Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ GIẢI QUYẾT KHIẾU KIỆN HÀNH CHÍNH TRONG LĨNH VỰC ĐẤT ĐAI CỦA TÒA ÁN NHÂN DÂN CẤP HUYỆN 1. Các khái niệm liên quan 1. Khái niệm khiếu kiện và khiếu kiện hành chính trong lĩnh vực đất đai Về mặt pháp lý, cho đến nay vẫn chưa có một văn bản pháp luật nào nêu định nghĩa về khiếu kiện hay khiếu kiện hành chính. Quyền khởi kiện hay nói cách khác là khiếu kiện vụ án hành chính là quyền tố tụng của cá nhân, cơ quan nhà nước, tổ chức khiếu kiện vụ án hành chính đối với quyết định hành chính, hành vi hành chính nhằm bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình.
Điều 103 Luật tố tụng Hành chính năm 2010 quy đinh về khởi kiện như sau: “1. Cá nhân, cơ quan, tổ chức có quyền khởi kiện vụ án hành chính đối với quyết định hành chính, hành vi hành chính, quyết định kỷ luật buộc thôi việc trong trường hợp không đồng ý với quyết định, hành vi đó hoặc đã khiếu nại với người có thẩm quyền giải quyết khiếu nại, nhưng hết thời hạn giải quyết khiếu nại theo quy định của pháp luật về khiếu nại mà khiếu nại không được giải quyết hoặc đã được giải quyết nhưng không đồng ý với việc giải quyết khiếu nại về quyết định, hành vi đó. Cá nhân, tổ chức có quyền khởi kiện vụ án hành chính đối với quyết định giải quyết khiếu nại về quyết định xử lý vụ việc cạnh tranh trong trường hợp không đồng ý với quyết định đó. Cá nhân có quyền khởi kiện vụ án hành chính về danh sách cử tri bầu cử đại biểu Quốc hội, danh sách cử tri bầu cử đại biểu Hội đồng nhân dân trong trường hợp đã khiếu nại với cơ quan có thẩm quyền giải quyết khiếu nại, nhưng 7 hết thời hạn giải quyết theo quy định của pháp luật mà khiếu nại không được giải quyết, nhưng không đồng ý với cách giải quyết khiếu nại.
Trong hoạt động tố tụng hành chính, khởi kiện, khởi tố vụ án hành chính được coi là cơ sở pháp lý đầu tiên làm phát sinh quan hệ pháp luật tố tụng hành chính. Giai đoạn này phát sinh từ khi các chủ thể của quyền khởi kiện, khởi tố vụ án hành chính thực hiện quyền khởi kiện, khởi tố vụ án và kết thúc khi Tòa án ra quyết định thụ lý vụ án, hay quyết định trả lại đơn kiện. Trong trường hợp, Tòa án ra quyết định thụ lý vụ án hành chính thì quá trình tố tụng sẽ chuyển sang giai đoạn tiếp theo. Về ý nghĩa: Đây là một cơ chế để công dân, cơ quan, tổ chức có thể tự bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình bằng con đường tố tụng Tòa án, từ đó tạo điều kiện cho tổ chức hoặc người có quyết định, hành vi sai trái có thể kiểm tra lại hành vi của mình và nếu thấy quyết định, hành vi hành chính này trái pháp luật người ra quyết định hành chính có thể tự thu hồi hoặc hủy bỏ quyết định, rút lại hành vi hành chính trái pháp luật.
Về tính chất: Khiếu kiện hành chính, có những tính chất như: tính khách quan; tính lệ thuộc vào hệ thống chính trị, tính hệ thống, tính thứ bậc, tính đảm bảo bằng pháp luật. Khiếu kiện hành chính là sự việc mang tính chất khách quan trong quá trình quản lý nhà nước của mỗi quốc gia không phụ thuộc vào hệ thống chính thể của chế độ chính trị quốc gia đó, bởi lẽ về mặt lý luận và theo quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin thì mâu thuẫn chính là động lực phát triển mà khiếu kiện hành chính là một sự thể hiện mâu thuẫn của các chủ thể tham gia vào quan hệ pháp luật hành chính. Về mặt thực tiễn thì những sơ suất, sai sót của cơ quan nhà nước, bất cập của bộ máy nhà nước là những vấn đề khó tránh khỏi khi tác nghiệp. Mặt khác, với sự phát triển không ngừng của xã hội thì mỗi một thao tác hành chính trong thực tế cũng có thể chứa đựng các yếu tố không phù 8 hợp qui định pháp luật và ngay bản thân các chủ thể là đối tượng bị quản lý khi tham gia vào quan hệ hành chính cũng luôn đòi hỏi nhận được một sự quản lý hoàn hảo, mà sự hoàn hảo thì luôn mang tính tương đối.
Luôn tồn tại với tư cách là một thực thể khách quan, khiếu kiện hành chính đòi hỏi các quốc gia không được phủ nhận mà phải nhìn nhận và có các hình thức, biện pháp tổ chức giải quyết các khiếu kiện này một cách hợp lý, hiệu quả nhằm làm lành mạnh hóa các quan hệ pháp luật hành chính, thúc đẩy xã hội phát triển theo định hướng của nhất định. Nhà nước nói chung, hệ thống hành chính nói riêng có hai chức năng: duy trì trật tự chung, lợi ích chung của xã hội và bảo vệ quyền và lợi ích của giai cấp cầm quyền. Theo quan điểm của Mác thì chính trị là lĩnh vực thể hiện lợi ích, ý chí của giai cấp thống trị. Như vậy, khiếu kiện hành chính trước hết phải phù hợp với lợi ích chung của giai cấp công nhân, nông dân và nhân dân lao động.
Quản lý nhà nước là một hệ thống theo thứ bậc chặt chẽ, thông suốt từ trung ương đến địa phương, trong đó cấp dưới phục tùng cấp trên, nhận chỉ thị, mệnh lệnh và chịu sự kiểm tra thường xuyên của cấp trên. Mỗi cơ quan, mỗi cán bộ công chức làm việc trong cơ quan nhà nước đều hoạt động trong phạm vi thẩm quyền được giao. Do vậy khiếu kiện hành chính cũng thực hiện theo thứ bậc tương ứng, tức là việc khiếu kiện hành chính cũng thực hiện theo nguyên tắc từ dưới lên trên. Để đảm bảo quyền khiếu kiện hành chính của người khởi kiện và đảm bảo trật tự của quản lý nhà nước, việc khiếu kiện hành chính phải được quy định bằng pháp luật và đảm bảo thực hiện bằng pháp luật.
Việc sử dụng thuật ngữ “khiếu kiện hành chính”, tại Pháp lệnh giải quyết các thủ tục hành chính năm 1996 và việc sử dụng của các luật gia, các nhà khoa học thì khiếu kiện hành chính được hiểu theo hai nghĩa: 9 Theo nghĩa hẹp, khiếu kiện hành chính được hiểu là việc cá nhân, cơ quan, tổ chức làm đơn khởi kiện yêu cầu tòa án bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình khi bị quyết định hành chính, hành vi hành chính xâm phạm tới. Với ý nghĩa này thì khái niệm khiếu kiện hành chính đồng nhất với khởi kiện hành chính. Khi khởi kiện vụ việc ra Tòa, nếu Tòa án thụ lý đơn khởi kiện và đưa vụ việc ra xét xử gọi là vụ án hành chính. Theo nghĩa rộng, khiếu kiện hành chính là việc cá nhân, cơ quan, tổ chức khiếu nại đến cơ quan hành chính nhà nước có thẩm quyền hoặc khởi kiện tại Tòa án yêu cầu bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của minh khi bị quyết định hành chính và hành vi hành chính xâm phạm.
Như vậy, khiếu kiện hành chính là sự biểu hiện tranh chấp hành chính phát sinh trong quá trình thực hiện chức năng quản lý nhà nước giữa một bên là cơ quan nhà nước, người có thẩm quyền trong cơ quan nhà nước với một bên là các cá nhân, cơ quan, tổ chức khi các chủ thể này tham gia vào quan hệ pháp luật hành chính. Khiếu kiện hành chính là những vụ kiện yêu cầu Tòa án giải quyết đối với những quyết định, hành vi trái pháp luật của các cơ quan hoặc cán bộ, công chức nhà nước xâm phạm đến quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân và những quyết định kỷ luật thôi việc đối với cán bộ công chức theo quy định của pháp luật. Khiếu kiện vụ án hành chính trong lĩnh vực đất đai là một mảng trong khiếu kiện vụ án hành chính. Nó mang đầy đủ các đặc điểm của khiếu kiện vụ án hành chính, nhưng các đặc điểm này chỉ xoay quanh đến khiếu kiện trong vấn đề đất đai.
Đất đai là tài nguyên thiên nhiên vô cùng quý giá, là tư liệu sản xuất đặc biệt là thành phần quan trọng của môi trường sống, là địa bàn phân bổ các khu dân cư, xây dựng các cơ sở kinh tế, văn hoá, xã hội, an ninh quốc phòng 10 và là thành quả cách mạng của cả dân tộc Việt Nam. Theo quan niệm của C.Mác coi đất là không gian, yếu tố cần thiết của tất thảy mọi quá trình sản xuất và mọi hoạt động của loài người. Bất kỳ quốc gia nào, nếu biết quản lý, sử dụng hợp lý đất đai thì nguồn tài nguyên này được bảo vệ và mang lại hiệu quả, lợi ích to lớn, thiết thực phục vụ cho mỗi con người và cả cộng đồng. Đất đai có vai trò quan trọng như vậy nên Đảng và Nhà nước ta giành sự quan tâm đặc biệt đến vấn đề đất đai.
Chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước về đất đai được điều chỉnh cho phù hợp với sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước, trong thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước chính sách, pháp luật đất đai trở thành cơ sở pháp lý hết sức quan trọng huy động nguồn lực đất đai để phát triển nền kinh tế thị trường nhiều thành phần theo định hướng XHCN. Vì vậy quản lý nhà nước bằng pháp luật về đất đai ngày càng hoàn thiện, đã đạt được những tiến bộ rõ rệt, hệ thống quản lý nhà nước về đất đai được tăng cường, từng bước phân cấp và phát huy tính tự chủ của địa phương. Bên cạnh những thành tựu đã đạt được, tình hình quản lý và sử dụng đất đai hiện nay đang có những yếu kém. Vấn đề quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất chưa có tính chiến lược lâu dài và ổn định hoặc thiếu tính khả thi; cơ chế quản lý v ề đất đai thiếu hiệu quả; cơ quan quản lý đất đai các cấp nhìn chung còn nhiều yếu kém.
Chính vì thế tình trạng tranh chấp, khiếu kiện, khiếu nại, tố cáo về quản lý và sử dụng đất đai có xu hướng diễn biến phức tạp. Việc giải quyết tranh chấp, khiếu nại, tố cáo còn chưa kịp thời, thiếu hiệu quả. Những yếu kém trong công tác quản lý và sử dụng đất nói chung cũng như những yếu kém trong giải quyết tranh chấp, khiếu nại, tố cáo về đất đai nói riêng có nhiều nguyên nhân, trong đó có nguyên nhân rất quan trọng từ sự hạn chế, bất cập của chính sách, pháp luật đất đai và việc áp dụng pháp luật trong giải quyết khiếu nại về đất đai của các cơ quan nhà nước có thẩm quyền.