Cơ Chế Giải Quyết Tranh Chấp Về Phòng Vệ Thương Mại Trong WTO: Phân Tích Chi Tiết

Luận án tiến sĩ nghiên cứu cơ chế giải quyết tranh chấp về phòng vệ thương mại trong wto, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý thuyết, đề xuất giải pháp khoa học cho vấn đề

• Người hướng dẫn: Pgs. Tăng Văn Nghĩa
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội, Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam
• Chuyên ngành: Luật Kinh tế
• Đề tài: Cơ chế giải quyết tranh chấp về phòng vệ thương mại trong WTO
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án
• 1.2. Đánh giá tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án
• 1.3. Cơ sở lý thuyết nghiên cứu và câu hỏi nghiên cứu
• 1.4. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: LÝ LUẬN VÀ CƠ CHẾ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP VÀ PHÒNG VỆ THƯƠNG MẠI TRONG TỔ CHỨC THƯƠNG MẠI THẾ GIỚI
• 2.1. Khái quát tranh chấp và phòng vệ thương mại trong Tổ chức thương mại thế giới và nhu cầu giải quyết tranh chấp
• 2.2. Khái niệm, đặc điểm cơ chế giải quyết tranh chấp phòng vệ thương mại trong Tổ chức thương mại thế giới
• 2.3. Cơ sở pháp lý và thiết chế giải quyết tranh chấp phòng vệ thương mại trong Tổ chức thương mại thế giới
• 2.4. Đánh giá và cơ chế giải quyết tranh chấp và phòng vệ thương mại trong Tổ chức thương mại thế giới
• 2.5. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP VÀ PHÒNG VỆ THƯƠNG MẠI THEO CƠ CHẾ CỦA TỔ CHỨC THƯƠNG MẠI THẾ GIỚI
• 3.1. Thực trạng sử dụng cơ chế giải quyết tranh chấp và chống bán phá giá và thực tiễn áp dụng đối với các nước đang phát triển
• 3.2. Thực trạng giải quyết tranh chấp và trợ cấp và các biện pháp đối kháng và thực tiễn áp dụng đối với các nước đang phát triển
• 3.3. Thực trạng giải quyết tranh chấp và tự vệ và thực tiễn áp dụng đối với các nước đang phát triển
• 3.4. Bài học kinh nghiệm áp dụng cơ chế giải quyết tranh chấp phòng vệ thương mại trong Tổ chức thương mại thế giới đối với Việt Nam
• 3.5. Kết luận chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ THAM GIA CƠ CHẾ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP VÀ PHÒNG VỆ THƯƠNG MẠI TRONG TỔ CHỨC THƯƠNG MẠI THẾ GIỚI CHO VIỆT NAM
• 4.1. Thực tiễn tham gia cơ chế giải quyết tranh chấp và phòng vệ thương mại của Việt Nam trong Tổ chức Thương mại thế giới
• 4.2. Giải pháp nâng cao hiệu quả tham gia của Việt Nam trong cơ chế giải quyết tranh chấp phòng vệ thương mại của Tổ chức Thương mại thế giới
• 4.3. Kết luận chương 4
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về tranh chấp thương mại và phòng vệ thương mại trong WTO

Tranh chấp thương mại là một vấn đề phổ biến trong bối cảnh toàn cầu hóa, nơi các quốc gia thường xuyên phải đối mặt với các biện pháp phòng vệ thương mại. Phòng vệ thương mại bao gồm các biện pháp như chống bán phá giá, trợ cấp và biện pháp an toàn. WTO đã thiết lập một cơ chế giải quyết tranh chấp nhằm đảm bảo rằng các biện pháp này được áp dụng một cách công bằng và hợp lý. Theo quy định của WTO, các quốc gia thành viên có quyền bảo vệ ngành sản xuất trong nước khỏi sự cạnh tranh không công bằng từ hàng hóa nhập khẩu. Tuy nhiên, việc áp dụng các biện pháp này cần phải tuân thủ các quy định nghiêm ngặt để tránh lạm dụng. Như vậy, giải quyết tranh chấp trong lĩnh vực này không chỉ là một vấn đề pháp lý mà còn là một thách thức lớn đối với các quốc gia thành viên.

1.1. Khái niệm và đặc điểm của tranh chấp thương mại

Tranh chấp thương mại thường phát sinh khi một quốc gia cho rằng một quốc gia khác đã vi phạm các quy định của WTO liên quan đến thương mại. Các tranh chấp này có thể liên quan đến việc áp dụng các biện pháp phòng vệ thương mại như chống bán phá giá hoặc trợ cấp. Đặc điểm của các tranh chấp này là tính phức tạp và đa dạng, thường liên quan đến nhiều khía cạnh pháp lý và kinh tế. Việc giải quyết các tranh chấp này đòi hỏi sự hiểu biết sâu sắc về các quy định của WTO cũng như các cam kết quốc tế khác. Hơn nữa, các quốc gia cần phải có khả năng chứng minh rằng các biện pháp phòng vệ thương mại mà họ áp dụng là cần thiết và hợp lý để bảo vệ lợi ích của ngành sản xuất trong nước.

II. Cơ chế giải quyết tranh chấp trong WTO

Cơ chế giải quyết tranh chấp của WTO được thiết lập nhằm đảm bảo rằng các tranh chấp thương mại giữa các quốc gia thành viên được giải quyết một cách công bằng và hiệu quả. Cơ chế này bao gồm nhiều bước, từ tham vấn ban đầu đến việc thành lập một Ban Hài Thẩm để xem xét và đưa ra phán quyết. Quy định WTO yêu cầu các quốc gia phải tuân thủ các quy trình này để đảm bảo rằng các biện pháp phòng vệ thương mại không bị lạm dụng. Việc thực thi các phán quyết của Ban Hài Thẩm cũng là một phần quan trọng trong cơ chế này, nhằm đảm bảo rằng các quốc gia thực hiện đúng các nghĩa vụ của mình. Tuy nhiên, thực tế cho thấy rằng việc thực thi các phán quyết này đôi khi gặp khó khăn, đặc biệt là đối với các quốc gia đang phát triển.

2.1. Các bước trong quy trình giải quyết tranh chấp

Quy trình giải quyết tranh chấp trong WTO bao gồm nhiều bước quan trọng. Đầu tiên, các bên liên quan phải tham gia vào các cuộc tham vấn để cố gắng giải quyết tranh chấp một cách hòa bình. Nếu không đạt được thỏa thuận, một Ban Hài Thẩm sẽ được thành lập để xem xét vụ việc. Ban này sẽ đưa ra phán quyết, và nếu một bên không tuân thủ, bên còn lại có thể yêu cầu DSB (Cơ quan Giải quyết Tranh chấp) thực hiện các biện pháp cần thiết. Điều này cho thấy rằng cơ chế giải quyết tranh chấp của WTO không chỉ là một công cụ pháp lý mà còn là một phương tiện để duy trì trật tự và công bằng trong thương mại quốc tế.

III. Thách thức trong giải quyết tranh chấp phòng vệ thương mại

Mặc dù WTO đã thiết lập một cơ chế giải quyết tranh chấp tương đối hoàn chỉnh, nhưng vẫn còn nhiều thách thức trong việc áp dụng và thực thi các quy định này. Một trong những thách thức lớn nhất là sự khác biệt về năng lực giữa các quốc gia phát triển và đang phát triển trong việc tham gia vào quy trình giải quyết tranh chấp. Các quốc gia đang phát triển thường thiếu nguồn lực và kinh nghiệm để bảo vệ quyền lợi của mình trong các vụ tranh chấp. Hơn nữa, việc lạm dụng các biện pháp phòng vệ thương mại cũng là một vấn đề nghiêm trọng, khi một số quốc gia có thể sử dụng chúng như một công cụ để bảo vệ lợi ích của mình mà không tuân thủ các quy định của WTO. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến thương mại toàn cầu mà còn làm giảm tính hiệu quả của cơ chế giải quyết tranh chấp.

3.1. Sự khác biệt về năng lực giữa các quốc gia

Sự khác biệt về năng lực giữa các quốc gia phát triển và đang phát triển trong việc tham gia vào quy trình giải quyết tranh chấp là một thách thức lớn. Các quốc gia phát triển thường có đội ngũ luật sư và chuyên gia thương mại dày dạn kinh nghiệm, trong khi các quốc gia đang phát triển thường thiếu nguồn lực và kiến thức cần thiết. Điều này dẫn đến việc các quốc gia đang phát triển gặp khó khăn trong việc bảo vệ quyền lợi của mình trong các vụ tranh chấp. Hơn nữa, sự thiếu hụt thông tin và khả năng tiếp cận các tài liệu pháp lý cũng làm giảm khả năng tham gia của họ vào quy trình này. Do đó, cần có các biện pháp hỗ trợ để giúp các quốc gia đang phát triển nâng cao năng lực tham gia vào cơ chế giải quyết tranh chấp của WTO.

IV. Giải pháp nâng cao hiệu quả tham gia vào cơ chế giải quyết tranh chấp

Để nâng cao hiệu quả tham gia vào cơ chế giải quyết tranh chấp của WTO, các quốc gia cần thực hiện một số giải pháp cụ thể. Đầu tiên, cần tăng cường đào tạo và nâng cao năng lực cho các chuyên gia và luật sư thương mại tại các quốc gia đang phát triển. Điều này sẽ giúp họ có khả năng tham gia vào quy trình giải quyết tranh chấp một cách hiệu quả hơn. Thứ hai, cần thiết lập các cơ chế hỗ trợ tài chính và kỹ thuật để giúp các quốc gia này có thể tiếp cận các nguồn lực cần thiết. Cuối cùng, việc tăng cường hợp tác giữa các quốc gia thành viên cũng là một yếu tố quan trọng để đảm bảo rằng các quy định của WTO được thực hiện một cách đồng bộ và hiệu quả.

4.1. Đào tạo và nâng cao năng lực

Đào tạo và nâng cao năng lực cho các chuyên gia và luật sư thương mại là một trong những giải pháp quan trọng để nâng cao hiệu quả tham gia vào cơ chế giải quyết tranh chấp của WTO. Các quốc gia cần tổ chức các khóa đào tạo chuyên sâu về quy trình giải quyết tranh chấp, các quy định của WTO và các kỹ năng cần thiết để tham gia vào quy trình này. Hơn nữa, việc chia sẻ kinh nghiệm và kiến thức giữa các quốc gia cũng sẽ giúp nâng cao năng lực cho các quốc gia đang phát triển. Điều này không chỉ giúp họ bảo vệ quyền lợi của mình trong các vụ tranh chấp mà còn góp phần vào việc duy trì trật tự và công bằng trong thương mại quốc tế.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Quá trình tự do hóa thương mại toàn cầu diễn ra ngày càng sâu rộng khiến các rào cản thuế quan truyền thống dần được gỡ bỏ. Thay vào đó, các quốc gia thành viên Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) có xu hướng gia tăng áp dụng các biện pháp phi thuế quan để bảo hộ ngành sản xuất nội địa. Sau cuộc khủng hoảng kinh tế toàn cầu năm 2008, chủ nghĩa bảo hộ thương mại có chiều hướng gia tăng rõ rệt. Các biện pháp phòng vệ thương mại (PVTM) gồm chống bán phá giá (CBPG), chống trợ cấp (CTC) và tự vệ (BPTV) được xem là công cụ hợp pháp nhằm bảo đảm môi trường cạnh tranh công bằng. Tuy nhiên, khi các biện pháp này bị lạm dụng làm công cụ bảo hộ trá hình, chúng đi ngược lại tôn chỉ tự do hóa thương mại và làm phát sinh các tranh chấp quốc tế phức tạp.

Theo số liệu thống kê trong văn bản luận án, tranh chấp về PVTM là loại tranh chấp chiếm đa số tại WTO, với 341 vụ trong tổng số 617 vụ tranh chấp được khởi xướng tại Cơ quan Giải quyết Tranh chấp (Dispute Settlement Body - DSB), chiếm tỷ lệ 55,3%. Đối với Việt Nam, sau khi hội nhập sâu rộng, hàng hóa xuất khẩu đối mặt với nguy cơ ngày càng lớn từ các biện pháp PVTM tại thị trường nước ngoài. Tính đến ngày 31/12/2023, hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam đã bị điều tra tổng cộng 196 vụ việc PVTM. Ở chiều ngược lại, Việt Nam đã tiến hành khởi xướng điều tra 16 vụ CBPG, 6 vụ tự vệ, 01 vụ trợ cấp và 2 vụ chống lẩn tránh biện pháp PVTM đối với hàng hóa nhập khẩu. Trong 16 năm tham gia WTO, Việt Nam đã tham gia 5 vụ kiện với tư cách nguyên đơn (trong đó có 4 vụ liên quan đến việc hàng hóa Việt Nam bị áp biện pháp PVTM), 39 vụ với tư cách bên thứ ba và chưa bị kiện vụ nào tại WTO.

Khoảng trống nghiên cứu được xác định: Các công trình nghiên cứu hiện nay chủ yếu tập trung vào cơ chế giải quyết tranh chấp chung của WTO hoặc phân tích các quy định nội dung về PVTM riêng lẻ; chưa có công trình nào ở cấp độ tiến sĩ luật kinh tế phân tích một cách có hệ thống, toàn diện về cơ chế giải quyết tranh chấp trong lĩnh vực PVTM gắn liền với thực tiễn của các nước đang phát triển và rút ra các giải pháp trực tiếp cho Việt Nam.

Mục đích nghiên cứu: Trên cơ sở nghiên cứu lý luận về cơ chế giải quyết tranh chấp PVTM trong WTO, luận án phân tích và đánh giá thực tiễn giải quyết tranh chấp PVTM của tổ chức này, qua đó rút ra bài học kinh nghiệm và đề xuất các giải pháp giúp Việt Nam nâng cao hiệu quả tham gia cơ chế giải quyết tranh chấp của WTO về PVTM.

Nhiệm vụ nghiên cứu:

1. Một là, đánh giá tổng quan về tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài, từ đó rút ra những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu và làm sáng tỏ;
2. Hai là, phân tích các đặc thù về cơ chế giải quyết tranh chấp tại WTO trong lĩnh vực PVTM;
3. Ba là, tổng hợp, phân tích và đánh giá thực tiễn giải quyết tranh chấp về PVTM theo cơ chế của WTO, đi sâu vào phân tích một số vụ tranh chấp cụ thể và làm rõ những điểm bất cập của việc giải quyết tranh chấp về PVTM trong khuôn khổ của tổ chức này, đồng thời phân tích và đánh giá thực tiễn tham gia của Trung Quốc, Indonesia, Thái Lan, Argentina, Brazil và Việt Nam vào việc giải quyết tranh chấp về PVTM tại WTO;
4. Bốn là, thông qua đó rút ra bài học kinh nghiệm từ việc phân tích thực tiễn tham gia giải quyết tranh chấp về PVTM tại WTO của các nước, đồng thời đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả sự tham gia của Việt Nam vào cơ chế giải quyết tranh chấp của WTO trong lĩnh vực PVTM.

Đối tượng nghiên cứu: Cơ chế giải quyết tranh chấp của WTO (bao gồm giải quyết tranh chấp tại Ban Hội thẩm và Cơ quan Phúc thẩm) về PVTM theo các nguyên tắc, trình tự thủ tục của WTO.

Phạm vi nghiên cứu:

• Phạm vi về nội dung: Quy trình giải quyết tranh chấp PVTM theo cơ chế của WTO và thực tiễn một số tranh chấp điển hình về PVTM tại WTO; các giải pháp đề xuất đối với Việt Nam khi tham gia quá trình giải quyết tranh chấp PVTM tại WTO. Luận án không nghiên cứu việc giải quyết tranh chấp PVTM bởi các phương thức khác ngoài DSB như trung gian, hòa giải, môi giới, trọng tài ngoài DSB.
• Phạm vi về không gian: Nghiên cứu thực tiễn giải quyết tranh chấp về PVTM của các nước đang phát triển tích cực sử dụng cơ chế giải quyết tranh chấp như Trung Quốc, Indonesia, Thái Lan và một số nước Nam Mỹ như Argentina, Brazil; đồng thời nghiên cứu thực tiễn đối với Việt Nam.
• Phạm vi về thời gian: Nghiên cứu thực tiễn giải quyết tranh chấp về PVTM tại một số nước đang phát triển kể từ khi Cơ chế giải quyết tranh chấp của WTO ra đời năm 1995 cho đến thời điểm thực hiện luận án (năm 2024).

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tác giả luận án phân loại các tài liệu nghiên cứu liên quan thành 3 nhóm chủ đề chính:

Nhóm nghiên cứu	Tác giả và công trình tiêu biểu được điểm luận
1. Cơ chế giải quyết tranh chấp của WTO nói chung	- Craig VanGrasstek (2013), The history and future of the world trade organization. - WTO (2017), A handbook on the WTO Dispute Settlement System. - Julio Lacarte & Jaime Granados (2006), Inter-Governmental trade dispute settlement: Multilateral and Regional approaches. - J. Merrills (2017), International Dispute Settlement (6th ed). - Rufus Yerxa & Bruce Wilson (2005), Key Issues in WTO Dispute Settlement: The first ten years. - Gaetan Verhoosel (2002), National Treatment and WTO Dispute Settlement. - Ernst-Ulrich Petersmann (1997), The GATT/WTO Dispute Settlement System... và International Trade Law and the GATT/WTO Dispute Settlement System. - Rudiger Wolfrum, Peter-Tobias Stoll & Karen Kaiser, WTO: Institutions and Dispute Settlement. - Peter Van den Bossche, The Law and Policy of the World Trade Organization. - Dencho Georgiev & Kim Van der Borght, Reform and Development of the WTO Dispute Settlement System. - Nguyễn Tiến Hoàng (luận án tiến sĩ), Nguyễn Vĩnh Thanh & Lê Thị Hà, Bùi Anh Thuỷ, Lý Vân Anh (2010), Trịnh Hải Yến, Nguyễn Thị Thu Hiền (2011), VCCI (2012), Đinh Thị Ánh Tuyết & Nguyễn Thị Phương Thảo (2017).
2. Giải quyết tranh chấp về PVTM trong WTO	- Chad P. Bown (2005, 2011), Trade Remedies and World Trade Organization Dispute Settlement: Why are so few challenged và The Global Resort to Antidumping, Safeguards, and other Trade Remedies amidst the Economic Crisis. - Rudiger Wolfrum, Peter-Tobias Stoll, Michael Koebele, WTO: Trade Remedies. - Robert Teh, Thomas J. Prusa & Michele Budetta, Trade Remedy provisions in regional trade agreement. - Willemien Viljoen (2013), Trade remedies and safeguards in BRICS countries. - Duane W. Layton & Jorge O. Miranda, Advocacy before World Trade Organization dispute settlement panels in trade remedy cases. - Adebukola A. Eleso, WTO Dispute Settlement Remedies: Monetary Compensation as an Alternative for Developing Countries. - Các công trình về CBPG: Clive Stanbrook & Philip Bentley, Keith Steele, Wolfgang Muller, John Ohnesorge, Sebastian Farr, Pierre Didier, Brink Lindsey, Wenxi Li, Aradhna Aggarwal, Anderson Mori & Tomotsune. - Các công trình trong nước: VCCI (2012, 2013, 2014), Lữ Thị Thu Trang, Mai Xuân Hải, Phan Ánh Hè, Nguyễn Thu Hướng, Bùi Anh Thuỷ, Vũ Thị Phương Lan, Dương Anh Sơn, Lý Vân Anh, Phạm Quang Minh, Nguyễn Quỳnh Trang, Nguyễn Quý Tráng.
3. Thực tiễn giải quyết tranh chấp PVTM theo cơ chế WTO	- William J. Davey (2005), The WTO Dispute Settlement System: The First ten years. - Chad P. Bown & Bernard M. Hoekman, WTO Dispute Settlement and the Missing Developing Country Cases: Engaging the Private Sector. - Gregory C. Shaffer & Ricardo Melendez-Ortiz, Dispute Settlement at the WTO: The Developing Country Experience. - Dukgeun Ahn, WTO Dispute Settlements in East Asia. - Hunter Nottage, Developing countries in the WTO Dispute Settlement System. - Về Trung Quốc: Wenhua Ji & Cui Huang (2011), Xiaojun Li, Henry Gao, Chi Manjiao. - Về Brazil & Nam Mỹ: Welber Barral, Amrita Bahri, Archana Jatkar & Laura McFarlene, Gonzalo Biggs, Zunckel & Lambert Botha. - Về Việt Nam: Nguyễn Ngọc Minh & Lê Thanh Hoà, Lê Thị Hồng Hải, Trần Thuý Hồng, Nguyễn Thị Thu Hiền (luận án tiến sĩ), Trần Việt Dũng & Vũ Trí Đăng, Nguyễn Hữu Huyên, Nguyễn Tiến Vinh, Nguyễn Ngọc Hà, Nguyễn Mai Linh.

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn giải quyết: Qua tổng quan tài liệu, tác giả chỉ ra rằng các công trình đã công bố chủ yếu phân tích thể chế, thủ tục chung của DSU hoặc tập trung vào khía cạnh kỹ thuật nội dung của các biện pháp PVTM riêng biệt. Các nghiên cứu về thực tiễn còn mang tính mô tả chung, thiếu vắng sự phân tích chuyên sâu về việc áp dụng các quy định PVTM của WTO trong quy trình giải quyết tranh chấp thực tế đối với các nước đang phát triển. Luận án lựa chọn giải quyết khoảng trống này bằng cách kết hợp nghiên cứu lý luận với thực tiễn tố tụng tại DSB, phân tích các án lệ điển hình của nhóm nước đang phát triển (Trung Quốc, Brazil, Indonesia, Thái Lan, Argentina) và trường hợp của Việt Nam, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao hiệu quả tham gia cho Việt Nam ở các vị thế nguyên đơn, bị đơn và bên thứ ba.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết

Luận án vận dụng 5 nhóm lý thuyết kinh tế và quản trị để làm nền tảng phân tích:

1. Học thuyết Lợi thế tuyệt đối (Adam Smith): Giải thích nguồn gốc thương mại quốc tế xuất phát từ sự chuyên môn hóa sản xuất mặt hàng có hiệu quả vượt trội, chỉ ra nền tảng phân công lao động quốc tế.
2. Học thuyết Lợi thế so sánh (David Ricardo): Chứng minh các quốc gia đều hưởng lợi từ thương mại quốc tế khi chuyên môn hóa sản xuất và xuất khẩu mặt hàng có lợi thế chi phí cơ hội thấp hơn, ngay cả khi không có lợi thế tuyệt đối.
3. Học thuyết Thương mại mới (Paul Krugman): Giải thích thương mại nội bộ ngành dựa trên lợi thế kinh tế theo quy mô, lý giải vì sao các sản phẩm tương tự giữa các quốc gia vẫn cạnh tranh trực tiếp và có thể gây thiệt hại cho ngành sản xuất nội địa, dẫn tới các vụ điều tra PVTM.
4. Lý thuyết Lợi thế cạnh tranh quốc gia (Michael Porter): Làm rõ vị thế dẫn đầu của các doanh nghiệp quốc gia dựa trên năng lực cạnh tranh tổng thể; lý giải trường hợp hàng hóa nhập khẩu gia tăng đột biến mà không có hành vi cạnh tranh không lành mạnh (không bán phá giá, không nhận trợ cấp), tạo cơ sở lý luận cho biện pháp tự vệ.
5. Học thuyết Bàn tay vô hình (Adam Smith) và Bàn tay hữu hình (John Maynard Keynes, được Alfred Chandler hoàn thiện năm 1977): Học thuyết bàn tay vô hình ủng hộ tự do cạnh tranh, trong khi học thuyết bàn tay hữu hình khẳng định vai trò can thiệp cần thiết của Nhà nước nhằm ổn định kinh tế, xử lý các tác động tiêu cực và cạnh tranh không lành mạnh để bảo vệ nền sản xuất quốc gia.

Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, kết hợp các phương pháp nghiên cứu cụ thể:

• Phương pháp tổng hợp, phân tích và hệ thống hóa: Sử dụng xuyên suốt các chương để xử lý dữ liệu và nguồn tư liệu sơ cấp, thứ cấp.
• Phương pháp so sánh, quy nạp: Sử dụng chủ yếu tại Chương 2 để chuẩn hóa hệ thống khái niệm, đặc điểm và thiết chế pháp lý.
• Phương pháp nghiên cứu tình huống (Case study): Sử dụng trọng tâm tại Chương 3 và Chương 4 để mổ xẻ các vụ tranh chấp PVTM thực tế tại Ban Hội thẩm và Cơ quan Phúc thẩm WTO.
• Phương pháp so sánh, đối chiếu: Kết hợp giữa lý luận và thực tiễn tố tụng để xây dựng các đề xuất giải pháp có tính khả thi.
• Phương pháp liên ngành, đa ngành luật học: Kết hợp giữa luật quốc tế, luật kinh tế và các nguyên lý kinh tế thương mại để giải quyết các vấn đề đa chiều.

Nguồn tư liệu và dữ liệu

Nguồn dữ liệu của luận án gồm hệ thống văn bản pháp lý của WTO (DSU, GATT 1994, Hiệp định ADA, SCM, SG), các báo cáo phán quyết của Ban Hội thẩm và Cơ quan Phúc thẩm (AB), dữ liệu thống kê từ Ban Thư ký WTO, dữ liệu thực tiễn điều tra và tham gia giải quyết tranh chấp từ Bộ Công Thương Việt Nam, Cục Phòng vệ thương mại, Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI/VCCI-WTO) và các hiệp định thương mại tự do liên quan.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý thuyết nghiên cứu

Chương 1 hệ thống hóa các tài liệu khoa học liên quan đến đề tài theo 3 nhóm nghiên cứu lớn: Cơ chế giải quyết tranh chấp của WTO; Pháp luật và việc áp dụng các biện pháp PVTM; Thực tiễn tham gia giải quyết tranh chấp PVTM của các nước thành viên. Chương này tổng kết các kết quả nghiên cứu đã được sáng tỏ cần kế thừa (như nguyên tắc DSU, khái niệm cơ bản về CBPG, CTC, tự vệ), đồng thời chỉ ra khoảng trống nghiên cứu về việc vận hành cơ chế giải quyết tranh chấp PVTM đối với các nước đang phát triển và trường hợp của Việt Nam.

Chương 1 cũng thiết lập khung cơ sở lý thuyết (gồm 5 học thuyết kinh tế - quản trị), đồng thời xác định 3 câu hỏi nghiên cứu tương ứng với 3 giả thuyết nghiên cứu của luận án:

• Câu hỏi 1: Cơ chế giải quyết tranh chấp của WTO về PVTM là gì, gồm những đặc điểm, cơ sở pháp lý, thiết chế, nguyên tắc và trình tự thủ tục nào? (Giả thuyết: Hệ thống cơ sở lý luận về giải quyết tranh chấp PVTM trong WTO chưa được thiết lập đầy đủ).
• Câu hỏi 2: Thực trạng giải quyết tranh chấp về PVTM theo cơ chế của WTO diễn ra như thế nào và các nước đang phát triển như Việt Nam có thể rút ra bài học kinh nghiệm gì? (Giả thuyết: Các công trình trước chưa phân tích cụ thể việc áp dụng cơ chế DSU trong lĩnh vực PVTM).
• Câu hỏi 3: Việt Nam cần áp dụng những giải pháp nào để nâng cao hiệu quả tham gia cơ chế giải quyết tranh chấp của WTO về PVTM ở các vị thế nguyên đơn, bị đơn và bên thứ ba? (Giả thuyết: Việc gia tăng các vụ điều tra PVTM đặt Việt Nam trước nguy cơ trở thành cả nguyên đơn lẫn bị đơn, đòi hỏi phải có hệ thống giải pháp ứng phó đồng bộ).

Chương 2: Lý luận và cơ chế giải quyết tranh chấp về phòng vệ thương mại trong Tổ chức Thương mại Thế giới

Chương 2 làm rõ bản chất kinh tế - pháp lý của các biện pháp PVTM và nhu cầu giải quyết tranh chấp:

• Khái niệm và thống kê: PVTM gồm chống bán phá giá, chống trợ cấp và tự vệ. Tính từ khi thành lập WTO đến cuối năm 2022, các thành viên đã tiến hành 6.582 cuộc điều tra CBPG, 671 cuộc điều tra trợ cấp và 412 cuộc điều tra tự vệ. Trong đó, tranh chấp về PVTM chiếm tới 55,3% tổng số vụ việc tại DSB (341/617 vụ).
• Khái niệm cơ chế: Là quy trình bao gồm các quy định của DSU về nguyên tắc, trình tự, thủ tục, bộ máy giải quyết tranh chấp giữa các Thành viên WTO trong việc tuân thủ các quy định về CBPG, CTC, tự vệ theo các Hiệp định GATT, ADA, SCM, SG và được bảo đảm thi hành bởi DSB.
• 7 đặc điểm của cơ chế giải quyết tranh chấp PVTM tại WTO:
  1. Cơ quan giải quyết tranh chấp là DSB (vốn là Đại Hội đồng WTO đảm nhiệm chức năng giải quyết tranh chấp, không tồn tại cơ quan tài phán độc lập nằm ngoài cơ cấu WTO);
  2. Các bên tham gia tranh chấp bắt buộc phải là các Thành viên của WTO;
  3. Mục tiêu giải quyết là bảo đảm chính sách PVTM được thực thi đúng quy định, duy trì cạnh tranh công bằng;
  4. Pháp luật nội dung gồm Điều VI, XVI, XIX của GATT 1994 và các Hiệp định ADA, SCM, SG;
  5. Pháp luật hình thức là Thỏa thuận DSU (gồm 27 điều và 4 phụ lục);
  6. Phán quyết của DSB có giá trị pháp lý ràng buộc bắt buộc và được DSB giám sát thi hành;
  7. Đặc thù về nghĩa vụ chứng minh và chuẩn xem xét: Ban Hội thẩm hoạt động như một cơ chế phúc tra, chủ yếu xem xét lại hồ sơ chứng cứ mà cơ quan điều tra (CQĐT) quốc gia đã thu thập; nguyên tắc gánh nặng chứng minh ban đầu thuộc về bên đưa ra cáo buộc (như án lệ EC - Hormones xác định).
• Các thiết chế: DSB, Ban Hội thẩm (Panel gồm 3 hoặc 5 thành viên), Cơ quan Phúc thẩm (Appellate Body - AB gồm 7 thành viên thường trực, mỗi vụ do 3 thành viên thụ lý), Tổng Giám đốc WTO, Trọng tài (theo Điều 21.3(c) và Điều 22 DSU) và Nhóm Chuyên gia (theo Điều 13 và Phụ lục 4 DSU).
• 4 nguyên tắc vận hành cốt lõi: Nguyên tắc không phân biệt đối xử; Nguyên tắc bí mật (trong tham vấn và thủ tục tố tụng); Nguyên tắc đồng thuận nghịch (đồng thuận phủ quyết - việc thành lập Ban Hội thẩm, thông qua báo cáo chỉ bị bác bỏ khi tất cả các thành viên DSB cùng không thông qua); Nguyên tắc đối xử đặc biệt và khác biệt (S&D) dành cho các nước đang phát triển và kém phát triển (áp dụng trong giai đoạn tham vấn và giai đoạn xét xử của Ban Hội thẩm).

Chương 3: Thực trạng giải quyết tranh chấp về phòng vệ thương mại theo cơ chế của Tổ chức Thương mại Thế giới

Chương 3 đi sâu đánh giá thực tiễn tố tụng qua các vụ việc cụ thể tại WTO theo từng biện pháp:

• Thực trạng giải quyết tranh chấp về Chống bán phá giá (CBPG): Phân tích các tranh chấp liên quan đến việc xác định giá trị thông thường, biên độ phá giá, quy chế nền kinh tế phi thị trường (NME), phương pháp quy về không (zeroing) trong các vụ kiện chống lại Hoa Kỳ, cùng các tiêu chuẩn xác định thiệt hại vật chất và mối quan hệ nhân quả.
• Thực trạng giải quyết tranh chấp về Trợ cấp và Biện pháp đối kháng (CTC): Tập trung vào các mâu thuẫn về khái niệm trợ cấp, xác định cơ quan công quyền (liên quan đến doanh nghiệp nhà nước - SOE), trợ cấp nông nghiệp và các tiêu chí áp dụng thuế đối kháng giữa nước phát triển và nước đang phát triển.
• Thực trạng giải quyết tranh chấp về Tự vệ (BPTV): Phân tích các yêu cầu pháp lý nghiêm ngặt theo Điều XIX GATT và Hiệp định SG như điều kiện "diễn biến không lường trước được", "nhập khẩu gia tăng đột biến" và "thiệt hại nghiêm trọng".
• Kinh nghiệm của các nước đang phát triển:
  • Trung Quốc: Chuyển đổi từ quan sát thận trọng sang chủ động sử dụng DSU để bảo vệ các ngành xuất khẩu chủ lực trước các biện pháp PVTM của Hoa Kỳ và EU.
  • Brazil: Tận dụng cơ chế đối tác công - tư (PPP), kết hợp chặt chẽ giữa chính phủ và các hiệp hội doanh nghiệp tư nhân trong theo đuổi tố tụng tại WTO.
  • Indonesia, Thái Lan, Argentina: Kinh nghiệm khai thác quy chế S&D và phối hợp với Trung tâm Tư vấn Pháp luật WTO (ACWL).
• Bài học kinh nghiệm rút ra cho Việt Nam: Bài học về việc chủ động thu thập chứng cứ ngay từ giai đoạn điều tra nội địa; bài học về việc khai thác hỗ trợ kỹ thuật pháp lý từ ACWL; bài học về xây dựng cơ chế phối hợp chia sẻ chi phí tố tụng giữa Nhà nước và doanh nghiệp.

Chương 4: Giải pháp nâng cao hiệu quả tham gia cơ chế giải quyết tranh chấp về phòng vệ thương mại trong Tổ chức Thương mại Thế giới cho Việt Nam

Chương 4 đánh giá thực trạng của Việt Nam và đề xuất hệ thống giải pháp:

• Thực tiễn tham gia của Việt Nam: Phân tích bài học tố tụng từ các vụ kiện mà Việt Nam làm nguyên đơn tại WTO, tiêu biểu là vụ kiện Hoa Kỳ về biện pháp chống bán phá giá đối với tôm nước ấm đông lạnh (DS404, DS429) và vụ kiện Indonesia về biện pháp tự vệ đối với tôn lạnh (DS496); đồng thời đánh giá vai trò khi tham gia 39 vụ việc với tư cách bên thứ ba.
• Hệ thống giải pháp đề xuất cho Việt Nam:
  1. Hoàn thiện khung pháp lý và thể chế trong nước: Xây dựng cơ chế thống nhất, linh hoạt và chuyên trách ở cấp quốc gia để điều phối các vụ tranh chấp thương mại quốc tế liên quan đến Nhà nước; hoàn thiện quy trình tố tụng phòng vệ thương mại trong nước phù hợp chuẩn mực WTO.
  2. Nâng cao năng lực chuyên môn và nguồn nhân lực: Đào tạo đội ngũ chuyên gia pháp lý, luật sư thương mại quốc tế am hiểu sâu sắc quy trình tố tụng DSU; xây dựng chiến lược đưa cán bộ, chuyên gia Việt Nam tham gia vào các cơ quan, ủy ban chuyên môn của WTO.
  3. Tăng cường cơ chế phối hợp công - tư: Phát huy vai trò của các Hiệp hội ngành hàng và cộng đồng doanh nghiệp; thiết lập cơ chế chia sẻ thông tin, tài chính và bằng chứng giữa cơ quan quản lý nhà nước và doanh nghiệp chịu tác động trực tiếp.
  4. Xây dựng chiến lược tham gia toàn diện theo 3 vị thế:
     • Với tư cách nguyên đơn: Chủ động rà soát, lựa chọn thời điểm và xây dựng hồ sơ chứng cứ chặt chẽ để khởi kiện các biện pháp PVTM bất hợp lý của đối tác xuất khẩu ra DSB.
     • Với tư cách bị đơn: Chuẩn bị các phương án bảo vệ và hoàn thiện quy trình điều tra PVTM nội địa, đảm bảo tuân thủ nghiêm ngặt quy định của ADA, SCM, SG để tránh bị khởi kiện tại DSB.
     • Với tư cách bên thứ ba: Tích cực tham gia các vụ tranh chấp liên quan để bảo vệ lợi ích kinh tế gián tiếp, tiếp cận hồ sơ lập luận và tích lũy kinh nghiệm thực tế về án lệ.
  5. Tận dụng tối đa các nguồn lực hỗ trợ quốc tế: Duy trì và khai thác hiệu quả sự hỗ trợ pháp lý từ Trung tâm Tư vấn Pháp luật WTO (ACWL) nhằm giảm thiểu chi phí tố tụng.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lý luận và khoa học

• Góp phần hoàn thiện hệ thống lý luận chuyên sâu về cơ chế giải quyết tranh chấp PVTM trong WTO, xác lập các đặc thù pháp lý về thẩm quyền của DSB, thiết chế Ban Hội thẩm, Cơ quan Phúc thẩm và các thiết chế bổ trợ.
• Phân tích và làm rõ cơ chế tương tác giữa pháp luật hình thức (DSU) và pháp luật nội dung (GATT 1994, ADA, SCM, SG), đặc biệt là các quy định về chuẩn phúc tra chứng cứ và nguyên tắc đồng thuận nghịch trong lĩnh vực PVTM.
• Hệ thống hóa việc giải thích và áp dụng các điều khoản quan trọng về biên độ phá giá, phương pháp quy về không, xác định trợ cấp và điều kiện tự vệ qua thực tiễn án lệ của WTO.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn và giải pháp

• Đánh giá toàn diện thực tiễn tham gia tố tụng PVTM của các nước đang phát triển (Trung Quốc, Brazil, Indonesia, Thái Lan, Argentina), chỉ ra nguyên nhân thành công và hạn chế để đúc kết bài học có giá trị ứng dụng cho Việt Nam.
• Tổng kết thực tiễn 16 năm tham gia cơ chế giải quyết tranh chấp WTO của Việt Nam, phân tích chuyên sâu các vụ kiện tôm nước ấm đông lạnh và tôn lạnh.
• Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ, có tính ứng dụng cao cho Việt Nam, từ hoàn thiện thể chế phối hợp công - tư, đào tạo nhân lực, tối ưu hóa sự hỗ trợ của ACWL đến chiến lược tham gia chủ động ở cả 3 vị thế (nguyên đơn, bị đơn, bên thứ ba).

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế của nghiên cứu: Theo phạm vi đã xác định, luận án giới hạn nghiên cứu trong khuôn khổ cơ chế giải quyết tranh chấp chính thức của WTO (DSB gồm Ban Hội thẩm và AB), không nghiên cứu sâu các phương thức phi tài phán hoặc ngoài DSB (như trung gian, hòa giải, môi giới, trọng tài ngoài DSB). Về không gian, luận án tập trung vào nhóm nước đang phát triển tiêu biểu và Việt Nam trong giai đoạn từ 1995 đến năm 2024.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu các cơ chế thay thế và diễn biến cải cách hệ thống giải quyết tranh chấp của WTO trong bối cảnh Cơ quan Phúc thẩm (AB) gặp bế tắc về việc bổ nhiệm thành viên; nghiên cứu tác động của các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới (FTA) đối với quy trình giải quyết tranh chấp PVTM song song với cơ chế WTO.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với nghiên cứu sinh, giảng viên và sinh viên ngành Luật Kinh tế, Luật Quốc tế và Thương mại Quốc tế: Luận án cung cấp nguồn tài liệu học thuật toàn diện, có hệ thống về khung pháp lý DSU và các hiệp định PVTM (ADA, SCM, SG), cùng phương pháp tiếp cận án lệ chuyên sâu.
• Đối với cơ quan quản lý nhà nước (Bộ Công Thương, Cục Phòng vệ thương mại, Bộ Tư pháp): Luận án cung cấp luận cứ khoa học để hoàn thiện thể chế điều phối tranh chấp quốc tế, xây dựng quy trình điều tra PVTM trong nước đạt chuẩn WTO và hoạch định chiến lược tố tụng khi phát sinh tranh chấp.
• Đối với các Hiệp hội ngành hàng và doanh nghiệp xuất nhập khẩu: Các bài học kinh nghiệm tại Chương 3 và khuyến nghị thực tiễn tại Chương 4 giúp doanh nghiệp nâng cao năng lực ứng phó với các vụ điều tra PVTM ở nước ngoài, chủ động phối hợp với Chính phủ để bảo vệ quyền lợi hợp pháp tại DSB.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Tỷ trọng của các vụ tranh chấp về phòng vệ thương mại trong toàn bộ hệ thống giải quyết tranh chấp của WTO là bao nhiêu? Theo số liệu thống kê trong luận án, tranh chấp về PVTM chiếm đa số tại WTO với 341 vụ trong tổng số 617 vụ tranh chấp được khởi xướng tại DSB, tương đương tỷ lệ 55,3%.

2. Tính đến thời điểm nghiên cứu, thực tiễn tham gia cơ chế giải quyết tranh chấp của WTO của Việt Nam như thế nào? Sau 16 năm gia nhập WTO, Việt Nam đã tham gia 5 vụ kiện với tư cách nguyên đơn (trong đó có 4 vụ liên quan đến việc hàng hóa Việt Nam bị áp biện pháp PVTM ở nước ngoài), 39 vụ với tư cách bên thứ ba và chưa từng bị kiện vụ nào tại WTO.

3. Cơ sở pháp lý về nội dung và hình thức trong giải quyết tranh chấp PVTM tại WTO gồm những văn bản nào? Pháp luật hình thức điều chỉnh trình tự, thủ tục là Thỏa thuận DSU (27 điều và 4 phụ lục). Pháp luật nội dung gồm Điều VI, XVI, XIX của GATT 1994 cùng 3 hiệp định chuyên ngành: Hiệp định Chống bán phá giá (ADA), Hiệp định về Trợ cấp và các biện pháp đối kháng (SCM) và Hiệp định về Tự vệ (SG).

4. Nguyên tắc "đồng thuận nghịch" (đồng thuận phủ quyết) trong DSU vận hành như thế nào? Theo các Điều 6.1, 16.4 và 17.14 của DSU, việc ra quyết định thành lập Ban Hội thẩm hoặc thông qua các báo cáo phán quyết của Ban Hội thẩm/Cơ quan Phúc thẩm tại DSB sẽ tự động được thông qua, trừ trường hợp tất cả các thành viên DSB tham dự cuộc họp cùng đồng thuận không thông qua.

5. Chuẩn xem xét chứng cứ của Ban Hội thẩm trong tranh chấp PVTM được quy định ra sao? Ban Hội thẩm hoạt động như một cơ chế phúc tra, chủ yếu xem xét lại các chứng cứ và dữ liệu nằm trong hồ sơ của cơ quan điều tra quốc gia trước đó. Bên đưa ra cáo buộc có nghĩa vụ cung cấp bằng chứng đầy đủ ban đầu, sau đó gánh nặng chứng minh mới chuyển sang bên bị khiếu kiện để phản biện hoặc bác bỏ.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Trần Thị Liên Hương là công trình nghiên cứu chuyên sâu, có hệ thống về cơ chế giải quyết tranh chấp phòng vệ thương mại trong khuôn khổ WTO. Luận án đã làm sáng tỏ khung lý luận, cơ sở pháp lý, các thiết chế và nguyên tắc vận hành đặc thù của DSU đối với các biện pháp chống bán phá giá, chống trợ cấp và tự vệ. Thông qua việc phân tích thực tiễn áp dụng án lệ tại các nước đang phát triển và thực trạng của Việt Nam, công trình đã đề xuất hệ thống giải pháp toàn diện nhằm giúp Việt Nam nâng cao năng lực pháp lý, chủ động và nâng cao hiệu quả tham gia cơ chế giải quyết tranh chấp PVTM tại WTO để bảo vệ lợi ích kinh tế quốc gia.

Trích đoạn nội dung tài liệu

VIàN HÀN LÂM KHOA HâC Xà HàI VIàT NAM HàC VIàN KHOA HàC Xà HÞI TRÄN THÞ LIÊN H¯¡NG C¡ CH¾ GIÀI QUY¾T TRANH CHÂP VÀ PHÒNG Và TH¯¡NG M¾I TRONG WTO LUÀN ÁN TI¾N S) LUÀT HàC Hà Nßi – 2024 VIàN HÀN LÂM KHOA HâC Xà HàI VIàT NAM HàC VIàN KHOA HàC Xà HÞI TRÄN THÞ LIÊN H¯¡NG C¡ CH¾ GIÀI QUY¾T TRANH CHÂP VÀ PHÒNG Và TH¯¡NG M¾I TRONG WTO Ngành: LuÁt Kinh t¿ Mã số: 9 38 01 07 LUÀN ÁN TI¾N S) LUÀT HàC Ng°ßi h°áng d¿n khoa hác: PGS. Tăng Văn Ngh*a Hà Nßi – 2024 MĀC LĀC Mà ĐÄU. 1 Ch°¢ng 1: TàNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CĄU VÀ C¡ Sà LÝ THUY¾T NGHIÊN CĄU. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đ¿n đÁ tài luận án.

Đánh giá tình hình nghiên cứu liên quan đ¿n đÁ tài luận án. C¡ sá lý thuy¿t nghiên cứu và câu hßi nghiên cứu. 24 K¿t luÁn ch°¢ng 1. 27 Ch°¢ng 2: LÝ LUÀN VÀ C¡ CH¾ GIÀI QUY¾T TRANH CHÂP VÀ PHÒNG Và TH¯¡NG M¾I TRONG Tà CHĄC TH¯¡NG M¾I TH¾ GIàI.

Khái quát tranh chÁp vÁ phòng vá th±¡ng mại trong Tổ chức th±¡ng mại th¿ giới và nhu cầu gi¿i quy¿t tranh chÁp. Khái niám, đặc điểm c¡ ch¿ gi¿i quy¿t tranh chÁp phòng vá th±¡ng mại trong Tổ chức th±¡ng mại th¿ giới. C¡ sá pháp lý và thi¿t ch¿ gi¿i quy¿t tranh chÁp phòng vá th±¡ng mại trong Tổ chức th±¡ng mại th¿ giới. Đánh giá vÁ c¡ ch¿ gi¿i quy¿t tranh chÁp vÁ phòng vá th±¡ng mại trong Tổ chức th±¡ng mại th¿ giới .52 K¿t luÁn ch°¢ng 2.

57 Ch°¢ng 3: THþC TR¾NG GIÀI QUY¾T TRANH CHÂP VÀ PHÒNG Và TH¯¡NG M¾I THEO C¡ CH¾ CĂA Tà CHĄC TH¯¡NG M¾I TH¾ GIàI. Thāc trạng sử dÿng c¡ ch¿ gi¿i quy¿t tranh chÁp vÁ cháng bán phá giá và thāc tißn áp dÿng đái với các n±ớc đang phát triển. Thāc trạng gi¿i quy¿t tranh chÁp vÁ trā cÁp và các bián pháp đái kháng và thāc tißn áp dÿng đái với các n±ớc đang phát triển. Thāc trạng gi¿i quy¿t tranh chÁp vÁ tā vá và thāc tißn áp dÿng đái với các n±ớc đang phát triển.

Bài hãc kinh nghiám áp dÿng c¡ ch¿ gi¿i quy¿t tranh chÁp phòng vá th±¡ng mại trong Tổ chức th±¡ng mại th¿ giới đái với Viát Nam.112 K¿t luÁn ch°¢ng 3. 117 Ch°¢ng 4: GIÀI PHÁP NÂNG CAO HIàU QUÀ THAM GIA C¡ CH¾ GIÀI QUY¾T TRANH CHÂP VÀ PHÒNG Và TH¯¡NG M¾I TRONG Tà CHĄC TH¯¡NG M¾I TH¾ GIàI CHO VIàT NAM. Thāc tißn tham gia c¡ ch¿ gi¿i quy¿t tranh chÁp vÁ phòng vá th±¡ng mại cāa Viát Nam trong Tổ chức Th±¡ng mại th¿ giới. Gi¿i pháp nâng cao hiáu qu¿ tham gia cāa Viát Nam trong c¡ ch¿ gi¿i quy¿t tranh chÁp phòng vá th±¡ng mại cāa Tổ chức th±¡ng mại th¿ giới.

132 K¿t luÁn ch°¢ng 4. 147 TÀI LIàU THAM KHÀO. 149 DANH MĀC TĆ VI¾T TÂT STT Tć vi¿t tÃt Ngh*a căa tć vi¿t tÃt 1 AB Appellate Body 3 C¡ quan phúc thẩm 2 ACWL Advisory Centre on WTO LAW - Trung tâm T± vÁn pháp luật WTO Anti-Dumping Agreement 3 Hiáp đánh cháng bán phá giá (Hiáp 3 ADA đánh thāc thi ĐiÁu VI cāa GATT) 4 BPTV Bián pháp tā vá 5 CBPG Cháng bán phá giá 6 CTC Cháng trā cÁp 7 CQĐT C¡ quan điÁu tra 8 DSB Dispute Settlement Body 3 C¡ quan gi¿i quy¿t tranh chÁp cāa WTO Dispute Settlement Understanding - Tho¿ thuận vÁ các quy tắc và 9 DSU thā tÿc điÁu chßnh viác gi¿i quy¿t tranh chÁp cāa WTO 10 FTA Free Trade Agreement 3 Hiáp đánh th±¡ng mại tā do General Agreement on Tariff and Trade 3 Hiáp đánh chung vÁ 11 GATT thu¿ quan và th±¡ng mại 12 ILC The International Law Commission 3 Uỷ ban Luật pháp Quác t¿ 13 KTC Korea Trade Commission 3 Uỷ ban Th±¡ng mại Hàn Quác National Aeronautics and Space Administration 3 C¡ quan hàng 14 NASA không và vũ trÿ Hoa Kỳ 15 NME Non Market Economic - NÁn kinh t¿ phi thá tr±ßng 16 NTC National Tariff Committee 3 Āy ban Thu¿ quan Quác gia 17 PVTM Phòng vá th±¡ng mại 18 QLNT Qu¿n lý Ngoại th±¡ng Agreement on Subsidies and Countervailing Measures 3 Hiáp 19 SCM đánh vÁ trā cÁp và các bián pháp đái kháng 20 SG Agreement on Safeguards 3 Hiáp đánh vÁ tā vá 21 SOE State 3 Owned Enterprise 3 Doanh nghiáp nhà n±ớc 22 USDOC United States Department of Commerce - Bá Th±¡ng mại Hoa Kỳ 23 USDOD United State Department of Defense 3 Bá Quác phòng Hoa Kỳ 24 WTO World Trade Organization 3 Tổ chức Th±¡ng mại th¿ giới Mà ĐÄU 1. Tính cÃp thi¿t căa đÁ tài Quá trình tā do hoá th±¡ng mại toàn cầu dißn ra ngày càng sâu ráng, các rào c¿n truyÁn tháng nh± thu¿ quan đã dần đ±āc dÿ bß, thay vào đó, các quác gia có xu h±ớng sử dÿng nhiÁu các bián pháp phi thu¿ để b¿o há ngành s¿n xuÁt trong n±ớc và các doanh nghiáp nái đáa.

Kể từ sau cuác khāng ho¿ng kinh t¿ th¿ giới năm 2008, bái c¿nh kinh t¿ cāa các quác gia vẫn trong tình trạng khó khăn, do đó, chā nghĩa b¿o há th±¡ng mại có xu h±ớng không ngừng gia tăng. Các bián pháp phòng vá th±¡ng mại (PVTM) gồm cháng bán phá giá, cháng trā cÁp và tā vá là mát phần trong chính sách th±¡ng mại cāa các quác gia. Các bián pháp này đ±āc sử dÿng nhằm b¿o vá ngành s¿n xuÁt trong n±ớc khßi các đái thā cạnh tranh n±ớc ngoài, bên cạnh đó, nhÿng bián pháp này còn đ±āc coi nh± hàng rào ngăn c¿n gia nhập thá tr±ßng. Trong nhÿng tr±ßng hāp đặc biát, các bián pháp PVTM đ±āc khái x±ớng để ngăn c¿n viác tăng mạnh mẽ, không l±ßng tr±ớc đ±āc cāa hàng nhập khẩu vào thá tr±ßng nái đáa.

Mặc dù thúc đẩy tā do hoá th±¡ng mại là mát mÿc tiêu cāa hái nhập quác t¿, song Tổ chức Th±¡ng mại th¿ giới (World Trade Organization 3 WTO) cũng thừa nhận rằng, các n±ớc thành viên có thể sẽ ph¿i b¿o vá s¿n xuÁt trong n±ớc, cháng lại cạnh tranh từ hàng hoá n±ớc ngoài. Tuy vậy, WTO yêu cầu các n±ớc ph¿i ti¿n hành, b¿o vá thông qua quy trình điÁu tra nghiêm ngặt, đ¿m b¿o duy trì nhÿng nguyên tắc nhÁt đánh để tránh viác lạm dÿng. Các n±ớc thành viên cāa WTO đÁu nhìn nhận rằng, các bián pháp PVTM chính là trÿ cát cuái cùng để đ¿m b¿o th±¡ng mại công bằng và b¿o vá ngành s¿n xuÁt trong n±ớc tr±ớc nhÿng tác đáng tiêu cāc gây ra bái hàng hoá nhập khẩu [201]. Do đó, các bián pháp PVTM là chính sách phổ bi¿n nhÁt mà nhÿng n±ớc nhập khẩu lớn trong WTO sử dÿng để hạn ch¿ th±¡ng mại quác t¿ [133; tr.

Với b¿n chÁt này, n¿u đ±āc áp dÿng đúng mÿc tiêu, các bián pháp PVTM không mâu thuẫn với xu h±ớng tā do hoá th±¡ng mại. Tuy nhiên, khi các bián pháp PVTM bá lạm dÿng và đ±āc sử dÿng nh± công cÿ trá hình để b¿o há các ngành s¿n xuÁt nái đáa, chúng sẽ đi ng±āc lại với mÿc tiêu tích cāc cāa th±¡ng mại tā do. Đó chính là lý do WTO quy đánh nhÿng nguyên tắc vÁ thā tÿc nhằm đ±a viác áp dÿng bián pháp PVTM vào khung cÿ thể để hạn ch¿ tái đa tình trạng lạm dÿng các bián pháp này, và các Thành viên có thể khái kián Thành viên khác khi không tuân thā viác áp dÿng các bián pháp PVTM tại C¡ quan gi¿i quy¿t tranh chÁp cāa WTO (Dispute Settlement Body 3 DSB). 1 Há tháng gi¿i quy¿t tranh chÁp cāa WTO đ±āc ví nh± <viên ngãc quý trên v±¡ng mián= [175; tr.

1], điÁu này đã phần nào cho thÁy tính hiáu qu¿ cāa há tháng này. Do đó, hián nay, có rÁt nhiÁu các công trình nghiên cứu vÁ c¡ ch¿ gi¿i quy¿t tranh chÁp cāa WTO. Đồng thßi, các nghiên cứu vÁ các bián pháp PVTM theo quy đánh cāa WTO cũng đ±āc nhiÁu hãc gi¿ tìm hiểu. Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu mới chß dừng lại phân tích c¡ ch¿ gi¿i quy¿t tranh chÁp cāa WTO, ch±a tập trung phân tích cÿ thể vÁ c¡ ch¿ gi¿i quy¿t tranh chÁp cāa WTO trong lĩnh vāc PVTM 3 lĩnh vāc tranh chÁp chā y¿u tại tổ chức này, cũng nh± lĩnh vāc tranh chÁp chā y¿u mà Viát Nam đang ph¿i đái mặt trong th±¡ng mại quác t¿.

Kể từ khi trá thành Thành viên cāa WTO, hàng hoá cāa Viát Nam có nhiÁu h¡n c¡ hái ti¿p cận với thá tr±ßng n±ớc ngoài. L±āng và giá trá xuÁt khẩu cāa hàng hoá xuÁt xứ từ Viát Nam ngày càng gia tăng [205]. Nh± đã phân tích á trên, trong giai đoạn hián nay, hầu h¿t các quác gia đÁu muán b¿o há nÁn s¿n xuÁt trong n±ớc bằng cách tích cāc sử dÿng nhÿng bián pháp phi thu¿, trong đó có bián pháp PVTM. Chính vì điÁu này, hàng hoá xuÁt khẩu cāa Viát Nam có nguy c¡ cao ph¿i đái mặt với các vÿ kián PVTM tại thá tr±ßng n±ớc xuÁt khẩu.

Tính đ¿n h¿t tháng 31/12/2023, hàng hoá xuÁt khẩu cāa Viát Nam bá điÁu tra tổng sá 196 vÿ vÁ phòng vá th±¡ng mại [219]. Vì vậy, khi bián pháp PVTM đ±āc áp dÿng, n¿u xét thÁy nhÿng k¿t luận dẫn đ¿n áp dÿng các bián pháp này là không tho¿ đáng, Chính phā Viát Nam có thể b¿o vá ngành hàng và doanh nghiáp trong n±ớc bằng cách khái kián vÁn đÁ này ra DSB. Bên cạnh đó, Viát Nam cũng ti¿n hành khái x±ớng điÁu tra và áp dÿng các bián pháp PVTM đái với hàng hoá n±ớc ngoài nhập khẩu vào Viát Nam, trong đó có 16 vÿ điÁu tra cháng bán phá giá và 6 vÿ liên quan đ¿n bián pháp tā vá, 01 vÿ điÁu tra cháng trā cÁp, 2 vÿ cháng lẩn tránh bián pháp PVTM [218] các vÿ điÁu tra này cũng có thể là nguy c¡ tiÁm ẩn cho nhÿng tranh chÁp vÁ PVTM cāa Viát Nam trong WTO với vai trò là bá đ¡n. 16 năm kể từ thßi điểm gia nhập WTO, Viát Nam đã có nhiÁu đáng thái thể hián sā tham gia vào C¡ ch¿ gi¿i quy¿t tranh chÁp cāa WTO, cÿ thể, Viát Nam đã tham gia 5 vÿ với t± cách là bên nguyên đ¡n, 39 vÿ với t± cách là bên thứ ba, và ch±a có vÿ nào bá kián tại WTO.

Trong sá 5 tranh chÁp mà Viát Nam khái kián ra DSB, có 4 vÿ kián liên quan đ¿n viác hàng hoá Viát Nam bá áp các bián pháp PVTM tại thá tr±ßng n±ớc xuÁt khẩu [236]. Đồng thßi, tranh chÁp vÁ PVTM cũng là loại tranh chÁp chā y¿u trong WTO, có 341 vÿ trong tổng sá 617 tranh chÁp tại WTO liên quan đ¿n các bián pháp 2 PVTM [234]. Do đó, có thể thÁy, tranh chÁp vÁ PVTM là loại tranh chÁp quan trãng mà trong t±¡ng lai, Viát Nam có thể sẽ ph¿i đái mặt nhiÁu tại WTO.