Đặt vấn đề Dưới sự lãnh đạo của Đảng, nông nghiệp, nông dân, nông thôn nước ta đã đạt nhiều thành tựu to lớn. Tuy nhiên, nhiều thành tựu đạt được chưa tương xứng với tiềm năng và lợi thế. Nông nghiệp phát triển còn kém bền vững, sức cạnh tranh thấp, chuyển giao khoa học – công nghệ và đào tạo nguồn nhân lực còn hạn chế. Nông nghiệp, nông thôn phát triển thiếu quy hoạch, kết cấu hạ tầng như giao thông, thủy lợi, trường học, trạm y tế, cấp nước…còn yếu kém, môi trường ngày càng ô nhiễm.
Đời sống vật chất, tinh thần của người nông dân còn thấp, tỷ lệ hộ nghèo cao, chênh lệch giàu nghèo giữa nông thôn và thành thị còn lớn phát sinh nhiều vấn đề xã hội bức xúc. Nhằm khắc phục tình trạng đó, Đảng và Nhà nước ta đã đưa ra nhiều chủ trương chính sách nhằm phát triển kinh tế nông thôn. Vấn đề quan trọng đặt ra là phải tìm ra mô hình phát triển nông thôn phù hợp với bối cảnh nông thôn Việt Nam hiện tại và trong tương lai, trên cơ sở phát huy nội lực của cộng đồng nông thôn. Trong những năm qua, Đảng và Nhà nước đã triển khai rất nhiều chương trình, dự án nhằm thay đổi bộ mặt của người dân nông thôn như: Chương trình 135, chương trình chuyển dịch cơ cấu cây trồng, chương trình nước sạch và nhiều dự án phát triển sản xuất khác… Tuy nhiên, những chương trình, dự án này chỉ mới giải quyết một số vấn đề riêng rẽ chưa được triển khai đồng bộ trên tất cả các địa phương trong cả nước.
Huyện Mù Cang Chải là một huyện miền núi nằm ở phía Tây tỉnh Yên Bái, là khu vực núi cao bắt nguồn từ dãy Hoàng Liên Sơn, việc triển khai thực hiện chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới ở hầu hết các xã còn gặp nhiều khó khăn, chậm so với kế hoạch đề ra. Ban chỉ đạo xây dựng 2 nông thôn mới tại các xã hoạt động chưa hiệu quả, chưa chủ động xây dựng được kế hoạch cụ thể để thực hiện, khâu tuyên truyền còn nhiều hạn chế, chưa thực sự đến được với người dân, nhân dân chưa hiểu được mình vừa là chủ thể thực hiện, vừa là đối tượng hưởng thụ thành quả đạt được việc thực hiện của các xã còn gặp nhiều lúng túng do chưa xây dựng mô hình thí điểm để làm căn cứ thực hiện. Chương trình xây dựng nông thôn mới hiện nay là việc làm cấp thiết đối với mỗi địa phương trên cả nước nói chung và huyện Mù Cang Chải nói riêng, nhằm nâng cao hơn năng lực cũng như mức sống cho người dân trên địa bàn huyện. Xuất phát từ thực trạng trên, được sự nhất trí của Ban giám hiệu trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên, Ban chủ nhiệm khoa Quản lý Tài nguyên, dưới sự hướng dẫn của cô giáo Th.S Ngô Thị Hồng Gấm, em tiến hành nghiên cứu đề tài: “Một số giải pháp xây dựng nông thôn mới tại huyện Mù Cang Chải - tỉnh Yên Bái”.
Mục đích của đề tài Mục đích tổng quát: Nghiên cứu đánh giá thực trạng xây dựng nông thôn mới ở huyện Mù Cang Chải – tỉnh Yên Bái. Đánh giá được những thuận lợi, khó khăn trong xây dựng nông thôn mới của huyện Mù Cang Chải. Mục đích cụ thể: - Đề xuất giải pháp thực hiện và nâng cao hiệu quả thực hiện chương trình xây dựng nông thôn mới ở huyện Mù Cang Chải. Yêu cầu của đề tài - Số liệu thu thập được phải đầy đủ, chính xác, phản ánh khách quan, trung thực - Những phân tích, đánh giá phải dựa trên cơ sở pháp lý và tình hình chung 3 - Những giải pháp đưa ra phải phù hợp với địa phương và có tính khả thi.
Ý nghĩa của đề tài Ý nghĩa trong học tập, nghiên cứu - Giúp sinh viên vận dụng và phát huy được những kiến thức đã học vào thực tế, nghiên cứu. - Nâng cao kiến thức, kỹ năng và rút ra kinh nghiệm thực tế phục vụ cho công tác sau này. - Góp phần toàn diện những lý luận và phương pháp nhằm đẩy mạnh phát triển và xây dựng điều kiện kinh tế – xã hội ở nông thôn trong giai đoạn CNH – HĐH nông thôn hiện nay. - Đề tài là tài liệu tham khảo cho nhà trường, khoa, các cơ quan trong ngành và sinh viên các khóa tiếp theo.
Ý nghĩa thực tiễn - Là cơ sở cho việc đánh giá, giám sát thực tế hơn thực trạng xây dựng nông thôn mới của Huyện Mù Cang Chải – tỉnh Yên Bái. - Đánh giá được những thuận lợi, khó khăn của các xã trên địa bàn huyện trong công tác xây dựng nông thôn mới. - Là cơ sở cho các cấp, chính quyền địa phương, các nhà đầu tư đưa ra các giải pháp, quyết định mới, hướng đi mới nhằm thực hiện xây dựng thành công mô hình nông thôn mới trên địa bàn huyện Mù Cang Chải. 4 Phần 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU 2.
Cơ sở khoa học lý luận 2. Đặc điểm nông nghiệp, nông thôn hiện nay Nông nghiệp là một ngành quan trọng trong quá trình phát trển kinh tế. Kinh tế nông nghiệp và kinh tế nông thôn, được nói đến như một nền kinh tế truyền thống. Trong đó, nông nghiệp là khu vực duy nhất sản xuất ra lương thực, thực phẩm để nuôi sống con người.
Dù trình độ phát triển của khoa học kỹ thuật đến đâu thì ngày nay, sản phẩm nông nghiệp chưa có một ngành sản xuất nào thay thế được. Sự phát triển trong nông nghiệp thực sự là cơ sở quan trọng tạo tiền đề để nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho đại bộ phận nông dân, góp phần xóa đói giảm nghèo và làm thay đổi bộ mặt nông thôn theo hướng ngày càng văn minh, hiện đại hơn. Theo báo cáo của ngân hàng thế giới các nước Đông Á và Đông Nam Á, đặc biệt là các nước có nền kinh tế đang chuyển đổi từ nông nghiệp sang đô thị hóa như Việt Nam, thì nông nghiệp vẫn được coi là yếu tố quan trọng trong việc xóa đói giảm nghèo, tăng thu nhập cho nông dân. Hay nói cách khác, nông dân muốn thoát nghèo thì vân phải gắn với nông nghiệp.[3] Nước ta có khoảng 70% dân số là nông dân, vấn đề nông nghiệp, nông dân, nông thôn ở Việt Nam luôn được Đảng và Nhà nước hết sức coi trọng trong các giai đoạn phát triển của cách mạng Việt Nam.
Nhờ sự quan tâm của Nhà nước thể hiện bằng các chủ chương, chính sách đúng đắn, trong những năm đổi mới, nông nghiệp nước ta đã có bước phát triển vượt bậc, đạt được nhiều thành tựu. Liên tục trong nhiều năm nông nghiệp đạt mức tăng trưởng khá cả về chất lượng và sản lượng [1]. Vì vậy, từ chỗ là một nước thường 5 xuyên thiếu lương thực, hơn thập niên qua Việt Nam đã trở thành nước xuất khẩu gạo lớn thứ 2 trên thế giới, (tính riêng năm 2012 toàn quốc đã xuất khẩu tới 7,7 triệu tấn), đồng thời bảo đảm an ninh lương thực quốc gia. Ngoài gạo, Việt Nam còn chiếm vị thế cao trong số các nước xuất khẩu về cà phê, cao su, hạt điều.
Giá trị xuất khẩu những mặt hàng nông sản khác như thủy sản, chế biến gỗ ngày càng cao và trở thành các sản phẩm chủ lực trong cơ cấu xuất khẩu của đất nước [5]. Cơ cấu nông nghiệp cũng chuyển dịch theo hướng tích cực, gia tăng sản phẩm có giá trị kinh tế, có lợi thế cạnh tranh. Trong nông nghiệp đã hình thành một số vùng sản xuất tập trung quy mô lớn. Bên cạnh đó, kết cấu hạ tầng trong nông nghiệp và nông thôn được tăng cường.
Chẳng hạn, công tác thủy lợi hóa đã được thực hiện hết sức mạnh mẽ, đến nay 94% diện tích lúa, 41% diện tích hoa màu trong cả nước được tưới tiêu. Việc áp dụng cơ giới hóa trong sản xuất nông nghiệp triển khai rộng rãi (70% diện tích lúa được sử dụng máy móc). Công nghệ tiên tiến, nhất là công nghệ sinh học được ứng dụng góp phần tăng chất lượng, hiệu quả sản xuất nông nghiệp. Nông nghiệp nước ta hiện nay tuy có tỷ trọng giảm đi trong cơ cấu kinh tế của đất nước, xong giá trị tuyệt đối ngày càng tăng, đóng góp một phần không nhỏ trong GDP của đất nước.
Khái niệm về nông thôn mới và xây dựng nông thôn mới 2. Khái niệm nông thôn mới Ngày 16 tháng 4 năm 2009 Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 491/QĐ- TTg về Bộ tiêu chí Quốc gia về nông thôn mới gồm 19 tiêu chí, phân thành 5 nhóm: Quy hoạch; Hạ tầng - Kinh tế - Xã hội; Kinh tế và tổ chức sản xuất; Văn hóa - Xã hội - Môi trường; Hệ thống chính trị. Ngày 04 tháng 6 năm 2010 của Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 800/QĐ- TTg về phê duyệt Chương trình mục tiêu Quốc gia về xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2010 – 2020. Tại Quyết định này, mục tiêu chung của Chương trình được xác định là: “ Xây dựng nông thôn mới có kết 6 cấu hạ tầng kinh tế - xã hội từng bước hiện đại; cơ cấu kinh tế và các hình thức tổ chức sản xuất hợp lý, gắn nông nghiệp với phát triển nhanh công nghiệp, dịch vụ; gắn phát triển nông thôn với đô thị theo quy hoạch; xã hội nông thôn dân chủ, ổn định, giàu bản sắc văn hóa dân tộc; môi trường sinh thái được bảo vệ; an ninh trật tự được giữ vững; đời sống vật chất và tinh thần của người dân ngày càng được nâng cao; theo định hướng xã hội chủ nghĩa…”.
Như vậy, nông thôn mới là nông thôn có kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội hiện đại, cơ cấu kinh tế và các hình thức tổ chức sản xuất hợp lý, xã hội dân chủ, ổn định, giàu bản sắc văn hóa dân tộc, đời sống vật chất, tinh thần được nâng cao, môi trường sinh thái được bảo vệ, an ninh trật tự được giữ vững. Đơn vị nông thôn mới Thông tư 54/2009/TT- BNN&PTNT, ngày 21 tháng 8 năm 2009 của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn về hướng dẫn thực hiện Bộ tiêu chí Quốc gia về nông thôn mới quy định: Ban chỉ đạo nông thôn mới Trung ương kiểm tra việc công nhận xã nông thôn mới ở các tỉnh để xét công nhận huyện, tỉnh đạt chuẩn nông thôn mới cho các huyện có 75% số xã trong huyện đạt nông thôn mới và tỉnh có 75% số huyện trong tỉnh đạt nông thôn mới.