Giải pháp thúc đẩy xuất khẩu hàng hoá của việt nam sang thị trường asean trong bối cảnh hình thành cộng đồng kinh tế asean

Chuyên khảo kinh tế phân tích Giải pháp thúc đẩy xuất khẩu hàng hoá của việt nam sang thị trường asean trong bối cảnh hình thành, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng

• Tác giả: Nguyễn Thị Ninh
• Người hướng dẫn: TS. Lê Huy Khôi
• Trường học: Viện Nghiên Cứu Chiến Lược, Chính Sách Công Thương
• Chuyên ngành: Kinh Doanh Thương Mại
• Đề tài: Giải Pháp Thúc Đẩy Xuất Khẩu Hàng Hóa Việt Nam Sang Thị Trường ASEAN
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC BIỂU ĐỒ
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu
• Mục tiêu, nhiệm vụ nghiên cứu
• Đối tượng, phạm vị nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu
• Những điểm mới của luận án
• Kết cấu của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU TRONG VÀ NGOÀI NƯỚC
• 1.1. Tổng quan các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước
• 1.1.1. Các nghiên cứu về thương mại quốc tế và thương mại khu vực
• 1.1.2. Các nghiên cứu về xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam sang thị trường quốc tế và thị trường khu vực
• 1.1.3. Các nghiên cứu về thúc đẩy xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam sang thị trường ASEAN
• 1.2. Nhận xét về các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước
• 1.2.1. Những vấn đề nghiên cứu mà các công trình đã tiếp cận, giải quyết
• 1.2.2. Khoảng trống cần được tiếp tục nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THÚC ĐẨY XUẤT KHẨU HÀNG HÓA TỪ NƯỚC THÀNH VIÊN SANG THỊ TRƯỜNG LIÊN KẾT KINH TẾ KHU VỰC
• 2.1. Lý luận về thúc đẩy xuất khẩu hàng hoá
• 2.1.1. Khái niệm về thúc đẩy xuất khẩu hàng hóa
• 2.1.2. Các biện pháp thúc đẩy xuất khẩu hàng hóa
• 2.1.3. Các tiêu chí đánh giá kết quả thúc đẩy xuất khẩu hàng hóa
• 2.1.4. Các nhân tố ảnh hưởng tới thúc đẩy xuất khẩu hàng hóa
• 2.2. Sự hình thành và những tác động của AEC tới thúc đẩy xuất khẩu hàng hoá của các nước thành viên
• 2.2.1. Khái quát chung về Cộng đồng kinh tế
• 2.2.2. Sự hình thành AEC và tác động đến thúc đẩy xuất khẩu hàng hoá từ nước thành viên sang thị trường liên kết kinh tế khu vực
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG THÚC ĐẨY XUẤT KHẨU HÀNG HÓA CỦA VIỆT NAM SANG THỊ TRƯỜNG ASEAN
• 3.1. Tổng quan tình hình thương mại nội khối ASEAN
• 3.1.1. Kim ngạch thương mại hàng hóa nội khối ASEAN
• 3.1.2. Kim ngạch xuất khẩu hàng hóa nội khối ASEAN
• 3.1.3. Cán cân thương mại nội khối ASEAN
• 3.2. Thực trạng xuất khẩu hàng hoá của Việt Nam sang thị trường ASEAN giai đoạn 2011 – 2020
• 3.2.1. Kim ngạch xuất khẩu
• 3.2.2. Cơ cấu thị trường xuất khẩu
• 3.2.3. Cán cân thương mại hàng hóa Việt Nam - ASEAN
• 3.3. Thực trạng biện pháp thúc đẩy xuất khẩu hàng hoá của Việt Nam sang thị trường ASEAN giai đoạn 2011 - 2020
• 3.3.1. Mặt hàng xuất khẩu
• 3.3.2. Phát triển thị trường và xúc tiến thương mại
• 3.3.3. Tín dụng xuất khẩu
• 3.3.4. Bảo hiểm xuất khẩu
• 3.3.5. Tạo nguồn hàng xuất khẩu
• 3.3.6. Tạo thuận lợi thương mại
• 3.3.7. Phát triển nguồn nhân lực
• 3.4. Đánh giá thực trạng thúc đẩy xuất khẩu hàng hoá của Việt Nam sang thị trường ASEAN giai đoạn 2011- 2020
• 3.4.1. Những kết quả đạt được
• 3.4.2. Những hạn chế, tồn tại
• 3.4.3. Nguyên nhân của hạn chế, tồn tại
• 4. CHƯƠNG 4: QUAN ĐIỂM, ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP THÚC ĐẨY XUẤT KHẨU HÀNG HOÁ CỦA VIỆT NAM SANG THỊ TRƯỜNG ASEAN TRONG BỐI CẢNH HÌNH THÀNH AEC THỜI KỲ ĐẾN NĂM 2025, TẦM NHÌN ĐẾN NĂM 2030
• 4.1. Bối cảnh trong nước và thế giới
• 4.1.1. Sự dịch chuyển địa - kinh tế thế giới
• 4.1.2. Xu thế tự do hóa thương mại, xu thế bảo hộ mậu dịch
• 4.1.3. Xu thế và tác động của thương mại điện tử, kinh tế số và cuộc cách mạng công nghiệp 4.0
• 4.1.4. Xu hướng tăng trưởng xanh và kinh tế tuần hoàn
• 4.2. Dự báo thương mại thế giới và khu vực ASEAN đến năm 2025, tầm nhìn đến năm 2030
• 4.2.1. Thương mại thế giới
• 4.2.2. Thương mại nội khối ASEAN
• 4.3. Quan điểm, định hướng thúc đẩy xuất khẩu hàng hoá của Việt Nam sang thị trường ASEAN thời kỳ đến năm 2025, tầm nhìn đến năm 2030
• 4.3.1. Quan điểm thúc đẩy xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam sang thị trường ASEAN
• 4.3.2. Định hướng thúc đẩy xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam sang thị trường ASEAN
• 4.4. Giải pháp thúc đẩy xuất khẩu hàng hoá của Việt Nam sang thị trường ASEAN trong bối cảnh hình thành AEC thời kỳ đến năm 2025, tầm nhìn đến năm 2030
• 4.4.1. Giải pháp về phát triển mặt hàng xuất khẩu
• 4.4.2. Giải pháp về phát triển thị trường và xúc tiến thương mại
• 4.4.3. Giải pháp về thuế
• 4.4.4. Giải pháp về tăng cường hỗ trợ tín dụng cho xuất khẩu
• 4.4.5. Giải pháp về ổn định và điều chỉnh linh hoạt tỷ giá hối đoái nhằm thúc đẩy xuất khẩu
• 4.4.6. Giải pháp về tăng cường bảo hiểm cho xuất khẩu
• 4.4.7. Giải pháp về tạo nguồn cung hàng hóa cho xuất khẩu
• 4.4.8. Giải pháp về tạo thuận lợi thương mại
• 4.4.9. Giải pháp về phát triển nguồn nhân lực cho xuất khẩu
• 4.5. Một số kiến nghị
• 4.5.1. Kiến nghị đối với Nhà nước
• 4.5.2. Kiến nghị đối với các hiệp hội ngành hàng
• 4.5.3. Kiến nghị đối với doanh nghiệp
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Xuất Khẩu Việt Nam Sang Thị Trường ASEAN

Cộng đồng Kinh tế ASEAN (AEC) ra đời đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong hội nhập kinh tế khu vực Đông Nam Á. AEC hướng tới một cộng đồng kinh tế, an ninh và xã hội, hòa trộn nền kinh tế của 10 nước thành viên thành một khối sản xuất, thương mại và đầu tư. Điều này tác động đến nền kinh tế Việt Nam, đặc biệt là thương mại quốc tế. AEC tạo ra một thị trường đơn nhất và cơ sở sản xuất chung thông qua tự do lưu chuyển hàng hóa, dịch vụ, đầu tư, vốn và lao động có tay nghề. Các khuôn khổ chính sách về cạnh tranh, bảo hộ người tiêu dùng, quyền sở hữu trí tuệ, phát triển cơ sở hạ tầng, thuế quan và thương mại điện tử cũng được xây dựng. AEC cũng hướng đến phát triển kinh tế cân bằng và hội nhập vào nền kinh tế toàn cầu thông qua tham vấn chặt chẽ trong đàm phán đối tác và tham gia vào mạng lưới cung cấp toàn cầu (WTO).

1.1. Tác Động Của AEC Đến Xuất Khẩu Hàng Hóa Việt Nam

Khi gia nhập AEC, Việt Nam chứng kiến nhiều thay đổi, bao gồm hình thành các trụ cột kinh tế và thị trường thống nhất. Thuế doanh nghiệp giảm dần, tạo ra cạnh tranh lớn hơn. Doanh nghiệp Việt Nam cần điều chỉnh để cạnh tranh với các tập đoàn nước ngoài. Nguy cơ mất thị trường nội địa vào tay các doanh nghiệp ASEAN là một thách thức. Tuy nhiên, AEC cũng mở ra cơ hội mở rộng thị trường với hơn 676 triệu dân và tiếp cận thị trường rộng lớn hơn thông qua các hiệp định thương mại tự do của ASEAN với các đối tác như Úc, New Zealand, Hàn Quốc, Nhật Bản, Trung Quốc và RCEP.

1.2. Cơ Hội Từ Hiệp Định Thương Mại Trong ASEAN

Hiệp định RCEP tạo thành một thị trường với quy mô 2,2 tỷ người tiêu dùng, chiếm khoảng 30% dân số thế giới, và GDP khoảng 26,2 nghìn tỷ USD, tương đương khoảng 30% GDP toàn cầu. Việt Nam có cơ hội tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. Môi trường thương mại hiệu quả, minh bạch và dễ dự đoán, cùng với việc đơn giản hóa thủ tục hải quan, giảm thiểu chi phí cho các giao dịch thương mại quốc tế sẽ góp phần tạo dựng một môi trường kinh doanh cạnh tranh lành mạnh, thúc đẩy các doanh nghiệp nâng cao khả năng cạnh tranh. Quy tắc xuất xứ linh hoạt, hiện đại, tính minh bạch hóa cao là một số trong nhiều yếu tố thuận lợi hóa.

II. Thách Thức Hạn Chế Trong Xuất Khẩu Sang Thị Trường ASEAN

Việc khai thác cơ hội từ AEC để thúc đẩy xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam sang các nước thành viên còn hạn chế. Một trong những nguyên nhân là do các biện pháp thúc đẩy xuất khẩu còn tồn tại những hạn chế, chưa phát huy được hiệu quả. Cụ thể, việc phát triển thị trường và mặt hàng chưa đáp ứng được yêu cầu của doanh nghiệp và góp phần thúc đẩy xuất khẩu hàng hóa sang thị trường ASEAN. Các mặt hàng vẫn chưa đảm bảo tính cạnh tranh cả về mặt chất lượng và công nghệ sản xuất, chế biến. Xúc tiến thương mại, tạo nguồn hàng xuất khẩu nhìn chung thiếu một chiến lược tổng thể ở cấp độ quốc gia.

2.1. Yếu Kém Trong Phát Triển Thị Trường Mặt Hàng Xuất Khẩu

Các hoạt động xúc tiến thương mại chưa được tổ chức thực hiện một cách có hiệu quả nhằm đáp ứng tốt nhu cầu và mục tiêu thúc đẩy xuất khẩu. Tỷ giá và tín dụng xuất khẩu chưa thực sự góp phần hỗ trợ thúc đẩy xuất khẩu hàng hóa của các doanh nghiệp sang thị trường ASEAN trong bối cảnh chịu sự cạnh tranh rất lớn và chịu ảnh hưởng không nhỏ bởi hạn chế về quy mô vốn của doanh nghiệp. Tạo thuận lợi thương mại và phát triển nguồn nhân lực xuất khẩu cũng chưa thực sự tốt trong việc hỗ trợ thúc đẩy xuất khẩu hàng hóa của doanh nghiệp.

2.2. Hạn Chế Về Logistics Bảo Hiểm Xuất Khẩu

Điều này ảnh hưởng nhiều tới quá trình thực hiện các mục tiêu tăng trưởng cả lượng và chất hàng hóa xuất khẩu sang thị trường ASEAN. Bảo hiểm xuất khẩu hàng hoá và logistic còn những hạn chế như chi phí dịch vụ cao, đội ngũ nhân lực còn hạn chế về trình độ. Để có được cơ sở lý luận và thực tiễn trong việc triển khai một cách có hiệu quả các giải pháp thúc đẩy xuất khẩu hàng hoá của Việt Nam sang khu vực thị trường ASEAN trong bối cảnh hình thành AEC, cần có những nghiên cứu chuyên sâu.

III. Giải Pháp Phát Triển Mặt Hàng Xuất Khẩu Sang Thị Trường ASEAN

Để thúc đẩy xuất khẩu hàng hóa sang thị trường ASEAN, cần có các giải pháp về phát triển mặt hàng xuất khẩu. Các mặt hàng cần đảm bảo tính cạnh tranh về chất lượng và công nghệ sản xuất, chế biến. Cần có chiến lược tổng thể ở cấp độ quốc gia về xúc tiến thương mại và tạo nguồn hàng xuất khẩu. Tỷ giá và tín dụng xuất khẩu cần được điều chỉnh để hỗ trợ doanh nghiệp trong bối cảnh cạnh tranh lớn. Tạo thuận lợi thương mại và phát triển nguồn nhân lực xuất khẩu cũng cần được chú trọng.

3.1. Nâng Cao Chất Lượng Công Nghệ Sản Xuất Hàng Xuất Khẩu

Việc nâng cao chất lượng và công nghệ sản xuất hàng xuất khẩu là yếu tố then chốt để tăng cường khả năng cạnh tranh trên thị trường ASEAN. Doanh nghiệp cần đầu tư vào nghiên cứu và phát triển (R&D) để tạo ra các sản phẩm có giá trị gia tăng cao hơn. Đồng thời, cần áp dụng các tiêu chuẩn chất lượng quốc tế để đáp ứng yêu cầu của thị trường ASEAN.

3.2. Đa Dạng Hóa Sản Phẩm Tìm Kiếm Thị Trường Tiềm Năng

Đa dạng hóa sản phẩm và tìm kiếm thị trường tiềm năng trong ASEAN là một giải pháp quan trọng. Doanh nghiệp cần nghiên cứu thị trường để xác định các sản phẩm có nhu cầu cao và phù hợp với năng lực sản xuất của mình. Đồng thời, cần tìm kiếm các thị trường tiềm năng mới nổi trong ASEAN để mở rộng thị phần.

3.3. Xây Dựng Thương Hiệu Marketing Xuất Khẩu ASEAN

Xây dựng thương hiệu và marketing xuất khẩu ASEAN là một yếu tố quan trọng để tạo dựng uy tín và tăng cường nhận diện thương hiệu trên thị trường ASEAN. Doanh nghiệp cần đầu tư vào các hoạt động marketing và quảng bá sản phẩm để tiếp cận khách hàng tiềm năng. Đồng thời, cần xây dựng thương hiệu mạnh để tạo sự khác biệt và tăng cường lòng trung thành của khách hàng.

IV. Phát Triển Thị Trường Xúc Tiến Thương Mại Hiệu Quả ASEAN

Phát triển thị trường và xúc tiến thương mại hiệu quả là yếu tố then chốt để thúc đẩy xuất khẩu hàng hóa sang thị trường ASEAN. Cần có chiến lược tổng thể ở cấp độ quốc gia về xúc tiến thương mại và tạo nguồn hàng xuất khẩu. Các hoạt động xúc tiến thương mại cần được tổ chức thực hiện một cách có hiệu quả nhằm đáp ứng tốt nhu cầu và mục tiêu thúc đẩy xuất khẩu.

4.1. Tăng Cường Hoạt Động Xúc Tiến Thương Mại ASEAN

Tăng cường hoạt động xúc tiến thương mại là một giải pháp quan trọng để giới thiệu sản phẩm và dịch vụ của Việt Nam đến thị trường ASEAN. Các hoạt động xúc tiến thương mại có thể bao gồm tham gia hội chợ triển lãm, tổ chức hội thảo, diễn đàn doanh nghiệp, và quảng bá sản phẩm trên các phương tiện truyền thông.

4.2. Nghiên Cứu Thị Trường ASEAN Phân Tích Đối Thủ

Nghiên cứu thị trường ASEAN và phân tích đối thủ cạnh tranh là một bước quan trọng để xây dựng chiến lược xuất khẩu hiệu quả. Doanh nghiệp cần nắm bắt thông tin về nhu cầu thị trường, xu hướng tiêu dùng, và các quy định pháp lý liên quan đến xuất khẩu. Đồng thời, cần phân tích điểm mạnh, điểm yếu của đối thủ cạnh tranh để tìm ra lợi thế cạnh tranh của mình.

4.3. Ứng Dụng Thương Mại Điện Tử Xuyên Biên Giới ASEAN

Ứng dụng thương mại điện tử xuyên biên giới ASEAN là một xu hướng tất yếu trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế. Doanh nghiệp cần tận dụng các nền tảng thương mại điện tử để tiếp cận khách hàng tiềm năng và mở rộng thị trường xuất khẩu. Đồng thời, cần xây dựng hệ thống thanh toán và vận chuyển hàng hóa hiệu quả để đáp ứng nhu cầu của khách hàng.

V. Chính Sách Hỗ Trợ Tạo Thuận Lợi Xuất Khẩu ASEAN

Để thúc đẩy xuất khẩu hàng hóa sang thị trường ASEAN, cần có các chính sách hỗ trợ và tạo thuận lợi cho doanh nghiệp. Tỷ giá và tín dụng xuất khẩu cần được điều chỉnh để hỗ trợ doanh nghiệp trong bối cảnh cạnh tranh lớn. Tạo thuận lợi thương mại và phát triển nguồn nhân lực xuất khẩu cũng cần được chú trọng. Chính sách xuất khẩu cần được điều chỉnh linh hoạt để phù hợp với tình hình thực tế.

5.1. Cải Thiện Thủ Tục Xuất Khẩu Giảm Chi Phí Logistics

Cải thiện thủ tục xuất khẩu và giảm chi phí logistics là một giải pháp quan trọng để nâng cao khả năng cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam trên thị trường ASEAN. Chính phủ cần tiếp tục đơn giản hóa thủ tục xuất khẩu, giảm thiểu thời gian và chi phí thông quan. Đồng thời, cần đầu tư vào phát triển hạ tầng logistics để giảm chi phí vận chuyển hàng hóa.

5.2. Hỗ Trợ Tín Dụng Bảo Hiểm Xuất Khẩu Cho Doanh Nghiệp

Hỗ trợ tín dụng và bảo hiểm xuất khẩu cho doanh nghiệp là một giải pháp quan trọng để giảm thiểu rủi ro và tăng cường khả năng tài chính cho doanh nghiệp. Chính phủ cần tạo điều kiện cho doanh nghiệp tiếp cận các nguồn vốn vay ưu đãi và các dịch vụ bảo hiểm xuất khẩu.

5.3. Phát Triển Nguồn Nhân Lực Cho Hoạt Động Xuất Khẩu ASEAN

Phát triển nguồn nhân lực cho hoạt động xuất khẩu là một yếu tố quan trọng để nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp. Chính phủ cần đầu tư vào đào tạo và bồi dưỡng nguồn nhân lực có trình độ chuyên môn cao về xuất khẩu, đặc biệt là về thị trường ASEAN.

VI. Định Hướng Tầm Nhìn Xuất Khẩu Việt Nam Đến 2030 ASEAN

Để thúc đẩy xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam sang thị trường ASEAN trong bối cảnh hình thành AEC thời kỳ đến năm 2025, tầm nhìn đến năm 2030, cần có quan điểm và định hướng rõ ràng. Quan điểm thúc đẩy xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam sang thị trường ASEAN cần dựa trên lợi thế cạnh tranh của Việt Nam và phù hợp với xu hướng phát triển của thị trường ASEAN.

6.1. Tăng Cường Năng Lực Cạnh Tranh Xuất Khẩu ASEAN

Tăng cường năng lực cạnh tranh xuất khẩu là mục tiêu hàng đầu trong định hướng phát triển xuất khẩu của Việt Nam sang thị trường ASEAN. Doanh nghiệp cần không ngừng nâng cao chất lượng sản phẩm, giảm chi phí sản xuất, và xây dựng thương hiệu mạnh.

6.2. Hội Nhập Sâu Rộng Vào Chuỗi Giá Trị Khu Vực ASEAN

Hội nhập sâu rộng vào chuỗi giá trị khu vực là một định hướng quan trọng để tăng cường xuất khẩu của Việt Nam sang thị trường ASEAN. Doanh nghiệp cần chủ động tham gia vào các chuỗi cung ứng khu vực và tận dụng các cơ hội hợp tác với các đối tác ASEAN.

6.3. Phát Triển Xuất Khẩu Bền Vững Tăng Trưởng Xanh ASEAN

Phát triển xuất khẩu bền vững và tăng trưởng xanh là một xu hướng tất yếu trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế. Doanh nghiệp cần áp dụng các công nghệ sản xuất sạch hơn, sử dụng năng lượng hiệu quả hơn, và giảm thiểu tác động đến môi trường.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bối cảnh thương mại toàn cầu và khu vực Đông Nam Á đã bước sang một giai đoạn chuyển biến mang tính bước ngoặt kể từ khi Cộng đồng Kinh tế ASEAN (AEC) chính thức được thành lập vào ngày 31/12/2015. Hướng tới mục tiêu kiến tạo một thị trường đơn nhất và cơ sở sản xuất chung (Single Market and Production Base), AEC đã loại bỏ hầu hết các hàng rào thuế quan theo cam kết của Hiệp định Thương mại Hàng hóa ASEAN (ATIGA) với mức thuế suất phổ quát đưa về 0–5%. Tuy nhiên, việc khai thác các cam kết hội nhập của Việt Nam nhằm gia tăng kim ngạch và nâng cao giá trị gia tăng xuất khẩu sang thị trường nội khối vẫn đối mặt với nhiều điểm nghẽn mang tính cơ cấu.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) trọng tâm nằm ở chỗ: các công trình học thuật trước đây chủ yếu tiếp cận tác động của AFTA/AEC dưới góc độ kinh tế lượng vĩ mô thuần túy (như mô hình trọng lực) hoặc đánh giá rời rạc từng ngành hàng riêng lẻ (dệt may, gỗ, thủy sản), thiếu vắng một khung phân tích hệ thống hóa toàn diện các công cụ chính sách thúc đẩy xuất khẩu cấp độ nhà nước (state-level export promotion instruments) trong bối cảnh phân tầng thể chế của liên kết kinh tế khu vực. Luận án tiến sĩ kinh tế của Nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Ninh (2022) với đề tài "Giải pháp thúc đẩy xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam sang thị trường ASEAN trong bối cảnh hình thành Cộng đồng kinh tế ASEAN" tại Viện Nghiên cứu Chiến lược, Chính sách Công Thương đã giải quyết triệt để khoảng trống này.

Nghiên cứu tập trung giải quyết 3 câu hỏi và giả thuyết khoa học cốt lõi:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Khung khổ lý thuyết nào giải thích chuẩn xác mối quan hệ tác động giữa các chính sách thúc đẩy xuất khẩu vĩ mô của nước thành viên và các thiết chế hội nhập kinh tế khu vực sâu rộng?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Thực trạng thực thi 9 nhóm công cụ thúc đẩy xuất khẩu của Việt Nam sang ASEAN trong giai đoạn 2011–2020 (trước và sau dấu mốc hình thành AEC 2015) đã bộc lộ những nghịch lý và rào cản nội tại nào?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Hệ thống chính sách và giải pháp đột phá nào có khả năng tương thích với bối cảnh thực thi RCEP, xu thế chuyển đổi số và phát triển bền vững đến năm 2025, tầm nhìn 2030?

Dựa trên nền tảng tích hợp lý thuyết liên kết kinh tế khu vực và lý thuyết thương mại quốc tế, luận án xác lập phạm vi nghiên cứu thực nghiệm xuyên suốt giai đoạn 10 năm (2011–2020), đối chiếu so sánh giữa 5 năm trước khi hình thành AEC (2011–2015) và 5 năm sau khi AEC vận hành (2016–2020). Dữ liệu bao trùm toàn bộ thị trường 10 quốc gia thành viên ASEAN, mở rộng phân tích liên kết đến khối thị trường RCEP với quy mô "2,2 tỷ người tiêu dùng, chiếm khoảng 30% dân số thế giới và GDP khoảng 26,2 nghìn tỷ USD, tương đương 30% GDP toàn cầu".

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước về thương mại quốc tế và liên kết kinh tế khu vực phản ánh sự tiến hóa lý thuyết sâu sắc:

[Kahnert et al. (1969); Balassa (1961, 1973)]
[Lý thuyết 5 cấp độ liên kết kinh tế & Tự do hóa các nguồn lực]

Dòng lý thuyết nền tảng khởi nguồn từ các công trình kinh điển của Kahnert et al. (1969) và Bela Balassa (1961, 1973). Balassa đã phân định 5 cấp độ liên kết kinh tế khu vực từ nông đến sâu: (1) Khu vực mậu dịch tự do (FTA), (2) Liên minh thuế quan (Customs Union - CU), (3) Thị trường chung (Common Market - CM), (4) Liên minh kinh tế (Economic Union - EU), và (5) Liên minh tiền tệ (Monetary Union - MU). Kế thừa tư tưởng này, El-Agraa (1985) và Pinder (1969) nhấn mạnh tính tất yếu của việc dỡ bỏ rào cản phân biệt đối xử và điều phối thể chế vượt biên giới nhằm tối ưu hóa phân bổ nguồn lực.

Trong y văn thực nghiệm hiện đại, tồn tại hai luồng tranh luận học thuật đối nghịch về hiệu ứng biên giới của các hiệp định tự do hóa thương mại:

• Luồng quan điểm thứ nhất (Tích cực hóa liên kết khu vực): Peter Van Bergeijk et al. (2017) khi khảo sát dữ liệu 60 quốc gia đã chứng minh thỏa thuận AFTA cải thiện vượt bậc hiệu quả kinh tế và tăng trưởng xuất khẩu nội khối. Tương tự, Rinando Aidil Fitrio (2019) ứng dụng mô hình bảng động (dynamic panel model) trên chuỗi dữ liệu 10 quốc gia ASEAN (1985–2015) khẳng định AFTA tạo ra các cú hích tích cực dài hạn cho cả dòng chảy xuất khẩu lẫn nhập khẩu.
• Luồng quan điểm thứ hai (Hoài nghi và chỉ ra rủi ro thay thế rào cản): Sachin Chaturvedi (2019) chỉ ra nghịch lý tại nhiều khối thương mại khi tăng trưởng liên khối (inter-trade) vượt trội hơn thương mại nội khối (intra-trade), đồng thời FDI không tự động cải thiện cán cân thương mại. Đặc biệt, nghiên cứu của David Vanzetti, Christian Knebel và Ralf Peters (2018) chỉ ra rằng khi thuế quan ATIGA giảm sâu, các biện pháp phi thuế quan (Non-Tariff Measures - NTMs, bao gồm SPS, TBT, giấy phép nhập khẩu tự động và không tự động) đã tăng đột biến; kết quả khảo sát từ UNCTAD/Vanzetti cho thấy "sáu quốc gia trong ASEAN có 100% hàng nhập khẩu của họ được bảo hộ bởi một NTM hoặc một quốc gia khác".

Tại Việt Nam, các nghiên cứu của Đỗ Đức Bình và Nguyễn Thường Lạng (2012), Võ Thanh Thu (2008), Lê Huy Khôi (2016), Nguyễn Thị Hồng Hải và Đoàn Ngọc Thái (2017) đã lượng hóa tiềm năng thương mại nhưng chưa xây dựng một ma trận can thiệp chính sách đồng bộ cấp quốc gia. Luận án của NCS Nguyễn Thị Ninh định vị chính xác điểm giao thoa giữa lý thuyết can thiệp vĩ mô và thiết chế hội nhập khu vực, chuyển trọng tâm từ "thụ động đón nhận tự do hóa thuế quan" sang "chủ động tái cấu trúc các công cụ thúc đẩy xuất khẩu của Nhà nước".

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng khung lý thuyết liên kết kinh tế khu vực của Bela Balassa (1973) bằng cách chỉ ra rằng tại các thị trường đang phát triển thuộc AEC, tiến trình chuyển dịch từ cấp độ FTA sang Thị trường chung (Common Market) không diễn ra tuần tự tuyến tính mà bị phân mảnh bởi sự bất cân xứng về năng lực thể chế và cấu trúc bảo hộ phi thuế quan.

Nghiên cứu làm sâu sắc thêm quan niệm về hàng hóa và ngoại thương theo trường phái kinh tế chính trị Marx-Lenin kết hợp kinh tế học hiện đại: "Thúc đẩy xuất khẩu là một phương thức nâng cao khả năng tiêu thụ hàng hóa, nó bao gồm tất cả các biện pháp của nhà nước và doanh nghiệp nhằm tạo ra những cơ hội và khả năng tăng giá trị cũng như số lượng hàng hóa xuất khẩu ra thị trường nước ngoài". Luận án xác lập 3 mệnh đề lý thuyết mới (Propositions):

• Proposition 1: Hiệu lực của cắt giảm thuế quan nội khối (ATIGA) đối với tăng trưởng xuất khẩu thuần túy sẽ giảm dần theo thời gian nếu không có sự tương hỗ đồng bộ của chính sách tạo thuận lợi thương mại và quy tắc xuất xứ linh hoạt.
• Proposition 2: Tín dụng và bảo hiểm xuất khẩu đóng vai trò là "chất xúc tác cấu trúc" quyết định mức độ dịch chuyển từ xuất khẩu sản phẩm thô sang nhóm hàng chế biến chế tạo có hàm lượng công nghệ cao.
• Proposition 3: Khả năng hấp thụ lợi ích từ thị trường đơn nhất AEC phụ thuộc trực tiếp vào mức độ tích hợp vùng nguyên liệu tập trung và năng lực logistics đạt chuẩn khu vực.

Khung phân tích độc đáo

Luận án tích hợp 3 trụ cột lý thuyết chính: (1) Lý thuyết Liên kết kinh tế khu vực (Balassa, El-Agraa), (2) Lý thuyết Lợi thế so sánh hiện hữu (Revealed Comparative Advantage - RCA), và (3) Lý thuyết Can thiệp thương mại chiến lược (Strategic Trade Policy).

Khung phân tích của luận án thiết lập giới hạn biên (boundary conditions) chặt chẽ: tập trung phân tích 9 công cụ can thiệp vĩ mô trực tiếp và gián tiếp của Nhà nước, tách biệt có chủ đích với các biện pháp vi mô thuần túy nội bộ doanh nghiệp nhằm cô lập tác động thể chế.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu theo đuổi hệ hình thực chứng (Positivism) kết hợp chủ nghĩa hiện thực phản biện (Critical Realism) thông qua phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử. Thiết kế nghiên cứu hỗn hợp đa tầng (Multi-level Mixed-Methods Research Design) kết hợp chặt chẽ giữa phân tích định lượng dữ liệu chuỗi thời gian vĩ mô và khảo sát thực chứng vi mô.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập dữ liệu sơ cấp tuân thủ nghiêm ngặt các tiêu chuẩn phương pháp luận:

• Chiến lược chọn mẫu doanh nghiệp: Áp dụng phương pháp lấy mẫu phân tầng có chủ đích (stratified purposive sampling). Bảng hỏi khảo sát gửi trực tiếp qua email tới 450 doanh nghiệp xuất khẩu uy tín năm 2020 do Bộ Công Thương công bố, trải rộng trên 3 miền Bắc, Trung, Nam. Kết quả thu về 187 phiếu hợp lệ (tỷ lệ phản hồi 41,56%).
• Chiến lược chọn mẫu chuyên gia quản lý: Phát 120 phiếu khảo sát tới các cán bộ lãnh đạo, công chức, viên chức tại các cơ quan quản lý nhà nước (Bộ Công Thương, Tổng cục Hải quan, Ngân hàng Nhà nước, các viện nghiên cứu chiến lược). Kết quả thu về 60 phiếu hợp lệ (tỷ lệ 50,00%).
• Tam giác đạc (Triangulation): Luận án thực hiện đối soát chéo dữ liệu đa nguồn: số liệu thống kê hải quan chính thống, đánh giá cảm nhận từ góc độ doanh nghiệp thụ hưởng, và góc nhìn từ chủ thể ban hành chính sách.

Data và phân tích

Dữ liệu vĩ mô giai đoạn 2011–2020 được phân tích thông qua thống kê mô tả nâng cao, phân tích cấu trúc thị phần, tốc độ tăng trưởng liên hoàn và định lượng cán cân xuất nhập khẩu.

Các công cụ phần mềm chuyên dụng hỗ trợ tổng hợp và trực quan hóa dữ liệu gồm SPSS và Excel để xử lý các bảng hỏi khảo sát Likert, phân tích mức độ đồng thuận và nhận định của doanh nghiệp về các rào cản NTMs, thủ tục hải quan, tiếp cận vốn tín dụng và các rủi ro logistics trong khu vực ASEAN.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

• Phát hiện 1 (Nghịch lý nhập siêu nội khối dai dẳng): Mặc dù kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam sang ASEAN tăng trưởng liên tục trong giai đoạn 2011–2020, Việt Nam vẫn rơi vào tình trạng nhập siêu kéo dài từ các đối tác lớn như Thái Lan, Malaysia và Singapore. Tự do hóa thuế quan ATIGA tạo điều kiện cho hàng hóa ASEAN thâm nhập sâu vào thị trường nội địa Việt Nam nhanh hơn tốc độ thâm nhập ngược lại của doanh nghiệp Việt Nam.
• Phát hiện 2 (Bất cập cơ cấu mặt hàng xuất khẩu): Xuất khẩu của Việt Nam sang ASEAN vẫn phụ thuộc lớn vào nhóm hàng thô, nông sản sơ chế và khoáng sản hoặc nhóm hàng điện tử do khối doanh nghiệp FDI chi phối. Các mặt hàng công nghiệp chế biến có giá trị gia tăng nội địa cao của doanh nghiệp thuần Việt còn chiếm tỷ trọng khiêm tốn và năng lực cạnh tranh công nghệ còn hạn chế.
• Phát hiện 3 (Sự suy giảm hiệu lực của các công cụ hỗ trợ tài chính): Kết quả khảo sát 187 doanh nghiệp và 60 chuyên gia khẳng định hai công cụ "Tín dụng xuất khẩu" và "Bảo hiểm xuất khẩu" chưa phát huy được vai trò đòn bẩy. Tỷ lệ doanh nghiệp tiếp cận được các gói bảo hiểm tín dụng xuất khẩu nhà nước ở mức rất thấp do quy trình thẩm định phức tạp và chi phí dịch vụ logistics quá cao.
• Phát hiện 4 (Xung đột giữa cắt giảm thuế quan và gia tăng rào cản NTMs): Khi hàng rào thuế quan giảm về 0–5%, các nước thành viên ASEAN gia tăng áp dụng các biện pháp bảo hộ phi thuế quan kỹ thuật (SPS, TBT, hạn chế định lượng gián tiếp qua giấy phép). Doanh nghiệp Việt Nam gặp khó khăn nghiêm trọng trong việc đáp ứng quy chuẩn kỹ thuật và quy tắc xuất xứ để hưởng ưu đãi C/O mẫu D.

Implications đa chiều

• Hàm ý lý thuyết: Nghiên cứu chứng minh tính không đối xứng của lợi ích hội nhập kinh tế khu vực giữa các nền kinh tế đang phát triển có trình độ công nghệ khác nhau; đòi hỏi phải bổ sung lý thuyết chuyển dịch cơ cấu hàng hóa xuất khẩu vào mô hình liên kết khu vực của các nước đi sau.
• Hàm ý chính sách quốc gia:
  1. Chuyển dịch cơ cấu mặt hàng: Tái định vị danh mục mặt hàng xuất khẩu trọng điểm sang ASEAN, ưu tiên các ngành công nghiệp chế tạo, nông sản chế biến sâu đáp ứng tiêu chuẩn Halal và chứng nhận kiểm dịch nghiêm ngặt.
  2. Cải cách tín dụng và bảo hiểm: Hoàn thiện cơ chế bảo lãnh tín dụng xuất khẩu thông qua Ngân hàng Phát triển Việt Nam (VDB) và các tổ chức tín dụng thương mại, thiết lập quỹ hỗ trợ rủi ro thị trường AEC.
  3. Tạo thuận lợi thương mại toàn diện: Đẩy nhanh kết nối Cơ chế một cửa quốc gia (NSW) với Cơ chế một cửa ASEAN (ASW), số hóa 100% quy trình cấp Giấy chứng nhận xuất xứ điện tử (e-Form D).
  4. Chiến lược cụm liên kết ngành: Quy hoạch vùng nguyên liệu gắn liền với hạ tầng dịch vụ logistics xuất khẩu nhằm giảm thiểu chi phí lưu thông hàng hóa sang các thị trường mục tiêu như Indonesia, Philippines, Thái Lan.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn nghiên cứu khoa học:

• Giới hạn không gian và dữ liệu: Chuỗi dữ liệu phân tích định lượng tập trung vào giai đoạn 2011–2020. Bối cảnh gián đoạn chuỗi cung ứng toàn cầu do đại dịch COVID-19 và xung đột địa chính trị hậu 2021 chưa được lượng hóa đầy đủ trong chuỗi số liệu thứ cấp.
• Giới hạn mô hình hóa: Phân tích thực trạng các công cụ vĩ mô chủ yếu dựa trên thống kê mô tả, phân tích cơ cấu và khảo sát ý kiến chuyên gia/doanh nghiệp, chưa triển khai các mô hình kinh tế lượng chuỗi thời gian phi tuyến tính (như NARDL) hoặc mô hình cân bằng tổng thể khả tính (CGE) để lượng hóa độ co giãn của từng chính sách thuế/tỷ giá.

Hướng nghiên cứu tương lai:

• Ứng dụng mô hình CGE để mô phỏng định lượng tác động tương hỗ giữa việc thực thi đồng thời AEC và Hiệp định RCEP đối với từng ngành hàng cụ thể của Việt Nam đến năm 2030.
• Nghiên cứu sâu về tác động của tiêu chuẩn phát triển bền vững, kinh tế tuần hoàn và thuế carbon xuyên biên giới trong nội khối ASEAN đối với xuất khẩu của Việt Nam.

Tác động và ảnh hưởng

• Ảnh hưởng học thuật: Cung cấp hệ thống tư liệu thực chứng chuẩn mực và khung phân tích 9 biện pháp chính sách vĩ mô cho các nghiên cứu sinh, học viên cao học chuyên ngành Kinh doanh thương mại và Kinh tế quốc tế.
• Tác động chính sách: Các đề xuất trong luận án là luận cứ khoa học trực tiếp phục vụ công tác tham mưu chiến lược của Viện Nghiên cứu Chiến lược, Chính sách Công Thương cho Bộ Công Thương trong việc rà soát cam kết ATIGA, đàm phán nâng cấp AEC 2025 và xây dựng Đề án phát triển thị trường xuất khẩu bền vững.
• Lợi ích kinh tế - xã hội: Định hướng giúp các hiệp hội ngành hàng và cộng đồng doanh nghiệp tối ưu hóa chi phí tuân thủ, khai thác hiệu quả quy tắc xuất xứ gộp nội khối để gia tăng thị phần bền vững tại thị trường hơn 676 triệu dân của ASEAN.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên Kinh tế: Tiếp cận khung khổ lý thuyết tích hợp và phương pháp khảo sát tam giác đạc trong đánh giá chính sách thương mại.
• Nhà hoạch định chính sách (Bộ Công Thương, Bộ Tài chính, NHNN): Nhận diện chính xác điểm nghẽn của hệ thống tín dụng, bảo hiểm xuất khẩu và thủ tục hải quan để sửa đổi khung pháp lý.
• Doanh nghiệp xuất khẩu và Hiệp hội ngành hàng: Nắm bắt được danh mục rào cản NTMs và xu hướng tiêu dùng tại các thị trường trọng điểm trong ASEAN để tái cấu trúc sản phẩm và chuỗi cung ứng.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?
Trả lời: Mở rộng lý thuyết liên kết kinh tế khu vực của Bela Balassa thông qua việc xây dựng thành công Khung khổ 9 công cụ can thiệp vĩ mô của Nhà nước, chứng minh rằng quá trình dịch chuyển từ FTA lên Thị trường chung trong AEC đòi hỏi cơ chế đồng bộ hóa phi thuế quan và đòn bẩy tài chính thay vì chỉ dựa vào tự do hóa thuế quan thuần túy.

2. Điểm đổi mới phương pháp luận so với các công trình trước đây?
Trả lời: Khác với nghiên cứu của Rinando Aidil Fitrio (2019) chỉ dùng dữ liệu thứ cấp Ngân hàng Thế giới hoặc Peter Van Bergeijk (2017) chỉ chạy mô hình vĩ mô, luận án sử dụng phương pháp tam giác đạc kết hợp chuỗi dữ liệu vĩ mô 10 năm (2011–2020) với khảo sát thực chứng đồng thời 187 doanh nghiệp xuất khẩu và 60 chuyên gia/cán bộ hoạch định chính sách nhà nước.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì?
Trả lời: Mặc dù thuế quan nội khối đã giảm về 0–5%, nhưng mức độ hài lòng và tỷ lệ tận dụng ưu đãi của doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam không tăng tương ứng do sự bùng nổ của các rào cản NTMs tinh vi từ các nước đối tác, kết hợp với sự tê liệt của công cụ bảo hiểm tín dụng xuất khẩu trong nước.

4. Giao thức nhân bản nghiên cứu (Replication Protocol) có khả thi không?
Trả lời: Toàn bộ hệ thống bảng hỏi khảo sát, tiêu chí phân tầng mẫu doanh nghiệp/chuyên gia, và khung 9 nhóm biện pháp vĩ mô đều được chuẩn hóa chi tiết trong luận án, cho phép nhân bản nghiên cứu đánh giá xuất khẩu sang các thị trường FTA thế hệ mới khác (như CPTPP hay EVFTA).

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo thế nào?
Trả lời: Tập trung vào nghiên cứu tích hợp chuỗi giá trị số, thương mại điện tử xuyên biên giới trong AEC, và tác động của các rào cản xanh/chính sách trung hòa carbon đến xuất khẩu hàng hóa Việt Nam giai đoạn 2025–2035.

Kết luận

1. Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về liên kết kinh tế khu vực và xác lập khung phân tích 9 công cụ thúc đẩy xuất khẩu vĩ mô của Nhà nước sang thị trường liên kết khối.
2. Đánh giá thực chứng toàn diện 10 năm xuất khẩu của Việt Nam sang ASEAN (2011–2020), làm sáng tỏ sự phân hóa rõ nét giữa giai đoạn tiền AEC và hậu AEC.
3. Nhận diện chuẩn xác 4 điểm nghẽn mang tính cơ cấu: nhập siêu nội khối kéo dài, cơ cấu mặt hàng giá trị gia tăng thấp, rào cản NTMs gia tăng, và sự thiếu hụt đòn bẩy tín dụng/bảo hiểm xuất khẩu.
4. Xây dựng hệ thống quan điểm, mục tiêu và 9 nhóm giải pháp đồng bộ có tính khả thi cao đến năm 2025 và tầm nhìn 2030, gắn kết chặt chẽ với bối cảnh thực thi RCEP và chuyển đổi số.
5. Đóng góp luận cứ khoa học thực tiễn vững chắc cho các cơ quan quản lý nhà nước, hiệp hội ngành hàng và cộng đồng doanh nghiệp trong tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề nghiên cứu về sự hình thành thương mại khu vực. Trong số đó, Pinder J. (1969) trong “Problem of European integration in Economic Integration in Europe” đã đưa vấn đề nghiên cứu về thương mại quốc tế giữa các quốc gia Châu Âu thành chủ đề chính. Ở đây, ông đã đưa ra quan điểm về thương mại khu vực, về vai trò, tác động của thương mại khu vực đối với các nước thành viên.

Ông còn chỉ ra những vấn đề mà các chính phủ phải đối mặt khi thương mại thúc đẩy hình thành Cộng đồng kinh tế Châu Âu. Sachin Chaturved, ISBN: 81-7122-141-6, Published in 2019 by RIS (Research and information system for Developing Countries) trong “Effects of FTAs on Balance of Trade and FDI”. Mục tiêu của nghiên cứu là tìm hiểu xem các hiệp định thương mại tự do (FTA) có tác động đến cán cân thương mại và đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) của các nước tham gia vào thỏa thuận. Nghiên cứu trình bày trường hợp của Nam Phi, Liên minh châu Âu (EU), Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN).

Các phân tích mặc dù cho thấy, cán cân thương mại tiêu cực của Nam Phi trong hiệp định thương mại tự do song phương trước năm 2012 khi thỏa thuận đi vào hoạt động; không có sự khác biệt nào sau một vài năm thực hiện FTA. Bên cạnh đó, xu hướng FDI của Nam Phi không cho thấy hiệu quả tích cực của FTA. Đối với ASEAN, phân tích cho thấy sự tăng thương mại nội bộ; tuy nhiên sự tăng trưởng của liên thương mại xuất hiện cao hơn so với thương mại nội bộ. Nghiên cứu đưa ra kết luận rằng bên 14 cạnh các thỏa thuận, các FTA có xu hướng thúc đẩy cả thương mại và FDI nếu tất cả các thỏa thuận chiến lược là được thực hiện như trong trường hợp của ASEAN-FTA.

TomooKikuchi, KensukeYanogida, HuongVo trong “The effects of Mega- Regional TradeAgreements on Vietnam”. Trong khi hầu hết các nghiên cứu kết luận rằng Việt Nam sẽ được hưởng lợi rất nhiều từ quan hệ đối tác xuyên Thái Bình Dương, đứng vững từ việc tham gia vào các khuôn khổ khu vực vẫn còn đầy triển vọng khác; Hiệp định toàn diện và tiến bộ cho quan hệ đối tác xuyên Thái Bình Dương, quan hệ đối tác kinh tế toàn diện khu vực, và Khu vực thương mại tự do châu Á - Thái Bình Dương. Nghiên cứu này phân tích thách thức của Việt Nam khi nền kinh tế có khả năng bị ảnh hưởng bởi các quy định trong khuôn khổ hiệp định. Các tác giả áp dụng một mô hình nghiên cứu kết hợp các tác động của vốn, cung ứng lao động thay đổi, và tăng trưởng năng suất bắt nguồn từ tự do hóa thương mại.

Nhóm tác giả cũng phân tích về thu nhập trung bình, các yếu tố tăng trưởng của Việt Nam và rút ra ý nghĩa chính sách.Peter Van Pergeijk & Pro. (2017) trong “The impart of Asean Free Trade Agreement on Asean Member’s Export” đã đưa ra những kết luận trong nghiên cứu: những thỏa thuận tự do khu vực đã chiếm hơn nửa giá trị thương mại quốc tế trên thế giới từ những năm đầu thập kỷ 90. Khu vực thương mại tự do ASEAN ra đời nhằm cải thiện hiệu quả kinh tế khu vực, trong đó khuyến khích xuất khẩu là ưu tiên chính trong việc tăng trưởng kinh tế. Thỏa thuận thương mại tự do làm tăng cường hiệu quả về thương mại hàng hóa giữa các quốc gia.

Để phân tích ảnh hưởng của AFTA đến hiệu quả xuất khẩu của các quốc gia ASEAN, nghiên cứu đã sử dụng hệ thống phân tích số liệu của 60 quốc qua, cả những quốc gia là thành viên và không là thành viên của AFTA. Kết quả nghiên cứu đã chỉ ra được những tác động ảnh hưởng của của AFTA tới các quốc gia thành viên của ASEAN. David Vanzetti, Christinan Knebel and Ralf Peter, với nghiên cứu “Non- tariff measures and Reagional Intergration in Asean”, Twenty first Annual Conference on Global Economic Analysis, Cartagena, Columbia, June 13-15th, 2018. Kết quả nghiên cứu đã nêu rõ: Trong khi thuế quan đã được giảm đáng kể 15 theo Hiệp định thương mại tự do ASEAN (AFTA), thì một số ít công cụ phi thuế quan (NTM) đã được thực hiện và kết quả là, đã có sự tăng trưởng trong thương mại nội khối.

Một nghiên cứu do UNCTAD dẫn nghiên cứu (Ing et al. 2016) đã ghi nhận các NTM hiện tại trong khu vực ASEAN, có nhiều NTM là hợp pháp, chẳng hạn như các biện pháp bảo vệ sức khỏe và môi trường, nhiều người; bảo vệ các nhà sản xuất trong nước khỏi sự cạnh tranh từ nhập khẩu. Sáu quốc gia trong ASEAN có 100% hàng nhập khẩu của họ được bảo hộ bởi một NTM hoặc một quốc gia khác. Đối với các NTM kỹ thuật (SPS và TBT), tác giả đo lường sự tương đồng trong các quy định giữa hai loại khác nhau các nước.

Sử dụng mô hình trọng lực để giải thích các giá trị đơn vị thương mại. Đối với các rào cản phi kỹ thuật, như hạn ngạch hoặc kiểm soát giá, tác giả đã ước tính định lượng tác động thương mại của các NTM này bằng cách sử dụng tổng quát tính toán mô hình cân bằng. Kết quả của nghiên cứu cho thấy rằng việc hài hòa các NTM kỹ thuật và loại bỏ các NTM phi kỹ thuật hoàn toàn sẽ làm tăng phúc lợi ròng cho các nước ASEAN thêm 3 tỷ USD nếu các rào cản chỉ giảm trên thương mại nội khối ASEAN. Rinando Aidil Fitrio trong “The effect of Joining free Trade Union on Export and import in Asean Countries”, JIAP Vol 5, No2, pp 227-235, 2019, ISSN 2302-2698; e-ISSN 2503-2887.

Thương mại tự do là giai đoạn quan trọng trong việc tăng cường xuất khẩu và nhập khẩu. Một hình thức của thương mại tự do là Khu vực thương mại tự do ASEAN (AFTA) được thành lập năm 1992 và có 10 quốc gia thành viên. Ngược lại, có những nghiên cứu trước đây cho thấy thương mại tự do có thể cũng có tác động tiêu cực đến thương mại giữa các quốc gia. Nghiên cứu này cố gắng phân tích mối quan hệ của AFTA đối với xuất khẩu và nhập khẩu của các quốc gia thành viên sử dụng dữ liệu từ Ngân hàng Thế giới giai đoạn 1985 đến 2015.

Phân tích sử dụng hiệu ứng ngẫu nhiên và mô hình bảng động. Các mô hình bảng động được sử dụng để xác định mối quan hệ ngắn hạnvà lâu dài của AFTA về xuất khẩu và nhập khẩu. Kết quả nghiên cứu cho thấy có những tác động tích cực và có ý nghĩa của AFTA đối với xuất khẩu và nhập khẩu của ASEAN. 16 Như vậy, mỗi công trình phân tích thương mại quốc tế và thương mại khu vực trong một khía cạnh khác nhau nhưng có quan điểm chung về việc cần thiết tăng cường thúc đẩy và hợp tác thương mại quốc tế và thương mại khu vực.

Thương mại quốc tế nói chung và thương mại khu vực nói riêng là nền tảng cho những hợp tác sâu rộng về mọi mặt kinh tế nhằm thúc đẩy tăng trưởng bền vững. Để thực hiện điều đó, các quốc gia cần phải xóa bỏ các rào cản, tạo điều kiện cho tự do hóa di chuyển hàng hóa và dịch vụ. Đây cũng là cơ sở để nghiên cứu về vấn đề thúc đẩy xuất khẩu hàng hóa giữa các quốc gia. Các nhà nghiên cứu Việt Nam mặc dù không đưa ra một lý thuyết riêng về thương mại quốc tế và khối thương mại khu vực như những nhà nghiên cứu nước ngoài nhưng họ lại có thành công trong việc tổng hợp và xây dựng một khung lý thuyết rõ ràng về vấn đề này.

Những cuốn giáo trình “Kinh tế quốc tế” của Đỗ Đức Bình, Nguyễn Thường Lạng. (2012) đã đưa ra được đầy đủ các khái niệm cũng như phân tích về các lý thuyết mà nhà nghiên cứu nước ngoài đã đưa ra từ các lý thuyết tân cổ điển tới hiện đại. Nhờ đó, các nhà nghiên cứu những vấn đề có liên quan ở Việt Nam đều có một nền tảng vững chắc và đầy đủ làm căn cứ cho các phân tích thực tiễn của mình. Cũng có thể tìm thấy những hệ thống lý thuyết trong cuốn “Quan hệ kinh tế quốc tế” của Võ Thanh Thu.

(2008) với các khái niệm, các cách tiếp cận và quan điểm về thương mại quốc tế, thương mại khu vực. Ở đây, tác giả nêu rõ ràng chính toàn cầu hóa được hình thành từ thương mại quốc tế dẫn đến sự tồn tại của các khối kinh tế khu vực và xu hướng phát triển của những khối kinh tế này trên thực tế hiện nay. Nguyễn Xuân Thiên. Giáo trình thương mại quốc tế.

Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội. Cuốn giáo trình đề cập toàn bộ những kiến thức cơ bản của thương mại quốc tế như: Những vấn đề chung về thương mại quốc tế, các lý thuyết thương mại quốc tế từ cổ điển đến hiện đại, các công cụ của chính sách thương mại quốc tế, vai trò của thương mại đối với sự phát triển kinh tế - xã hội của mỗi quốc gia, vấn đề tự do hóa thương mại khu vực và toàn cầu; 17 đồng thời phân tích một số vấn đề cơ bản về chính sách thương mại quốc tế của Việt Nam. Toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế là xu thế khách quan, thu hút nhiều quốc gia tham gia vào tất cả các lĩnh vực kinh tế, trong đó thương mại quốc tế là một lĩnh vực quan trọng, được nhiều quốc gia quan tâm và được sử dụng như động lực cho sự phát triển. Thương mại quốc tế là một trong những hình thức cơ bản của kinh tế quốc tế và không ngừng phát triển cả về lý thuyết lẫn thực tiễn.

Đây là cuốn giáo trình đề cập toàn bộ những kiến thức cơ bản của thương mại quốc tế như: Những vấn đề chung về thương mại quốc tế, các lý thuyết thương mại quốc tế từ cổ điển đến hiện đại, các công cụ của chính sách thương mại quốc tế, vai trò của thương mại đối với sự phát triển kinh tế - xã hội của mỗi quốc gia, vấn đề tự do hóa thương mại khu vực và toàn cầu; đồng thời phân tích một số vấn đề cơ bản về chính sách thương mại quốc tế của Việt Nam. Luận án Tiến sĩ của Mai Thế Cường. Luận án đã trình bày khái quát những cải cách về thương mại trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế của Việt Nam. Luận án đề cập đến chính sách thương mại quốc tế nói chung của Việt Nam trong bối cảnh hội nhập.TS Phạm Tất Thắng.

Mối quan hề giữa tăng trưởng thương mại với tăng trưởng kinh tế, đề tài nghiên cứu khoa học. Nghiên cứu đã phân tích và chỉ rõ mối quan hệ tăng trưởng thương mại đối với phát triển kinh tế. Khu Thị Tuyết Mai, Vũ Anh Dũng.