Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Những công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài Cuộc khủng hoảng tài chính - kinh tế (2008-2009) bắt nguồn từ Mỹ sau đó lan ra toàn thế giới, ảnh hưởng đến nền kinh tế của nhiều quốc gia. Vì thế, đây là vấn đề được rất nhiều nhà nghiên cứu trong và ngoài nước quan tâm. Từ năm 2008 đến nay, đã có nhiều công trình nghiên cứu đề cập đến các nội dung liên quan đến đề tài, song tựu trung lại, có thể chia làm hai nhóm: các công trình tiếp cận vấn đề từ góc độ cuộc khủng hoảng tài chính - kinh tế và các công trình đề cập trực tiếp đến giải quyết khủng hoảng.
Nhóm thứ nhất: các công trình nghiên cứu về khủng hoảng tài chính - kinh tế Đã có rất nhiều các công trình nghiên cứu đã đề cập đến cuộc khủng hoảng tài chính - kinh tế của các học giả trong nước và quốc tế. Trong đó, phần lớn là các công trình của các học giả nước ngoài. * Các công trình nghiên cứu của học giả Việt Nam: Công trình nghiên cứu của Phạm Quốc Trung và Phạm Thị Túy về “Khủng hoảng kinh tế thế giới những vấn đề lý luận và kinh nghiệm” (2010), Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, đã đề cập tới 2 vấn đề chính: một là, tập trung làm rõ các vấn đề lý luận cơ bản về khủng hoảng kinh tế với những hình thức biểu hiện, đặc trưng, nguyên nhân cơ bản và tác động; hai là, nghiên cứu khái quát một số cuộc khủng hoảng kinh tế điển hình trong đó có cuộc khủng hoảng tài chính kinh tế tại Mỹ. Đề tài nghiên cứu khoa học cấp ngành của Vũ Ngọc Duy thuộc Viện Chiến lược ngân hàng - Ngân hàng Nhà nước Việt Nam về “Khủng hoảng tài chính - một số vấn đề lý luận và thực tiễn đối với sự phát triển của hệ thống ngân hàng Việt Nam” (2011) đã tổng kết toàn diện những vấn đề về lý luận và thực tiễn của khủng hoảng kinh tế 2008 để tìm ra những nguyên nhân mang tính bản chất và đưa ra những khuyến nghị chính sách thiết thực cho hệ thống ngân hàng Việt Nam.
Từ việc nghiên cứu các lý thuyết về chu kỳ kinh tế, khủng hoảng kinh tế và cơ chế lan truyền của các cuộc khủng hoảng, các tác giả Đoàn Thanh Hà và Nguyễn Ngọc Thạch với công trình nghiên cứu “Chu kỳ kinh tế và khủng hoảng kinh tế” (2011), Nxb Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh, đã giải thích những hiện tượng, nguyên nhân cũng như tổng kết các chính sách và biện pháp mà các nước đã sử dụng để ứng phó 9 với khủng hoảng kinh tế. Các tác giả cũng đề xuất những quy trình dự báo lan truyền khủng hoảng qua kênh ngoại thương từ Mỹ và các đối tác thương mại khác tới Việt Nam. Công trình nghiên cứu của Nguyễn Khắc Đức về “Kinh tế thế giới thời khủng hoảng - một góc nhìn” (2012), Nxb Công an Nhân dân, Hà Nội, đã khái quát toàn cảnh nền kinh tế thế giới trong giai đoạn 2007 – 2012.
Nghiên cứu này còn phân tích những tác động của cuộc khủng hoảng tài chính kinh tế tới các nền kinh tế lớn và dự báo triển vọng phát triển kinh tế thế giới trong giai đoạn tiếp theo. Công trình nghiên cứu của tác giả Hoài Thu về “Ảo ảnh tiền kiểu Mỹ” (2009), Nxb Thanh Hóa đã lý giải nguyên nhân sự cường thịnh của nước Mỹ nói chung và nền kinh tế Mỹ nói riêng. Bên cạnh đó, tác giả cũng phân tích về 5 cuộc khủng hoảng kinh tế lớn của nước Mỹ, trong đó có cuộc khủng hoảng 2008-2009. Phân tích các ưu điểm và hạn chế của nền kinh tế Mỹ trên từng lĩnh vực cụ thể: chính sách tiền tệ, hiện trạng kinh tế, quan niệm tiêu dùng, hệ thống tín dụng, chế độ pháp luật, đầu tư trang thiết bị quân sự từ đó lý giải những nguyên nhân dẫn đến cuộc khủng hoảng tài chính - kinh tế (2008-2009).
Nhìn chung, các học giả trong nước đã đánh giá cuộc khủng hoảng tài chính - kinh tế (2008 - 2009) là trầm trọng nhất đối với nước Mỹ kể từ sau cuộc Đại suy thoái 1929- 1933. Từ việc nghiên cứu lý luận chung về khủng hoảng kinh tế, các công trình nghiên cứu đã làm rõ các nguyên nhân, đặc điểm và tác động đối với kinh tế xã hội Mỹ. Tuy nhiên, phần lớn các công trình đều tiếp cận từ góc độ kinh tế mà chưa đề cập đến những tác động của cuộc khủng hoảng đối với xã hội. * Các công trình nghiên cứu của học giả nước ngoài Ngay khi cuộc khủng hoảng chính thức bùng nổ, nhiều nhà nghiên cứu nước ngoài đã đưa ra những công trình nghiên cứu với những góc nhìn khác nhau về cuộc khủng hoảng.
George Cooper với “The origin of financial crisis: Central banks, Credit bubbles, and the efficient market fallacy”, Vintage Book, New York, 2008 (“Nguồn gốc khủng hoảng tài chính”, Nxb Lao động Xã hội, 2008, do Thủy Nguyệt dịch) đã tóm tắt quá trình phát triển của hệ thống tiền tệ, từ đó đưa ra những đánh giá về nguyên nhân của cuộc khủng hoảng kinh tế tài chính - kinh tế (2008-2009) ở Mỹ. Tác giả cho rằng hệ thống tài chính Mỹ được vận hành theo quy luật thị trường tự do, việc nâng cao sức mạnh của thị trường đã làm cho hệ thống ngân hàng trung ương quên đi nhiệm vụ chính của mình. Kết quả là không có sự điều tiết của hệ thống ngân hàng 10 trung ương, thị trường dễ rơi vào tình trạng mất cân bằng, thậm chí là đổ vỡ. Từ đó, tác giả đưa ra những phương thức để đổi mới chính sách kinh tế vĩ mô.
Nhà đầu tư tài chính George Soros với cuốn sách mang tên “The crash of 2008 and what it means: The new paradigm for Financial Markets”1, Public Affairs, New York, 2008 (“Mô thức mới cho thị trường tài chính - cuộc khủng hoảng tín dụng năm 2008 và ý nghĩa của nó”, Nxb Tri thức, 2008, do Hoàng Hà dịch) đã dùng kinh nghiệm và quan điểm lý luận của mình về “thuyết phản hồi” để phân tích về cuộc khủng hoảng tài chính - kinh tế (2008-2009) tại Mỹ. Theo tác giả, cuộc khủng hoảng không giống như các cuộc khủng hoảng mang tính chu kỳ trước đó mặc dù nó cũng bắt nguồn từ những “bong bóng”. Từ việc phân tích những nguồn gốc sâu xa của cuộc khủng hoảng tác giả dự đoán về sự biến đổi lớn trong nền kinh tế Mỹ, mà theo đó, xu thế và sự ngộ nhận về “thị trường tự do” không thể trụ vững được nữa. Paul Krugman - nhà kinh tế học được trao giải Nobel Kinh tế năm 2008 với công trình nghiên cứu “The Return of Depression Economics and the Crisis of 2008”, W.
Norton&Company, New York, 2008 (“Sự trở lại của kinh tế học suy thoái và cuộc khủng hoảng năm 2008”, Nxb Trẻ, TP Hồ Chí Minh, 2009, do Nguyễn Dương Hiếu, Nguyễn Trường Phú, Đặng Nguyễn Hiếu Trung và Nguyễn Ngọc Toàn dịch), đã khảo sát các cuộc khủng hoảng tiêu biểu trong những năm cuối thế kỷ XX và đầu thế kỷ XXI như: khủng hoảng ở châu Á, khủng hoảng ở Mêxicô, khủng hoảng ở Argentina và cuối cùng là cuộc khủng hoảng tài chính - kinh tế (2008-2009) để tìm ra bản chất và nguồn gốc của các cuộc khủng hoảng kinh tế. Ông nhận thấy dường như mọi cuộc khủng hoảng đều có một điểm chung: niềm tin tiêu cực tự nó biến thành sự thật. Cho dù niềm tin tiêu cực thể hiện ở thị trường tiền tệ, thị trường tài chính, thị trường bất động sản hay thị trường hàng hóa tiêu dùng thì chúng cũng tạo ra những hệ luỵ nguy hiểm cho nền kinh tế, suy thoái chìm sâu vào suy thoái, khủng hoảng lại tạo ra khủng hoảng. Những bài viết của các tác giả R.
được tổng hợp và xuất bản với tên gọi “Đại khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008 dưới con mắt của các nhà báo và các chuyên gia kinh tế quốc tế”, Nxb Tri thức, Hà Nội, 2009, Nguyễn Văn Nhã dịch và tổng hợp, đã đưa ra những phân tích của các nhà nghiên cứu của các nhà báo và chuyên gia kinh tế quốc tế về các vấn đề như nguyên nhân, diễn biến, nhận định tình 1 Một số cuốn sách được trích dẫn trong nội dung luận án đã được dịch và xuất bản ra tiếng Việt. Chính vì vậy, khi sử dụng giới thiệu và trích dẫn trong luận án này, chúng tôi giữ nguyên tên tiếng Việt của các cuốn sách đã được dịch và xuất bản. Mặc dù, thực tế có nhiều tên sách dịch không tuân thủ hoàn toàn theo nguyên bản tiếng Anh. 11 hình, ảnh hưởng của cuộc khủng hoảng và những chính sách của nước Mỹ để khắc phục hậu quả của cuộc khủng hoảng.
Niall Ferguson với cuốn sách về lịch sử tài chính thế giới mang tên “The Ascent of Money: A Financial History of the World”, Penguin Books, New York, 2008 (“Đồng tiền lên ngôi - Lịch sử tài chính thế giới”, Nxb Thế giới, Hà Nội, 2015, Lê Quốc Phương và Vũ Hoàng Linh dịch), đã hệ thống hóa quá trình phát triển của tiền tệ thế giới với các vấn đề cơ bản: trái phiếu, các hiện tượng bong bóng trên thị trường tài chính, rủi ro và bảo hiểm, bất động sản, toàn cầu hóa nền kinh tế thế giới. Từ đó, cuốn sách cung cấp những hiểu biết cơ bản về các vấn đề liên quan đến lĩnh vực tài chính. Với lập luận sâu sắc về những hạn chế trên thị trường tài chính Mỹ, tác giả cũng lý giải nguyên nhân của cuộc khủng hoảng tài chính kinh tế, đồng thời đưa ra những phân tích ban đầu về chính sách tiền tệ mà FED đang triển khai nhằm kiểm soát thị trường tài chính. Paul Davidson với “The Keynes Solution: The Path to Global Economic Proserity”, St.
Martin’s Press, New York, 2009 (“Giải pháp Keynes - con đường dẫn đến sự thịnh vượng kinh tế toàn cầu”, Nxb Trẻ, Nguyễn Hằng dịch) đã dùng quan điểm của trường phái Keynes để giải thích những nguyên nhân của cuộc khủng hoảng kinh tế tài chính tại Mỹ. Từ việc phân tích các chính sách ứng phó khủng hoảng của Tổng thống Obama, tác giả đã khẳng định đó là sự vận dụng quan điểm học thuyết Keynes và là con đường đúng đắn với nước Mỹ. Tuy nhiên, tác giả cũng nhấn mạnh việc mở rộng vai trò can thiệp của nhà nước cần phải phối hợp với sự chủ động của khu vực kinh tế tư nhân để nhanh chóng thoát khỏi khủng hoảng. Lý giải những sai lầm trong chính sách tiền tệ của FED là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến khủng hoảng kinh tế, tác giả William A.