc điểm cơ bản của cơ chế giải quyết tranh chấp bang trọng tài là sự kết hop hai yếu tô thỏa thuận và tài phan. Cụ thể, thỏa thuận làm tiền dé cho phán quyết và không thé có phan quyết thoát ly những yếu tô đã được thỏa thuận. Do vậy, vì bất kỳ lý do gi, nếu một tổ chức trọng tài đưa ra một phan quyết nào đó mà không dựa trên cơ sở sự thỏa thuận giữa các bên thì đó hoàn toàn không phải là một phán quyết trọng tài theo đúng nghĩa của nó ” [9, tr.

Như vậy, sự thỏa thuận và tài phán làm nên tính hai mặt của trọng tài. Chính tính hai mặt này tạo nên tính khác biệt của hình thức giải quyết tranh chấp bằng con đường trọng tài so với các hình thức giải quyết tranh chấp khác. * Trọng tài vụ việc với tư cách là một cơ quan giải quyết tranh chấp: TTVV được định nghĩa là: Cơ quan xét xử do các bên đương sự thỏa thuận, thành lập để giải quyết tranh chấp giữa các đương sự đó. Thành phan trọng tai do các bên đương sự thỏa thuận quyết định.

Trọng tài là một t6 chức xã hội nghề nghiệp, không nhân danh quyền lực nhà nước, tôn trọng toi da quyén tự định đoạt của đương sự. Do đó, phan quyết trọng tài không đương nhiên được cưỡng chế thi hành nếu không có sự hỗ trợ từ phía cơ quan tư pháp. Trọng tài có đội ngũ trọng tài viên không những am hiểu pháp luật mà còn am hiểu hoạt động kinh doanh. Các trọng tài viên, ngoài việc đáp ứng các tiêu chuẩn, còn phải công tâm, vô tư, khách quan.

Đương sự có thể lựa chọn trọng tài viên trong hoặc ngoài danh sách của các trung tâm trọng tài để giải quyết tranh chấp cho mình. Trọng tài là một tổ chức phi Chính phủ, hoạt động trên cơ sở lấy thu bù chi, không nhận được sự hỗ trợ vật chất ban đầu từ Nhà nước, do vậy đã gặp rât nhiêu khó khăn. Trọng tài cân phải tạo được niêm tin đôi với các nhà kinh 10 doanh bằng chính các ưu điểm của mình mà các phương thức giải quyết tranh chấp khác không có, như: giải quyết nhanh chóng, dut điểm, bảo vệ được bí mật kinh doanh, thủ tục đơn giản, gọn nhẹ. Đặc biệt, với sự ra đời của Pháp lệnh Trọng tài Thương mại năm 2003 (PUT TM), sau đó là Luật Trọng tài Thương mại năm 2010 (LTTTM), phán quyết của trọng tài trong nước được cưỡng chế thi hành mà không phải thông qua thủ tục công nhận của Tòa án.

Tham khảo kinh nghiệm lập pháp của 80 quốc gia trên thé giới cho thay hầu hết các quốc gia đều có những đạo luật (Trung Quốc, Singapore, Thái- lan, Hoa Kỳ, Anh.) hoặc quyền luật trong các bộ luật tố tụng dân sự (Đức, Nhật, Pháp) với tên gọi là Luật Trọng tài, không phân biệt tranh chấp dân sự và thương mại [18]. Ở Việt Nam, pháp luật điều chỉnh hoạt động trọng tài hiện nay được ghi nhận trong LTTTM và các văn bản hướng dẫn thi hành. Theo khoản 7, Điều 3, LTTTM (2010): “Trọng tài vụ việc là hình thức giải quyết tranh chấp theo quy định của Luật này và trình tự, thủ tục do các bên thỏa thuận `. Điều 2, LTTTM cũng giới hạn thâm quyền giải quyết tranh chấp của trọng tài gồm tranh chấp giữa các bên phát sinh từ hoạt động thương mại; hoặc tranh chấp giữa các bên mà ít nhất một bên có hoạt động thương mại; hoặc tranh chấp giữa các bên mà pháp luật quy định được giải quyết bằng trọng tài.

Như vậy, pháp luật Việt Nam chỉ thừa nhận trọng tài với tư cách là một hình thức, một cơ quan giải quyết các tranh chấp phát sinh từ hoạt động thương mại chứ không giải quyết các tranh chấp dân sự theo nghĩa rộng như cách ghi nhận của pháp luật nhiều quốc gia. Giải quyết tranh chấp thương mại bằng phương thức TTVV là hình thức giải quyết tranh chấp thông qua hoạt động của các trọng tài viên, với tư cách là bên thứ ba độc lập do các bên tranh chấp thỏa thuận lập ra, nhằm cham dứt mâu thuần, xung đột băng việc đưa ra phán quyết buộc các bên tranh chấp phải thi hành. Bản chất của trọng tài vụ việc II Bản chất của TTVV được thé hiện qua các đặc trưng cơ bản sau đây: Thứ nhất, TTVV chỉ được thành lập khi phát sinh tranh chấp và chấm dirt hoạt động (tự giải thể) khi giải quyết xong tranh chấp. Nếu như Trọng tài thường trực có trụ sở riêng, hoạt động theo quy tắc định sẵn thì tính chất “vụ việc” hay “lâm thời” của hình thức TTVV thể hiện ở chỗ Trọng tài chi được thành lập theo thỏa thuận của các bên tranh chấp dé giải quyết vụ tranh chấp cụ thê giữa các bên.

Tổ chức trọng tài này chỉ tồn tại và hoạt động trong thời gian giải quyết vụ tranh chấp giữa các bên. Khi giải quyết xong vụ tranh chấp, Trọng tài tự cham dứt hoạt động. Đặc trưng này thé hiện sự linh hoạt, chủ động của các bên khi giải quyết tranh chấp. Thứ hai, TTVV không có trụ sở thường trực, không có bộ máy điều hành (vi chỉ được thành lập dé giải quyết vụ tranh chấp theo sự thỏa thuận của các bên) và không có danh sách trọng tài viên riêng.

Trọng tài viên được các bên lựa chọn hoặc được chỉ định có thể là người có tên trong hoặc ngoài danh sách trọng tài viên của bất cứ trung tâm trọng tài nào. Đây cũng chính là ưu điểm lớn của tổ chức trọng tài này vì các bên có nhiều cơ hội lựa chọn được trọng tài viên có sự am hiểu sâu sắc về lĩnh vực đang xây ra tranh chấp. Từ đó, tạo điều kiện dé các bên có thé giải quyết vụ tranh chấp một cách nhanh chóng mà không tốn nhiều thời gian, tiền của. Thứ ba, TTVV không có quy tắc tố tụng có sẵn dành riêng cho minh.

Trọng tài vụ việc chỉ được các bên thành lập khi phát sinh tranh chấp nên quy tắc tố tụng dé giải quyết vụ tranh chấp phải được các bên thỏa thuận xây dựng. Tuy nhiên, để tránh lãng phí thời gian cũng như công sức đầu tư vào việc xây dựng quy tắc t6 tung, các bên tranh chấp có thé thỏa thuận lựa chọn bat kỳ một quy tac tố tung phổ biến nào, mà thông thường là quy tắc tố tụng của trung tâm trọng tài có uy tín ở trong nước và quốc tế.