Chương 1 LÝ LUẬN CƠ BẢN VÀ KINH NGHIỆM CỦA MỘT SỐ ĐỊA PHƯƠNG VỀ GIẢI PHÁP TÀI CHÍNH PHÁT TRIỂN DU LỊCH BỀN VỮNG 1. PHÁT TRIỂN DU LỊCH BỀN VỮNG 1. Du lịch và sản phẩm du lịch Du lịch đã xuất hiện từ lâu trong lịch sử phát triển của loài người. Theo thời gian, du lịch đã thực sự trở thành một ngành kinh tế quan trọng ở các nước đang phát triển, trong đó có Việt Nam.
Cùng với sự phát triển của du lịch, dưới mỗi góc độ nghiên cứu khác nhau mà mỗi người có một cách hiểu về du lịch khác nhau. Theo định nghĩa của Michael Coltman (Mỹ) đã đưa ra một định nghĩa ngắn gọn về du lịch: “Du lịch là sự kết hợp và tương tác của 4 nhóm nhân tố trong quá trình phục vụ du khách bao gồm: du khách, nhà cung ứng dịch vụ du lịch, cư dân sở tại và chính quyền nơi đón khách du lịch” [140]. Trường Đại học Tổng hợp Kinh tế thành phố Varna (Bungari) đưa ra định nghĩa "Du lịch là một hiện tượng kinh tế, xã hội được lặp đi lặp lại đều đặn, chính là sản xuất và trao đổi dịch vụ, hàng hoá của các đơn vị kinh tế riêng biệt, độc lập; đó là tổ chức các xí nghiệp với cơ sở vật chất kỹ thuật chuyên môn nhằm bảo đảm sự đi lại, lưu trú, ăn uống, nghỉ ngơi với mục đích thoả mãn các nhu cầu cá thể về vật chất, tinh thần của những người lưu trú ngoài nơi ở thường xuyên mà không có mục đích kiếm lời" [138]. Theo Giáo trình Kinh tế Du lịch của Trường Đại học Kinh tế Quốc dân Hà Nội đưa ra khái niệm về du lịch như sau: “Du lịch là một ngành kinh doanh bao gồm các hoạt động tổ chức hướng dẫn du lịch, sản xuất, trao đổi hàng hóa và dịch vụ của những doanh nghiệp, nhằm đáp ứng các nhu cầu về đi lại, lưu trú, ăn uống, tham quan, giải trí, tìm hiểu và các nhu cầu khác của khách du lịch.
Các hoạt động đó phải đem lại lợi ích kinh tế chính trị - xã hội thiết thực cho nước (địa phương) làm du lịch và cho bản thân doanh nghiệp” [38, tr23]. Qua nghiên cứu các khái niệm, định nghĩa về du lịch từ trước đến nay, NCS cơ bản thống nhất với nội dung định nghĩa của trường Đại học Kinh tế Quốc dân Hà Nội. Tuy nhiên, để có được cách tiếp cận bao quát và đầy đủ hơn về du lịch như một ngành kinh tế mũi nhọn của một quốc gia và địa phương, theo quan điểm của NCS: “Du lịch là một ngành kinh tế bao gồm các hoạt động tổ chức hướng dẫn du lịch, sản xuất, trao đổi hàng hóa và dịch vụ của cơ sở kinh doanh du lịch và cộng 15 đồng dân cư địa phương, nhằm đáp ứng các nhu cầu về đi lại, lưu trú, ăn uống, tham quan, giải trí, tìm hiểu và nhu cầu khác của khách du lịch. Các hoạt động đó phải đem lại lợi ích kinh tế, chính trị, xã hội thiết thực cho địa phương, nước làm du lịch, cho cơ sở kinh doanh du lịch, cộng đồng dân cư địa phương”.
Theo định nghĩa về du lịch như đã trình bày ở trên, có thể thấy du lịch có những đặc điểm nổi bật sau đây: - Du lịch là tổng hợp của nhiều hoạt động: Du khách trong một chuyến du lịch, bên cạnh các nhu cầu đặc trưng (xuất phát từ mục đích chủ yếu của chuyến đi) là: tham quan, giải trí, nghỉ ngơi dưỡng sức, chữa bệnh… còn có nhiều nhu cầu như ăn, ngủ, đi lại, mua sắm hàng hoá, đồ lưu niệm, đổi tiền, gọi điện, gửi thư, tham gia các dịch vụ vui chơi giải trí… - Du lịch là ngành không khói, ít gây ô nhiễm môi trường, giúp khách du lịch vừa được nghỉ ngơi, thư giãn vừa biết thêm nhiều cảnh đẹp mới lạ mà khách chưa biết. Du lịch còn đóng góp cho phát triển KT - XH của đất nước, địa phương tạo việc làm và tăng thu nhập cho người lao động. - Sản phẩm du lịch thường gắn bó với yếu tố tài nguyên du lịch. Tài nguyên du lịch bao gồm các thành phần, những kết hợp của cảnh quan thiên nhiên và thành quả lao động sáng tạo của con người có thể được sử dụng cho các hoạt động nhằm thoả mãn nhu cầu du lịch.
Tài nguyên du lịch có thể trực tiếp hay gián tiếp tạo ra các SPDL, gồm tài nguyên du lịch đang khai thác và chưa khai thác. Do đó, SPDL thường không dịch chuyển được, khách du lịch phải đến địa điểm có các SPDL tiêu dùng các sản phẩm đó, thoả mãn nhu cầu của mình. Điều này cho thấy việc đầu tư phát triển SPDL của Nhà nước có ý nghĩa vô cùng quan trọng trong việc thu hút khách du lịch. Sản phẩm du lịch là một tổng thể phức hợp được tạo ra từ nhiều yếu tố trong đó có 3 yếu tố cơ bản: Tài nguyên du lịch; Cơ sở vật chất kỹ thuật du lịch; nguồn nhân lực du lịch.
Các yếu tố đó có đặc điểm cơ bản như sau: + Tài nguyên du lịch có thể do thiên nhiên ưu đãi hoặc con người tạo ra. Vì vậy, các tài nguyên du lịch có thể phân làm hai nhóm: (i) Tài nguyên thiên nhiên (tự nhiên) bao gồm cảnh quan thiên nhiên, các yếu tố địa chất, địa mạo, khí hậu, thủy văn, hệ sinh thái và các yếu tố tự nhiên khác có thể được sử dụng cho mục đích du lịch; (ii) Tài nguyên nhân văn bao gồm các giá trị di tích lịch sử, bản sắc văn hóa dân 16 tộc của cộng đồng dân cư địa phương đặc trưng cho sự PTDL ở một địa điểm, một địa phương hoặc một đất nước. Chúng có sức hấp dẫn đặc biệt với số đông khách du lịch với nhiều nhu cầu và mục đích khác nhau của chuyến du lịch. + Cơ sở vật chất kỹ thuật du lịch: Du lịch là ngành kinh tế tổng hợp quan trọng, mang nội dung văn hóa sâu sắc, có tính liên ngành, liên vùng và xã hội hóa cao.
Do vậy, cơ sở vật chất kỹ thuật du lịch không chỉ bao gồm các yếu tố của riêng ngành du lịch mà bao gồm cả các yếu tố của các ngành khác được huy động vào nhằm tạo ra sản phẩm và dịch vụ du lịch thỏa mãn nhu cầu của con người. Từ đặc trưng đó, khái niệm về cơ sở vật chất kỹ thuật du lịch cũng cần được đề cập đến cả hai khía cạnh: theo nghĩa rộng nói chung và theo nghĩa hẹp. Theo nghĩa rộng, cơ sở vật chất kỹ thuật du lịch được hiểu là toàn bộ các phương tiện vật chất kỹ thuật được huy động tham gia vào việc khai thác các tài nguyên du lịch như: hệ thống đường xá, cầu cống, bưu chính viễn thông, điện nước… nhằm tạo ra và thực hiện các dịch vụ và hàng hóa thỏa mãn nhu cầu của du khách trong các chuyến hành trình của họ. Những yếu tố này được gọi chung là các yếu tố thuộc cơ sở hạ tầng xã hội.
Theo nghĩa hẹp, cơ sở vật chất kỹ thuật du lịch được hiểu là toàn bộ các phương tiện vật chất kỹ thuật do các tổ chức du lịch tạo ra để khai thác các tiềm năng du lịch, tạo ra các sản phẩm dịch vụ và hàng hóa cung cấp, làm thỏa mãn nhu cầu của du khách bao gồm: hệ thống các khách sạn, nhà hàng, các khu vui chơi giải trí, phương tiện vận chuyển… Đây là yếu tố đặc trưng trong hệ thống cơ sở vật chất kỹ thuật của ngành du lịch. Nếu thiếu những yếu tố này thì nhu cầu du lịch của khách du lịch không được thỏa mãn. Do vậy, đây chính là yếu tố trực tiếp đối với việc đảm bảo điều kiện cho các SPDL được tạo ra và cung ứng cho khách du lịch. Tuy nhiên, cách phân chia chỉ mang tính chất tương đối, bởi lẽ sẽ khó tách bạch rạch ròi các yếu tố CSHT khi ngay trong các khu du lịch cũng có các yếu tố này và nó có thể do chính các CSKDDL tạo ra.
Như vậy, việc phát triển CSHT du lịch và đặc biệt là việc đầu tư phát triển các khu du lịch trọng điểm có sức cạnh tranh cao trong khu vực và quốc tế sẽ tạo ra những khu du lịch hiện đại, tầm cỡ, xứng đáng là ngành mũi nhọn của địa phương, đất nước. Mặt khác, đối với phát triển CSHT du lịch, việc huy động nguồn vốn từ bên ngoài là hết sức cần thiết. Việc phát triển CSHT du lịch đòi hỏi phải có một lượng vốn tương đối lớn, vì vậy tín dụng nhà nước với các chính sách ưu đãi dành cho lĩnh 17 vực này có một ý nghĩa hết sức quan trọng trong việc hỗ trợ vốn cho đầu tư xây dựng CSHT du lịch. Như vậy, CSHT du lịch là yếu tố ảnh hưởng rất lớn đến việc thu hút khách du lịch và nguồn vốn đầu tư từ bên ngoài vào PTDL bền vững.
+ Nguồn nhân lực du lịch: NNL du lịch là nguồn lực con người có khả năng tạo ra của cải, vật chất và tinh thần trong lĩnh vực du lịch cho xã hội, thể hiện thông qua số lượng, chất lượng và cơ cấu lao động [35]. NNL tham gia vào quá trình PTDL bao gồm lao động trực tiếp và lao động gián tiếp. Lao động trực tiếp là những người làm trong hệ thống cơ quan quản lý nhà nước về du lịch, các đơn vị sự nghiệp du lịch và các CSKDDL. Lao động gián tiếp là những người làm việc trong các ngành, các tổ chức liên quan đến hoạt động du lịch như: công nghiệp, nông nghiệp, thương mại, giao thông… Vì vậy, phát triển NNL du lịch là những hoạt động nhằm tăng thêm số lượng và nâng cao chất lượng, hiệu quả làm việc của lực lượng lao động đang và sẽ làm việc trực tiếp trong ngành du lịch.
Nội dung phát triển NNL du lịch bao gồm ba hoạt động: hoạt động học tập, hoạt động đào tạo kỹ năng và hoạt động phát triển. Việc phát triển NNL du lịch sẽ góp phần khắc phục thiếu hụt trước mắt và lâu dài NNL có chuyên môn, nghiệp vụ, có trình độ chuyên nghiệp và nâng cao hiệu quả lao động. Như vậy, với tư cách là một ngành kinh tế, SPDL là yếu tố rất quan trọng đến hiệu kinh doanh du lịch, từ đó ảnh hưởng đến PTDL bền vững. Một SPDL tốt, có chất lượng và phù hợp với nhu cầu của khách sẽ có khả năng bán giá cao, mang lại hiệu quả kinh tế lớn.
Phát triển SPDL là sự gia tăng về số lượng và nâng cao chất lượng của SPDL.