mở đầu kỷ nguyên của các công cụ hoán đổi (Swaps) và các công cụ tài chính phái sinh không niêm yết (OTC derivatives). Chẳng bao lâu sau, tất cả các công ty lớn và thậm chí cả các công ty nhỏ cũng sử dụng công cụ tài chính phái sinh để bảo hiểm và trong một số trường hợp để đầu cơ trên biến động lãi suất, tỷ giá hối đoái và rủi ro hàng hóa. Các sản phẩm mới nhanh chóng ra đời để bảo hiểm hàng loạt rủi ro đã được nhận diện. Ở Việt Nam, cùng với sự ra đời và phát triển của thị trường chứng khoán, sự phát triển của cổ phiếu, trái phiếu và các giấy tờ có giá khác trong vài năm gần đây, các công cụ tài chính phái sinh cũng như thị trường tài chính phái sinh từng bước được hình thành, phát triển.
Có thể khẳng định rằng đây là một định hướng đúng đắn trong việc phát triển thị trường và hệ thống tài chính trong nền kinh tế thị trường và bối cảnh hội nhập quốc tế ở Việt Nam hiện nay. Tuy nhiên, cho đến hiện nay các công cụ tài chính phái sinh và thị trường tài chính phái sinh đã hình thành song vẫn chưa phát triển. Việc mua bán các công cụ tài chính phái sinh được rất ít doanh nghiệp hoặc tổ chức tài chính thực hiện trong quá trình hoạt động kinh doanh của mình, đồng thời thị trường chính thức chưa được thiết lập, thị trường phi chính thức nhỏ lẻ và hoạt động không thường xuyên. Loại công cụ tài chính phái sinh được phổ biến nhiều nhất ở Việt Nam hiện nay là công cụ tài chính phái sinh tiền tệ.
Ngoài ra, một số ít NHTM Việt Nam đang được Ngân hàng Nhà nước (NHNN) cho phép thực hiện thí điểm mua, bán một số loại công cụ tài chính 8 phái sinh khác như công cụ tài chính phái sinh về tín dụng, hoán đổi lãi suất, quyền chọn về vàng, kỳ hạn về hàng hóa. Công cụ tài chính phái sinh 1. Khái niệm Công cụ tài chính được gọi là phái sinh vì giá trị của chúng đều bắt nguồn từ một số công cụ tài chính khác hoặc chỉ số hoặc hàng hóa. Công cụ phái sinh là những công cụ được phát hành trên cơ sở những công cụ đã có như cổ phiếu, trái phiếu nhằm nhiều mục tiêu khác nhau như phân tán rủi ro, bảo vệ lợi nhuận hoặc tạo lợi nhuận.
Giá trị của công cụ phái sinh bắt nguồn từ một số công cụ cơ sở khác như tỷ giá hối đoái, giá trị cổ phiếu, chứng khoán, lãi suất…Công cụ tài chính phái sinh xuất hiện nhằm giảm thiểu hoặc loại bỏ hoàn toàn rủi ro, trong đó thường được sử dụng nhiều nhất là hợp đồng kỳ hạn (forward contracts), hợp đồng tương lai (future contracts), hợp đồng quyền chọn (options), hợp đồng hoán đổi (swaps). Những công cụ trên còn có thể kết hợp với nhau, với những khoản vay hoặc những chứng khoán truyền thống để tạo nên các công cụ lai tạp. Đặc điểm Công cụ tài chính phái sinh là bộ phận của các công cụ tài chính với bản chất của nó là một công cụ tài chính hoặc một hợp đồng với đầy đủ 3 đặc điểm sau: - Giá trị của nó sẽ thay đổi phản ánh sự thay đổi của biến cơ sở như lãi suất, giá của công cụ tài chính, giá hàng hóa, tỷ giá hối đoái; chỉ số giá hoặc lãi suất; chỉ số tín dụng, xếp hạng tín dụng hoặc các chỉ số khác với điều kiện trong trường hợp các chỉ số khác này là biến số phi tài chính thì biến số đó không liên quan đến một bên nào của hợp đồng; - Không yêu cầu bất cứ một khoản đầu tư thuần ban đầu nào hoặc chỉ yêu cầu một khoản đầu tư thuần ban đầu nhỏ hơn so với các loại hợp đồng 9 khác có các phản ứng tương tự trước sự biến đổi của các yếu tố thị trường; - Được thực hiện vào một ngày trong tương lai. Cơ chế thực hiện giao dịch về công cụ tài chính phái sinh nói chung khá phức tạp.
Công cụ tài chính phái sinh được mua, bán và được giao dịch trên thị trường tài chính, bao gồm cả thị trường chính thức và thị trường phi chính thức. Tại thị trường chính thức, nơi thị trường được tổ chức, quản lý một cách có hệ thống và các hợp đồng giao dịch được tiêu chuẩn hóa, nhờ đó thị trường của các công cụ phái sinh có tính thanh khoản cao. Công cụ tài chính phái sinh thường được sử dụng cho một số mục đích như quản lý rủi ro, đầu cơ, các giao dịch song hành (arbitrage). Công cụ tài chính phái sinh cho phép một bên kinh doanh các rủi ro tài chính nhất định như rủi ro lãi suất, rủi ro ngoại hối, rủi ro biến động giá cả hàng hóa.
với đối tác sẵn sàng chấp nhận hoặc phù hợp hơn trong việc tiếp nhận và quản lý những rủi ro này mà có thể không phải mua, bán những tài sản hoặc khoản mục cơ sở. Lợi ích và vai trò của việc ứng dụng công cụ tài chính phái sinh * Đối với nền kinh tế Thị trường tài chính phái sinh là một bộ phận của hệ thống tài chính quốc gia, việc hoàn thiện các công cụ tài chính phái sinh và phát triển thị trường công cụ tài chính phái sinh hiệu quả thể hiện mức độ phát triển cao và có chiều sâu của hệ thống tài chính, sẽ là điều kiện cần để phát triển kinh tế ở mức độ cao hơn. Phát triển thị trường công cụ phái sinh mang lại những hiệu quả sau: + Thị trường công cụ phái sinh đóng góp cho tăng trưởng kinh tế thông qua việc phát huy tốt các chức năng của hệ thống tài chính, đó là: Cầu nối giữa tiết kiệm và đầu tư; Sàng lọc, chuyển giao, và phân tán rủi ro; Giám sát doanh nghiệp; tăng tính thanh khoản của các công cụ tài chính. 10 + Doanh nghiệp có thể mua hoặc bán công cụ phái sinh với 2 mục đích: mục đích phòng ngừa rủi ro tài chính và mục đích đầu cơ, tạo lợi nhuận từ ứng dụng công cụ phái sinh, trên cơ sở tạo trạng thái mở về lãi suất hoặc ngoại tệ hoặc hàng hóa hoặc chứng khoán.
Ngoài ra, khi sử dụng phối hợp nhiều công cụ phái sinh với đối tác khác nhau, trên những thị trường khác nhau có thể tạo lợi nhuận. + Thị trường công cụ tài chính phái sinh cho phép những người muốn làm giảm rủi ro của mình chuyển giao rủi ro cho những người sẵn sàng chấp nhận nó, đó là những nhà đầu cơ. Thị trường các sản phẩm phái sinh là một công cụ hiệu quả cho hoạt động đầu cơ, bởi người muốn phòng ngừa rủi ro phải tìm được một người khác có nhu cầu đối lập hoàn toàn với mình, tức là rủi ro của người muốn phòng ngừa rủi ro phải được hấp thụ bởi các nhà đầu cơ. Mỗi nhà đầu tư có một “khẩu vị rủi ro” khác nhau, khả năng chấp nhận rủi ro cũng khác nhau.
Tuy nhiên, ai cũng có mong muốn là giữ cho các khoản đầu tư của mình ở một mức rủi ro có thể chấp nhận được, thế là họ gặp nhau và tiến hành việc mua bán. Thay vì giao dịch cổ phiếu, việc giao dịch các sản phẩm phái sinh và chính việc đầu tư vào công cụ tài chính phái sinh lại tạo điều kiện cho việc phòng ngừa các rủi ro ít tốn kém hơn và hiệu quả hơn. Thị trường phái sinh không hề tạo ra mà cũng chẳng thể phá huỷ được tài sản, chúng chỉ là những phương tiện chuyển giao rủi ro trên thị trường, những rủi ro sẵn có của thị trường tài sản, chuyển những khoản rủi ro đó từ những người không đủ khả năng chấp nhận nó sang những người sẵn sàng tiếp nhận nó, không có thêm bất kỳ một rủi ro nào được sinh ra trên thị trường này. Lợi ích từ thị trường không chỉ bó hẹp trong lợi ích của những nhà đầu cơ mà nó lan toả ra toàn xã hội.
+ Các thị trường kỳ hạn và tương lai là nguồn thông tin quan trọng đối với giá cả. Đặc biệt, thị trường tương lai được xem là một công cụ chủ yếu để 11 xác định giá giao ngay của tài sản, bởi có rất nhiều hàng hoá được giao dịch trên thị trường tương lai nhưng thị trường giao ngay của nó rất rộng lớn và phân tán nên rất khó có thể xác định được giá giao ngay của chúng. Thông thường, giá giao dịch sớm nhất được xác định là giá giao ngay. Hơn nữa, thị trường giao sau trên thế giới thường nhộn nhịp hơn nên các thông tin do nó cung cấp có tính tin cậy cao hơn.
Những thông tin được cung cấp trên thị trường phái sinh dù trực tiếp hay gián tiếp đều góp phần hình thành giá giao ngay trong tương lai một cách có hiệu quả mà những người tham gia thị trường có thể chốt lại trong giới hạn chấp nhận của mình. * Trong lĩnh vực ngân hàng Xuất phát từ đặc điểm, tính chất và nội dung của các công cụ tài chính phái sinh, các công cụ tài chính phái sinh không chỉ mang lại lợi ích cho các doanh nghiệp và nền kinh tế, việc ứng dụng các công cụ tài chính phái sinh cũng mang lại nhiều lợi ích cho các NHTM khi các NHTM thực hiện các dịch vụ tài chính phái sinh. Đối với các NHTM, các lợi ích thu được khi ứng dụng công cụ phái sinh gồm: - Ứng dụng các công cụ tài chính phái sinh tạo điều kiện để các ngân hàng tăng thị phần hoạt động, thu hút khách hàng: Trong môi trường kinh doanh có nhiều biến động, nhu cầu sử dụng công cụ tài chính phái sinh để hạn chế rủi ro, tăng thêm lợi nhuận trong kinh doanh của doanh nghiệp ngày càng lớn, đây là cơ hội để các NHTM đáp ứng nhu cầu cảu khách hàng và thu hút khách hàng trong nền kinh tế thị trường cạnh tranh cao. - Ứng dụng các công cụ tài chính phái sinh tạo điều kiện để các ngân hàng phát triển các hoạt động kinh doanh của mình: Cùng với việc thu hút và tăng cường số lượng khách hàng cũng như các giao dịch qua ngân hàng, với chức năng trung gian tài chính của mình, thông qua việc ứng dụng các công cụ tài chính phái sinh, các ngân hàng có điều kiện để tăng nguồn thu từ thu 12 phí với tư cách của người môi giới.
Đặc biệt, do mối quan hệ chặt chẽ giữa các dịch vụ tài chính thông qua việc cung cấp đa dạng các sản phẩm dịch vụ tài chính cho khách hàng, ngân hàng có điều kiện mở rộng, phát triển các mặt hoạt động khác của mình như huy động vốn, cho vay, các dịch vụ về thanh toán, chuyển tiền, tư vấn.