CHƯƠNG 1 TỐNG QUAN VÈ HOẠT ĐỘNG THANH TOÁN TRONG NƯỚC VÀ RỦI RO ĐÓI VỚI HOẠT ĐỘNG THANH TOÁN TRONG NƯỚC CỦA NHTM 1. NGÂN HÀNG VỚI VAI TRÒ LÀ TỔ CHỨC THANH TOÁN CHO NỀN KINH TẾ 1. Vai trò của ngân hàng đối vói quá trình phát triển kinh tế Sự ra đời và phát triển của hệ thống ngân hàng gắn liền với quá trình phát triển của sản xuất và lưu thông hàng hoá. Từ thể kỷ thứ 18 đến nay, đặc biệt là cuối thế kỷ 19 cùng với cuộc cách mạng kỹ thuật và sự phát triển nhanh chóng về kinh tế, thương mại, hệ thống ngân hàng được xác lập và phát triển mạnh mẽ.
Các ngân hàng trung gian đáp ứng mọi nhu cầu của hoạt động sản xuất kinh doanh trực tiếp với các doanh nghiệp và dân cư thông qua các nghiệp vụ: - Nghiệp vụ huy động vốn: Gồm nhận tiền gửi của các tổ chức và dân cư dưới nhiều hình thức như tiền gửi không kỳ hạn, tiền gửi có kỳ hạn; Huy động từ các ngân hàng khác thông qua góp vốn, vay nợ,. - Nghiệp vụ sử dụng vốn: Cho vay các tổ chức và dân cư dưới nhiều hình thức như cho vay có đảm bảo, cho vay không có đảm bảo, cho vay cầm cố, cho vay chiết khấu; Tham gia các hoạt động đầu tư thông qua liên kết, liên doanh, mua cổ phần,. - Nghiệp vụ khác: Ngân hàng thực hiện các dịch vụ bảo quản và quản lý giấy tờ có giá, quản lý tài sản; Thực hiện các nghiệp vụ về ngoại tệ, kim loại quý, nghiệp vụ về tư vấn,. Thông qua các nghiệp vụ trên, ngân hàng có ảnh hưởng to lớn đến sự phát triến của nền kinh tế, thực hiện huy động vốn nhàn rỗi trong nền kinh tế, chuyển từ tiết kiệm sang đầu tư để không ngừng mở rộng hoạt động kinh doanh, khuyến khích sản xuất, tạo thêm nhiều việc làm, góp phần tăng trưởng cho nền kinh tế.
Ngân hàng vói vai trò là trung tâm thanh toán của nền kinh tế Trước khi ngân hàng xuất hiện, mọi quan hệ thanh toán đều được thực hiện trực tiếp giữa người mua và người bán bằng tiền mặt hoặc hiện vật. Quan hệ thanh toán trực 6 tiếp này có rất nhiều hạn chế như chi phí vận chuyển lớn, việc quản lý tiền mặt và hiện vật không an toàn, thời gian thanh toán chậm. Ngân hàng ra đời, cung cấp dịch vụ quản lý vốn cho khách hàng, làm trung gian thực hiện thanh toán hộ các giao dịch cho cả hai bên mua và bán một cách nhanh chóng, chính xác và an toàn, nhờ đó quan hệ mua bán trao đổi hàng hoá, dịch vụ được tiến hành thuận tiện. Nen kinh tế càng phát triển thì qui mô thanh toán càng phát triển cả về số lượng và chất lượng.
Vì vậy, ngân hàng trở thành trung tâm thanh toán của nền kinh tế. Vai trò trung tâm thanh toán của ngân hàng đối với nền kinh tế được khẳng định bởi các nhân tố sau : - Trong nền kinh tế thị trường, ngân hàng luôn ứng dụng kịp thời các thành tựu khoa học kỹ thuật hiện đại trong lĩnh vực thanh toán, không ngừng hoàn thiện các qui trình thanh toán đảm bảo thanh toán nhanh, chính xác và an toàn. Nhờ đó ngân hàng nâng cao được uy tín, thu hút được ngày càng nhiều khách hàng làm tiền đề cho quá trình phát triển hoạt động kinh doanh của mình. - Nền kinh tế xã hội càng phát triển văn minh hiện đại bao nhiêu thì việc gửi tiền và thanh toán qua ngân hàng càng phát triển bấy nhiêu vì những tiện ích của thanh toán qua ngân hàng mang lại.
► Ngày nay, trên cơ sở ứng dụng công nghệ thông tin, qui mô thanh toán qua ngân hàng không ngừng được mở rộng, nó không giới hạn ở các doanh nghiệp mà đến cả các cá nhân, nó không giới hạn phạm vi trong nước mà diễn ra trên phạm vi toàn thế giới. Điều đó dẫn đến thanh toán bằng tiền mặt dần bị thu hẹp về qui mô và số lượng cũng đồng nghĩa với việc nâng cao khả năng tạo tiền tín dụng của ngân hàng. Ngược lại, khi nâng cao khả năng tạo tiền tín dụng của ngân hàng sẽ mở rộng khối lượng thanh toán trong nền kinh tế. Trong thanh toán, các khách hàng mở tài khoản tiền gửi tại các NHTM có quan hệ mua bán thanh toán với nhau dẫn đến các NHTM phải thanh toán với nhau.
Các NHTM thanh toán với nhau qua NHTW bằng tài khoản mở tại NHTW hoặc thanh toán bù trừ trực tiếp với nhau. Ở tầm vĩ mô, NHTW trở thành trung tâm thanh toán của nền kinh tế - vừa là người tổ chức hệ thống thanh toán, vừa là người quản lý hệ thống thanh toán liên ngân hàng. Quan hệ thanh toán giữa các ngân hàng ngày càng phát triển tất yếu dẫn đến sự hình thành thị trường liên ngân hàng do NHTW tổ chức, điều hành. Trên thị 7 trường liên ngân hàng, các NHTM có thể cho vay hoặc vay vốn lẫn nhau, đảm bảo điều hoà vốn linh hoạt trong toàn hệ thống ngân hàng, giúp các NHTM đảm bảo khả năng thanh toán của mình, sử dụng vốn trong nền kinh tế hiệu quả hơn.
Hoạt động thanh toán của ngân hàng có vai trò rất quan trọng đối với bản thân ngân hàng nói riêng và đối với nền kinh tế nói chung. Tổ chức tốt các quan hệ thanh toán qua ngân hàng đảm bảo cho lưu thông hàng hoá thông suốt, thuận lợi, an toàn, tăng vòng quay và hiệu qủa sử dụng vốn thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế. Đồng thời góp phần không ngừng mở rộng hoạt động kinh doanh của ngân hàng. Ngược lại, tổ chức thanh toán qua ngân hàng yếu kém sẽ gây ách tắc quá trình chu chuyển vốn và lưu thông hàng hoá, là nguyên nhân dẫn đến tình trạng nợ nần dây dưa, sản xuất kinh doanh trong nền kinh tế kém hiệu quả, không phát triển.
Đồng thời làm hạn chế sự phát triển các nghiệp vụ của ngân hàng vì các nghiệp vụ ngân hàng có liên quan hữu cơ với nhau. Nhận thức đầy đủ về vai trò tổ chức thanh toán trong nền kinh tế, hệ thống ngân hàng phải không ngừng đổi mới cơ chế, công nghệ và qui trình nghiệp vụ thanh toán nhằm đáp ứng được những đòi hỏi ngày càng cao của các quan hệ mua bán, thanh toán diễn ra trong nền kinh tế. TỎ CHỨC THANH TOÁN CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Vai trò của hoạt động thanh toán đối vói hoạt động kinh doanh của NHTM Thanh toán qua ngân hàng là cách thức thanh toán tiền hàng hoá, dịch vụ bằng cách ngân hàng trích tiền từ tài khoản của người chi trả chuyển vào tài khoản của người thụ hưởng hoặc bằng cách bù trừ lẫn nhau thông qua vai trò trung gian của các tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán.
Tham gia vào hoạt động thanh toán có các tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán và tổ chức, cá nhân sử dụng dịch vụ thanh toán. Tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán gồm các NHTM, các TCTD khác và tổ chức khác khi được NHNN cấp phép. Tổ chức, cá nhân được sử dụng dịch vụ thanh toán là các tổ chức kinh tế, các doanh nghiệp, các cá nhân trong nền kinh tế có nhu cầu sử dụng dịch vụ thanh toán để thanh toán tiền hàng hoá, dịch vụ. 8 NHTM và các tổ chức cung cấp dịch vụ thanh toán thực hiện kinh doanh dịch vụ thanh toán trong nền kinh tế, là chủ sở hữu mạng thanh toán nội bộ, trực tiếp cung cấp các dịch vụ và các phương tiện thanh toán đa dạng, phong phú cho các doanh nghiệp, tổ chức và dân cư trong nền kinh tế.
Trong đó, chỉ có các NHTM mới được quyền hoạt động đầy đủ trong lĩnh vực cung ứng dịch vụ thanh toán. Với tiềm lực tài chính lớn đồng thời do tính cạnh tranh cao ở khu vực ngân hàng, trong cơ chế thị trường, các chủ thể sử dụng dịch vụ thanh toán đều có quyền lựa chọn cách thức thanh toán, ngân hàng phục vụ thanh toán cho mình, do đó đòi hỏi các NHTM không ngừng hoàn thiện dịch vụ thanh toán của mình để cung cấp dịch vụ thanh toán tốt nhất đến cho khách hàng, qua đó cũng khẳng định uy tín, đẳng cấp của ngân hàng đối với bạn hàng. Hoạt động kinh doanh dịch vụ chiếm tỷ trọng ngày càng cao trong kết quả kinh doanh của NHTM, trong đó dịch vụ thanh toán đã đem lại nguồn thu lớn nhất trong tổng thu phí dịch vụ của ngân hàng, đóng góp quan trọng vào kết quả hoạt động kinh doanh của ngân hàng. Các hình thức (phương tiện) thanh toán không dùng tiền mặt của NH Hiện nay, có 5 hình thức thanh toán không dùng tiền mặt được sử dụng phổ biến để thanh toán giữa các tổ chức kinh tế, cá nhân trong nền kinh tế, đó là: - Séc - ủ y nhiệm thu - nhờ thu - Uỷ nhiệm chi - lệnh chi - Thẻ thanh toán - Thư tín dụng nội địa * Séc: Là lệnh trả tiền do khách hàng ký phát ra lệnh cho ngân hàng trích từ tài khoản của mình trả cho người có tên ghi trên séc hoặc cho người cầm séc một số tiền nhất định.
Séc là phương tiện thanh toán không dùng tiền mặt ra đời rất sớm và từ lâu đã được sử dụng rộng rãi cho các giao dịch thanh toán trong nước và quốc tế. Séc có nhiều loại được phân chia theo các tiêu thức cụ thế khác nhau. - Căn cứ vào tính chất chuyển nhượng séc có các loại sau: 9 + Séc ký danh là trên tờ séc ghi rõ tên người thụ hưởng + Séc vô danh là trên tờ séc không ghi rõ người thụ hưởng mà bất kỳ ai cầm tờ séc cũng có thể nhận số tiền của séc tại ngân hàng. + Séc theo lệnh là séc ghi rõ trả tiền theo lệnh của người thụ hưởng, séc này được chuyển nhượng theo thủ tục ký chuyển nhượng (ký hậu).
- Căn cứ vào nội dung thanh toán có các loại sau: + Séc tiền mặt là séc chỉ dùng để nhận tiền mặt tại ngân hàng + Séc chuyển khoản dùng trong thanh toán chuyển khoản bằng cách trích tài khoản của người phải trả sang tài khoản người được hưởng + Séc gạch chéo là séc mà trên mặt trước của nó có hai đường gạch chéo song song từ góc này sang góc kia, nó chỉ được dùng trong thanh toán chuyển khoản không được dùng để rút tiền mặt.