Nghiên Cứu Giải Pháp Tạo Việc Làm Cho Lao Động Dân Tộc Thiểu Số Ở Huyện Xín Mần, Tỉnh Hà Giang

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu giải pháp giải quyết việc làm cho lao động dân tộc thiểu số tại huyện Xín Mần, tỉnh Hà Giang, nhằm cải thiện đời sống kinh tế - xã hội.

• Tác giả: Xìn Thanh Quyết
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thị Yến
• Trường học: Đại học Nông Lâm Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Phát triển nông thôn
• Đề tài: Nghiên cứu giải pháp giải quyết việc làm cho lao động dân tộc thiểu số ở huyện Xín Mần, tỉnh Hà Giang
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Một số khái niệm
• 1.2. Chính sách giải quyết việc làm
• 1.3. Vai trò của giải quyết việc làm cho hộ dân tộc thiểu số vùng khó khăn ở Miền núi phía Bắc Việt Nam
• 1.4. Các nhân tố ảnh hưởng đến giải quyết việc làm cho người lao động DTTS
• 1.4.1. Nhân tố về điều kiện tự nhiên, môi trường sinh thái
• 1.4.2. Nhân tố về trình độ phát triển kinh tế
• 1.4.3. Phong tục tập quán
• 1.4.4. Giáo dục - đào tạo và khoa học - công nghệ. Chính sách vĩ mô
• 1.5. Cơ sở thực tiễn về giải quyết việc làm
• 1.6. Các kinh nghiệm giải quyết tình trạng việc làm ở Việt Nam
• 1.7. Kinh nghiệm rút ra cho huyện Xín Mần
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 2.2. Đối tượng nghiên cứu. Phạm vi nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu. Phương pháp tiếp cận vùng
• 2.5. Phương pháp thu thập thông tin
• 2.6. Các phương pháp phân tích
• 2.7. Hệ thống chỉ tiêu phân tích
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Đặc điểm điều kiện tự nhiên và KTXH của huyện Xín Mần
• 3.1.1. Một số đặc điểm về điều kiện tự nhiên của huyện Xín Mần
• 3.1.2. Đặc điểm kinh tế - xã hội huyện Xín Mần
• 3.2. Thực trạng việc làm của lao động dân tộc thiểu số ở huyện Xín Mần
• 3.3. Các chính sách giải quyết việc làm đã và đang triển khai cho lao động dân tộc thiểu số ở huyện Xín Mần, tỉnh Hà Giang
• 3.4. Việc làm và cơ cấu việc làm của lao động dân tộc thiểu số huyện Xín Mần
• 3.5. Phân tích SWOT
• 3.6. Những yếu tố chủ yếu ảnh hưởng tới việc làm của đồng bào dân tộc thiểu số ở huyện Xín Mần, tỉnh Hà Giang
• 3.7. Những vấn đề đặt ra đối với giải quyết việc làm cho người lao động dân tộc thiểu số ở huyện Xín Mần, tỉnh Hà Giang
• 3.8. Định hướng và giải pháp giải quyết việc làm cho người lao động dân tộc thiểu số ở huyện Xín Mần, tỉnh Hà Giang
• 3.8.1. Định hướng giải quyết việc làm cho lao động dân tộc thiểu số ở huyện Xín Mần, tỉnh Hà Giang
• 3.8.2. Các giải pháp chủ yếu nhằm giải quyết việc làm cho lao động dân tộc thiểu số huyện Xín Mần, tỉnh Hà Giang
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giải pháp việc làm

Giải pháp việc làm là trọng tâm của nghiên cứu này, nhằm giải quyết tình trạng thiếu việc làm cho lao động dân tộc thiểu số tại huyện Xín Mần, Hà Giang. Các giải pháp được đề xuất bao gồm việc tăng cường đào tạo nghề, hỗ trợ phát triển kinh tế địa phương, và thúc đẩy các chính sách hỗ trợ từ chính quyền. Những giải pháp này không chỉ giúp cải thiện thu nhập mà còn góp phần phát triển bền vững cho khu vực.

1.1. Đào tạo nghề

Đào tạo nghề là một trong những giải pháp quan trọng để nâng cao kỹ năng và năng lực của lao động dân tộc thiểu số. Nghiên cứu chỉ ra rằng, việc đào tạo các nghề phù hợp với điều kiện địa phương như nông nghiệp, lâm nghiệp và tiểu thủ công nghiệp sẽ giúp người lao động có cơ hội việc làm ổn định. Điều này cũng góp phần tăng cường sinh kế và giảm tỷ lệ thất nghiệp.

1.2. Phát triển kinh tế địa phương

Phát triển kinh tế địa phương là yếu tố then chốt để tạo ra nhiều cơ hội việc làm. Nghiên cứu đề xuất việc đầu tư vào các ngành nghề truyền thống như nông nghiệp và lâm nghiệp, đồng thời khuyến khích phát triển các ngành nghề mới như du lịch cộng đồng. Điều này không chỉ giúp tạo việc làm mà còn thúc đẩy phát triển bền vững cho huyện Xín Mần.

II. Lao động dân tộc thiểu số

Lao động dân tộc thiểu số tại huyện Xín Mần đối mặt với nhiều thách thức như trình độ học vấn thấp, thiếu kỹ năng nghề nghiệp và hạn chế tiếp cận các nguồn lực. Nghiên cứu chỉ ra rằng, việc hỗ trợ đào tạo nghề và tăng cường sinh kế là cần thiết để cải thiện tình trạng này. Đồng thời, các chính sách hỗ trợ từ chính quyền cũng đóng vai trò quan trọng trong việc tạo điều kiện thuận lợi cho người lao động.

2.1. Trình độ và kỹ năng

Trình độ học vấn và kỹ năng nghề nghiệp của lao động dân tộc thiểu số tại huyện Xín Mần còn nhiều hạn chế. Nghiên cứu cho thấy, việc nâng cao trình độ thông qua các chương trình đào tạo nghề và giáo dục cộng đồng là cần thiết. Điều này giúp người lao động có cơ hội tiếp cận với các công việc có thu nhập cao hơn và ổn định hơn.

2.2. Tiếp cận nguồn lực

Việc tiếp cận các nguồn lực như đất đai, vốn và thông tin là một trong những rào cản lớn đối với lao động dân tộc thiểu số. Nghiên cứu đề xuất việc tăng cường các chính sách hỗ trợ từ chính quyền để giúp người lao động dễ dàng tiếp cận các nguồn lực này. Điều này sẽ góp phần tăng cường sinh kế và cải thiện chất lượng cuộc sống.

III. Phát triển bền vững

Phát triển bền vững là mục tiêu quan trọng của các giải pháp được đề xuất trong nghiên cứu. Việc kết hợp giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường sẽ giúp huyện Xín Mần đạt được sự phát triển lâu dài. Các giải pháp như tăng cường sinh kế, đào tạo nghề và hỗ trợ chính sách hỗ trợ đều hướng đến mục tiêu này.

3.1. Kinh tế và môi trường

Việc cân bằng giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường là yếu tố then chốt để đạt được phát triển bền vững. Nghiên cứu đề xuất việc phát triển các ngành nghề thân thiện với môi trường như nông nghiệp hữu cơ và du lịch sinh thái. Điều này không chỉ giúp tạo việc làm mà còn bảo vệ tài nguyên thiên nhiên của huyện Xín Mần.

3.2. Chính sách hỗ trợ

Các chính sách hỗ trợ từ chính quyền đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy phát triển bền vững. Nghiên cứu đề xuất việc tăng cường các chính sách hỗ trợ về vốn, đào tạo và tiếp cận thị trường cho lao động dân tộc thiểu số. Điều này sẽ giúp họ có cơ hội phát triển kinh tế và cải thiện chất lượng cuộc sống.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Huyện Xín Mần, tỉnh Hà Giang, là một vùng núi cao biên giới với đa dạng dân tộc thiểu số như Nùng (44%), Mông (23%), Tày (14%), La Chí (8%) và Dao (7%). Theo số liệu năm 2017, huyện có tổng diện tích tự nhiên 58.702,22 ha, trong đó đất nông nghiệp chiếm khoảng 60,86%. Dân số toàn huyện đạt khoảng 64.732 người, với lực lượng lao động trong độ tuổi chiếm gần 49%. Tuy nhiên, hơn 60% lao động dân tộc thiểu số không có việc làm ổn định, trình độ văn hóa và chuyên môn thấp, dẫn đến thu nhập thấp và tình trạng di cư lao động trái phép sang Trung Quốc. Tỷ lệ hộ nghèo vẫn còn cao, chiếm gần 48% năm 2017, gây áp lực lớn lên phát triển kinh tế - xã hội địa phương.

Vấn đề việc làm cho lao động dân tộc thiểu số tại Xín Mần là một thách thức cấp bách, ảnh hưởng trực tiếp đến ổn định chính trị, an ninh biên giới và phát triển bền vững. Mục tiêu nghiên cứu nhằm đánh giá thực trạng việc làm giai đoạn 2015-2017, xác định các yếu tố ảnh hưởng và đề xuất giải pháp giải quyết việc làm cho lao động dân tộc thiểu số giai đoạn 2020-2025. Nghiên cứu tập trung vào 4 xã biên giới đại diện gồm Pà Vầy Sủ, Chí Cà, Xín Mần và Nàn Sỉn, với 120 hộ dân tộc thiểu số được khảo sát.

Ý nghĩa nghiên cứu không chỉ giúp UBND huyện Xín Mần có cái nhìn toàn diện về việc làm và các nhân tố ảnh hưởng, mà còn hỗ trợ hoạch định chính sách phát triển nguồn nhân lực, góp phần thực hiện hiệu quả chương trình xóa đói giảm nghèo và phát triển kinh tế nông thôn bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết và mô hình nghiên cứu về việc làm và phát triển nông thôn, bao gồm:

• Khái niệm việc làm: Theo Tổ chức Lao động quốc tế (ILO), việc làm bao gồm các hoạt động lao động tạo ra thu nhập hợp pháp, không bị pháp luật cấm. Bộ luật Lao động Việt Nam cũng khẳng định việc làm là mọi hoạt động lao động tạo ra thu nhập hợp pháp, mở rộng phạm vi việc làm ngoài biên chế nhà nước.

• Lực lượng lao động và nguồn lao động: Lực lượng lao động bao gồm những người từ đủ 15 tuổi trở lên có việc làm hoặc thất nghiệp nhưng có nhu cầu và sẵn sàng làm việc. Nguồn lao động là bộ phận dân số trong độ tuổi lao động có khả năng và nguyện vọng tham gia lao động.

• Chính sách giải quyết việc làm: Là hệ thống các quan điểm, mục tiêu và giải pháp nhằm tạo điều kiện cho người lao động có cơ hội việc làm với thu nhập ngày càng cao, bao gồm hỗ trợ vốn, đào tạo nghề, phát triển các ngành phi nông nghiệp và xuất khẩu lao động.

• Phân tích SWOT: Phương pháp phân tích điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức của các hộ dân tộc thiểu số trong bối cảnh phát triển kinh tế - xã hội và giải quyết việc làm.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Kết hợp dữ liệu thứ cấp từ các báo cáo kinh tế - xã hội huyện Xín Mần giai đoạn 2015-2017, số liệu thống kê dân số, đất đai, lao động và các chính sách hiện hành; dữ liệu sơ cấp thu thập qua khảo sát 120 hộ dân tộc thiểu số tại 4 xã biên giới.

• Phương pháp chọn mẫu: Lựa chọn 4 xã đại diện với điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội khác nhau nhằm phản ánh đa dạng thực trạng. Mẫu khảo sát gồm 120 hộ, tập trung vào các dân tộc Mông, Nùng, Dao, La Chí chiếm trên 80% dân số huyện.

• Phương pháp thu thập thông tin: Sử dụng phiếu điều tra hộ gia đình, phỏng vấn chuyên gia, cán bộ địa phương và người dân. Thu thập thông tin về trình độ dân trí, việc làm, thu nhập, nhận thức về các yếu tố ảnh hưởng.

• Phương pháp phân tích: Áp dụng phân tích thống kê mô tả, so sánh các chỉ tiêu về lao động, thu nhập, trình độ chuyên môn; phân tích SWOT để đánh giá thuận lợi, khó khăn; sử dụng phương pháp chuyên gia để bổ sung nhận định thực tiễn.

• Timeline nghiên cứu: Thu thập dữ liệu sơ cấp và thứ cấp trong năm 2017; phân tích và tổng hợp kết quả trong năm 2018; đề xuất giải pháp cho giai đoạn 2020-2025.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Thực trạng việc làm và thu nhập: Trên 60% lao động dân tộc thiểu số tại huyện Xín Mần không có việc làm ổn định. Lao động chủ yếu tập trung trong nông nghiệp (trên 92%), với thu nhập bình quân khoảng 41,5 triệu đồng/ha đất trồng cây hàng năm. Tỷ suất sử dụng thời gian lao động thấp, chỉ đạt khoảng 70-75% so với khả năng huy động, phản ánh tình trạng thiếu việc làm nhất là trong mùa nông nhàn.

2. Trình độ dân trí và chuyên môn thấp: Hơn 80% lao động dân tộc thiểu số chưa qua đào tạo nghề, trình độ văn hóa phổ thông thấp, hạn chế khả năng tiếp cận công việc có kỹ thuật cao. Tỷ lệ lao động qua đào tạo nghề chỉ chiếm dưới 20%, ảnh hưởng đến năng suất lao động và khả năng chuyển đổi nghề nghiệp.

3. Ảnh hưởng của điều kiện tự nhiên và kinh tế: Địa hình phức tạp, đất đai manh mún, khí hậu khắc nghiệt làm hạn chế sản xuất nông nghiệp hiệu quả. Kinh tế huyện chủ yếu dựa vào nông lâm nghiệp, chiếm 45,3% cơ cấu kinh tế năm 2017, trong khi công nghiệp và dịch vụ mới chiếm 54,7%. Tỷ lệ hộ nghèo còn cao, gần 48% năm 2017, gây áp lực lớn lên việc làm và thu nhập.

4. Chính sách giải quyết việc làm còn hạn chế: Các chương trình hỗ trợ vốn, đào tạo nghề và phát triển sản xuất đã được triển khai nhưng chưa đồng bộ và hiệu quả chưa cao. Nguồn vốn tín dụng chỉ đáp ứng khoảng 30-35% nhu cầu, thủ tục vay vốn phức tạp, chưa phù hợp với đặc thù dân tộc thiểu số. Việc xuất khẩu lao động và tạo việc làm ngoài nông nghiệp còn hạn chế.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của tình trạng thiếu việc làm là do sự kết hợp của điều kiện tự nhiên khó khăn, trình độ lao động thấp và cơ cấu kinh tế chưa đa dạng. So với các huyện miền núi khác như Lâm Bình (Tuyên Quang) hay Tủa Chùa (Điện Biên), Xín Mần còn chậm trong việc phát triển các ngành phi nông nghiệp và đào tạo nghề cho lao động dân tộc thiểu số. Biểu đồ phân bố lao động theo ngành nghề và trình độ đào tạo sẽ minh họa rõ sự tập trung quá mức vào nông nghiệp và thiếu hụt lao động có kỹ năng.

Việc áp dụng chính sách tín dụng chưa linh hoạt, thủ tục phức tạp khiến người dân khó tiếp cận vốn sản xuất. Ngoài ra, phong tục tập quán và trình độ dân trí thấp cũng hạn chế khả năng tiếp nhận công nghệ mới và chuyển đổi nghề nghiệp. Kinh nghiệm từ các địa phương khác cho thấy, việc đơn giản hóa thủ tục vay vốn, tăng cường đào tạo nghề và phát triển các ngành công nghiệp tiểu thủ công nghiệp có thể tạo thêm nhiều việc làm bền vững.

Kết quả nghiên cứu nhấn mạnh tầm quan trọng của việc phát triển đa dạng các ngành nghề, nâng cao trình độ lao động và cải thiện cơ sở hạ tầng để tạo điều kiện thuận lợi cho phát triển kinh tế và giải quyết việc làm. Bảng so sánh tỷ lệ lao động qua đào tạo và tỷ lệ hộ nghèo giữa các huyện miền núi sẽ giúp minh chứng cho các đề xuất chính sách.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Đơn giản hóa thủ tục và mở rộng nguồn vốn tín dụng cho lao động dân tộc thiểu số

   • Mục tiêu: Tăng tỷ lệ tiếp cận vốn vay từ 35% lên 60% trong giai đoạn 2020-2025.
   • Chủ thể thực hiện: UBND huyện phối hợp với Ngân hàng Chính sách xã hội và các tổ chức tín dụng địa phương.
   • Timeline: Triển khai ngay từ năm 2020, đánh giá hiệu quả hàng năm.

2. Tăng cường đào tạo nghề và nâng cao trình độ lao động

   • Mục tiêu: Đào tạo nghề cho ít nhất 50% lao động dân tộc thiểu số chưa qua đào tạo trong 5 năm tới.
   • Chủ thể thực hiện: Trung tâm Giáo dục nghề nghiệp huyện, phối hợp với các cơ sở đào tạo nghề trong tỉnh.
   • Timeline: Mở rộng các lớp đào tạo nghề từ năm 2020, ưu tiên các nghề phù hợp với điều kiện địa phương.

3. Phát triển đa dạng ngành nghề phi nông nghiệp và làng nghề truyền thống

   • Mục tiêu: Tăng tỷ trọng lao động phi nông nghiệp từ dưới 8% lên 20% vào năm 2025.
   • Chủ thể thực hiện: UBND huyện, Sở Công Thương tỉnh Hà Giang, các doanh nghiệp và hợp tác xã địa phương.
   • Timeline: Xây dựng kế hoạch phát triển làng nghề và tiểu thủ công nghiệp từ năm 2021.

4. Xây dựng cơ sở hạ tầng và cải thiện điều kiện sản xuất nông nghiệp

   • Mục tiêu: Nâng cao hiệu quả sử dụng đất và năng suất cây trồng, giảm tỷ lệ đất chưa sử dụng từ 16,5% xuống dưới 10%.
   • Chủ thể thực hiện: Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn huyện, các đơn vị liên quan.
   • Timeline: Triển khai các dự án thủy lợi, giao thông nông thôn từ năm 2020-2025.

5. Khuyến khích xuất khẩu lao động và tạo việc làm ngoài địa phương

   • Mục tiêu: Tăng số lao động dân tộc thiểu số đi làm việc có thời hạn ở nước ngoài và các khu công nghiệp trong nước lên 1.000 người/năm.
   • Chủ thể thực hiện: Phòng Lao động Thương binh và Xã hội huyện phối hợp với các doanh nghiệp xuất khẩu lao động.
   • Timeline: Tổ chức các lớp bồi dưỡng kỹ năng và kiến thức từ năm 2020.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cơ quan quản lý nhà nước địa phương

   • Lợi ích: Có cơ sở khoa học để xây dựng và điều chỉnh chính sách phát triển kinh tế - xã hội, giải quyết việc làm cho dân tộc thiểu số.
   • Use case: UBND huyện Xín Mần và các phòng ban liên quan sử dụng để hoạch định kế hoạch phát triển nguồn nhân lực.

2. Các tổ chức tín dụng và quỹ hỗ trợ phát triển

   • Lợi ích: Hiểu rõ đặc điểm và nhu cầu vốn của lao động dân tộc thiểu số để thiết kế các sản phẩm tín dụng phù hợp.
   • Use case: Ngân hàng Chính sách xã hội và các tổ chức tài chính địa phương áp dụng trong việc cho vay vốn.

3. Các tổ chức đào tạo nghề và giáo dục

   • Lợi ích: Xác định nhu cầu đào tạo, thiết kế chương trình phù hợp với trình độ và điều kiện của lao động dân tộc thiểu số.
   • Use case: Trung tâm Giáo dục nghề nghiệp huyện và các trường đào tạo nghề sử dụng để phát triển chương trình đào tạo.

4. Các nhà nghiên cứu và sinh viên chuyên ngành phát triển nông thôn, kinh tế vùng cao

   • Lợi ích: Tham khảo dữ liệu thực tiễn, phương pháp nghiên cứu và giải pháp phát triển kinh tế - xã hội vùng dân tộc thiểu số.
   • Use case: Nghiên cứu sâu hơn về các vấn đề việc làm, phát triển bền vững vùng miền núi.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao việc làm cho lao động dân tộc thiểu số ở Xín Mần lại gặp nhiều khó khăn?
   Do điều kiện tự nhiên khắc nghiệt, địa hình phức tạp, trình độ dân trí và chuyên môn thấp, cơ cấu kinh tế chủ yếu dựa vào nông nghiệp truyền thống, thiếu đa dạng ngành nghề và hạn chế về vốn đầu tư.

2. Các chính sách hiện nay đã hỗ trợ như thế nào cho lao động dân tộc thiểu số?
   Chính sách tập trung vào hỗ trợ vốn vay, đào tạo nghề, phát triển sản xuất nông nghiệp và một số chương trình xuất khẩu lao động. Tuy nhiên, việc triển khai còn nhiều hạn chế về thủ tục và hiệu quả chưa cao.

3. Làm thế nào để nâng cao trình độ lao động dân tộc thiểu số?
   Cần mở rộng các lớp đào tạo nghề phù hợp với điều kiện địa phương, đơn giản hóa thủ tục tham gia, kết hợp đào tạo kỹ năng mềm và kiến thức thị trường lao động.

4. Có thể phát triển ngành nghề nào ngoài nông nghiệp tại Xín Mần?
   Các ngành tiểu thủ công nghiệp, làng nghề truyền thống như dệt thổ cẩm, chế biến nông sản, dịch vụ thương mại và du lịch sinh thái có tiềm năng phát triển.

5. Xuất khẩu lao động có phải là giải pháp hiệu quả cho Xín Mần?
   Xuất khẩu lao động giúp giảm áp lực việc làm tại địa phương và tăng thu nhập cho người dân, nhưng cần có lộ trình đào tạo kỹ năng, nâng cao nhận thức và hỗ trợ pháp lý để tránh rủi ro.

Kết luận

• Lao động dân tộc thiểu số huyện Xín Mần đang đối mặt với tình trạng thiếu việc làm ổn định, trình độ chuyên môn thấp và thu nhập hạn chế.
• Điều kiện tự nhiên, kinh tế và xã hội là những nhân tố chính ảnh hưởng đến việc làm và phát triển kinh tế địa phương.
• Các chính sách giải quyết việc làm hiện nay chưa phát huy hết hiệu quả do hạn chế về nguồn lực, thủ tục và phù hợp đặc thù dân tộc thiểu số.
• Đề xuất các giải pháp trọng tâm gồm mở rộng tín dụng, đào tạo nghề, phát triển đa dạng ngành nghề phi nông nghiệp và hỗ trợ xuất khẩu lao động.
• Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho UBND huyện và các tổ chức liên quan trong việc hoạch định chính sách phát triển kinh tế - xã hội bền vững giai đoạn 2020-2025.

Các cơ quan quản lý, tổ chức đào tạo và nhà đầu tư cần phối hợp triển khai đồng bộ các giải pháp nhằm nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và tạo việc làm bền vững cho lao động dân tộc thiểu số tại huyện Xín Mần, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế vùng miền núi phía Bắc Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1. Một số khái niệm 1. Khái niệm việc làm Quan niệm về việc làm không phải là bất biến, cố định mà có sự thay đổi. Nó luôn được xem xét trên nền tảng của một chế độ chính trị, gắn với trình độ phát triển kinh tế, chính trị, văn hoá xã hội của mỗi quốc gia, mỗi thời đại.

Khi trình độ phát triển mọi mặt, đặc biệt là định hướng chính trị của một quốc gia thay đổi, quan niệm việc làm cũng biến đổi. Ở những thời kỳ khác nhau quan niệm về việc làm cũng có sự khác nhau nhất định. Tại Hội nghị quốc tế lần thứ 13 năm 1983, Tổ chức Lao động quốc tế (ILO) đã đưa ra quan niệm về người có việc làm như sau: "Người có việc làm là những người làm một việc gì đó, có được trả tiền công, lợi nhuận hoặc được thanh toán bằng hiện vật hoặc những người tham gia vào các hoạt động mang tính chất tự tạo việc làm vì lợi ích hay vì thu nhập gia đình, không nhận được tiền công hay hiện vật" [2]. Từ khi thực hiện đường lối đổi mới, quan niệm về việc làm đã có sự thay đổi.

Trên cơ sở vận dụng khái niệm việc làm của ILO và nghiên cứu điều kiện cụ thể của Việt Nam, chúng ta đã có khái niệm thống nhất về việc làm được khẳng định trong điều 13 chương II Bộ luật Lao động của nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam: "Mọi hoạt động lao động tạo ra thu nhập, không bị pháp luật cấm đều được thừa nhận là việc làm" [7]. Từ những quan niệm trên ta thấy: Khái niệm việc làm bao hàm các nội dung sau: + Là hoạt động lao động của con người. + Hoạt động lao động nhằm mục đích tạo ra thu nhập. + Hoạt động lao động đó không bị pháp luật cấm.

Với khái niệm việc làm như trên đã xoá bỏ được quan niệm cứng nhắc trước đây là chỉ những người "trong biên chế nhà nước" mới là người có việc làm. Việc e 5 làm không chỉ trong biên chế, mà còn ngoài biên chế, không chỉ ngoài xã hội, mà còn tại gia đình. Với khái niệm việc làm như vậy, tất cả những ai đang làm việc trong các thành phần kinh tế, trong các cơ quan nhà nước, các tổ chức xã hội, doanh nghiệp, trường học hoặc tại gia đình (kể cả nội trợ) đều được coi là có việc làm. Những nội dung trong khái niệm việc làm có quan hệ chặt chẽ với nhau, và là điều kiện cần và đủ của một hoạt động được thừa nhận là việc làm.

Nếu một hoạt động lao động chỉ tạo ra thu nhập nhưng vi phạm luật pháp như: trộm cắp, buôn bán hêrôin, mại dâm,. Không thể được công nhận là việc làm. Mặt khác, một hoạt động dù là hợp pháp, có ích nhưng không tạo ra thu nhập cũng không được thừa nhận là việc làm - chẳng hạn như việc bà trông cháu hoặc làm những công việc nội trợ hàng ngày giúp cho gia đình con gái: đi chợ, nấu cơm, giặt giũ quần áo,. Nhưng nếu người phụ nữ đó cũng thực hiện các công việc nội trợ tương tự cho gia đình người khác và được trả công thì hoạt động của họ lại được thừa nhận là việc làm.

Điểm đáng lưu ý là tùy theo phong tục, tập quán của mỗi dân tộc và pháp luật của các quốc gia, các thời kỳ khác nhau mà có những quan niệm khác nhau về việc làm: Ví dụ: mại dâm của phụ nữ được coi là việc làm của phụ nữ ở Thái Lan, Philippin vì được pháp luật bảo hộ và quản lý; nhưng ở Việt Nam hoạt động đó được coi là hoạt động phi pháp, vi phạm pháp luật và không được thừa nhận là việc làm. Như vậy, khái niệm việc làm được mở rộng về nội hàm và tạo ra khả năng to lớn giải phóng tiềm năng lao động, giải quyết việc làm cho nhiều người. Việc chuẩn và lượng hoá khái niệm việc làm tạo ra cơ sở thống nhất trong lĩnh vực điều tra, nghiên cứu và hoạch định các chính sách về việc làm. * Người có việc làm: là người đủ 15 tuổi trở lên đang làm việc trong các ngành kinh tế quốc dân, với thời gian làm việc không ít hơn mức chuẩn quy định cho người có việc làm trong tuần lễ tham khảo.

Mức chuẩn ở Việt Nam: Làm việc ít nhất 16 giờ trong một tuần. * Người thiếu việc làm: Theo Tổ chức Lao động quốc tế (ILO) thì người thiếu việc làm là người trong tuần lễ tham khảo có số giờ làm việc dưới mức quy định chuẩn cho người có đủ việc làm và có nhu cầu làm thêm. Ở Việt Nam hiện nay, mức chuẩn về thời gian làm việc cho người thiếu việc làm là làm việc dưới 40 giờ (5 công) trong tuần lễ tham khảo hoặc trong tuần lễ e 6 tham khảo không làm việc vì lý do bất khả kháng, nhưng 4 tuần trước đó làm việc dưới 160 giờ (20 công) và có nhu cầu làm thêm. * Người đủ việc làm: Là những người có việc làm với thời gian làm việc không ít hơn mức giờ chuẩn quy định cho người đủ việc làm trong tuần lễ tham khảo hoặc là những người làm việc dưới giờ chuẩn quy định cho người đủ việc làm, nhưng không có nhu cầu làm thêm.

Mức chuẩn: Làm việc 40 giờ trở lên trong tuần lễ tham khảo. * Thất nghiệp: Đối lập với việc làm, thất nghiệp là một tình trạng có tính quy luật của các nền kinh tế thị trường. Có nhiều khái niệm khác nhau về thất nghiệp. Theo quan niệm của ILO: "Thất nghiệp là tình trạng tồn tại khi một số người trong lực lượng lao động muốn làm việc, nhưng không thể tìm được việc làm ở mức tiền công đang thịnh hành".

Khái niệm dân số Dân số là cơ sở để hình thành lực lượng lao động. Dân số biến động có tác động trực tiếp hoặc gián tiếp đến quy mô, cơ cấu cũng như sự phân bố theo không gian của dân số trong độ tuổi lao động. Theo nghĩa rộng: Dân số là tập hợp những người cư trú thường xuyên và sống trên một lãnh thổ nhất định (một quốc gia, một vùng lãnh thổ kinh tế, một đơn vị hành chính). Theo nghĩa hẹp: Dân số là một tập hợp người hạn định trong phạm vi nào đó (về lãnh thổ và xã hội có tính chất gắn liền với sự tái sản xuất liên tục của nó).

Dân số trong độ tuổi lao động: Là những người ở trong độ tuổi lao động theo quy định của pháp luật nước đó. ở nước ta hiện nay, theo Bộ Luật Lao động quy định độ tuổi lao động là những người đủ 15 tuổi đến 60 tuổi (đối với nam) và đủ 15 tuổi đến 55 tuổi (đối với nữ). Lao động Giáo trình Phân tích Lao động Xã hội của Khoa Kinh tế Lao động-trường đại học Kinh tế Quốc dân cho rằng: e 7 "Lao động là hoạt động có mục đích của con người, thông qua hoạt động đó con người tác động vào giới tự nhiên, cải biến chúng thành những vật có ích phục vụ nhu cầu của con người" [3] Khái niệm này nhấn mạnh nhiều vào hoạt động sản xuất vật chất tạo của cải vật chất cho sự phát triển của xã hội. Thực tế, hoạt động lao động của con người được thực hiện trên nhiều lĩnh vực hết sức phong phú và đa dạng, như nghiên cứu khoa học, hoạt động văn hoá nghệ thuật.Vì vậy, khái niệm này chưa thể hiện rõ được hết các hoạt động lao động của con người.

Giáo trình: Kinh tế học chính trị Mác - Lênin viết: "Lao động là hoạt động có mục đích, có ý thức của con người nhằm tạo ra các sản phẩm phục vụ các nhu cầu của đời sống con người" [9] Bộ Luật Lao động của nước Cộng hoà Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam viết: "Lao động là hoạt động quan trọng nhất của con người, tạo ra của cải vật chất và các giá trị tinh thần của xã hội" [15]. Hai khái niệm sau cơ bản giống nhau và khái quát được một cách toàn diện các hoạt động lao động phong phú của con người. Hoạt động lao động của con người có vai trò hết sức quan trọng. Trong lao động sản xuất ra của cải vật chất, con người luôn tác động vào các vật chất của tự nhiên, biến đổi nó cho phù hợp với nhu cầ u của con người.

Trong quá trình đó, con người ngày càng phát hiện được những đặc tính, những quy luật của thế giới tự nhiên, từ đó họ cũng không ngừng thay đổi phương pháp, cách thức hoạt động của họ, cải tiến các thao tác và công cụ lao động sao cho hoạt động của họ ngày càng hiệu quả hơn. Như vậy, con người và tự nhiên có mối quan hệ biện chứng hữu cơ với nhau trong quá trình con người phát triển hướng tới một xã hội văn minh và hiện đại. Trong lao động con người không chỉ nâng cao được trình độ hiểu biết về thế giới tự nhiên mà còn cả những kiến thức về xã hội và nhân cách đạo đức. Lao động là điều kiện tiên quyết cho sự tồn tại và phát triển xã hội.

Khái niệm nguồn lao động và lực lượng lao động Nguồn lao động và lực lượng lao động là những khái niệm có ý nghĩa quan trọng làm cơ sở cho việc tính toán cân đối lao động, việc làm trong xã hội. e 8 * Khái niệm nguồn lao động: Theo giáo trình Kinh tế phát triển của trường Đại học Kinh tế quốc dân (2005) đưa ra khái niệm “Nguồn lao động là bộ phận dân số trong độ tuổi lao động theo quy định của pháp luật có khả năng lao động, có nguyện vọng tham gia lao động và những người ngoài độ tuổi lao động (trên độ tuổi lao động) đang làm việc trong các ngành kinh tế quốc dân”. Việc quy định độ tuổi lao động tuỳ mỗi nước có quy định khác nhau, thậm chí khác nhau ở các giai đoạn của mỗi nước. Điều đó tuỳ thuộc vào trình độ phát triển kinh tế.

* Khái niệm lực lượng lao động: Theo quan niệm của tổ chức lao động Quốc tế (ILO) là bộ phận dân số trong độ tuổi lao động. Theo thực tế đang có có việc làm và những người thất nghiệp. Theo tổ chức lao động của (ILO): Lực lượng lao động là một bộ phận dân số trong độ tuổi quy định, thực tế có tham gia lao động và những người không có việc làm đang tích cực tìm kiếm việc làm. Theo thuật ngữ về lĩnh vực lao động của Bộ Lao động Thương binh và Xã hội thì lực lượng lao động là những người đủ 15 tuổi trở lên có việc làm và những người thất nghiệp.