CHƯƠNG I CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CÔNG TÁC PHÁT TRIỂN SẢN XUẤT TTCN 1. Một số khái niệm 1.1 Phát triển kinh tế Phát triển kinh tế là sự tăng trưởng gắn liền với sự hoàn thiện cơ cấu, thể chế kinh tế và nâng cao chất lượng cuộc sống. Muốn phát triển kinh tế trước hết phải có sự tăng trưởng. Nhưng không phải tăng trưởng nào cũng dẫn đến phát triển.
Phát triển kinh tế đòi hỏi phải thực hiện 3 nội dung cơ bản sau: - Tăng trưởng kinh tế. - Sự biến đổi cơ cấu kinh tế theo hướng tiến bộ, đảm bảo cho sự tăng trưởng kinh tế bền vững. - Mức độ thoả mãn các nhu cầu cơ bản của xã hội thể hiện bằng sự tăng lên của thu nhập thực tế, chất lượng giáo dục, y tế, môi trường,… 1.2 Khái niệm ngành nghề tiểu thủ công nghiệp (TTCN) Ngành nghề TTCN nông thôn ở Việt Nam thường được phát triển trong các thôn, làng xã và đươc gọi là làng nghề. Làng nghề ở nông thôn Việt Nam có bề dày lịch sử lâu đời, nhưng nhìn chung thì quy mô sản xuất nhỏ, lao động thủ công là chủ yếu và lực lượng lao động trong làng nghề thường mang tính chất gia đình, không được đào tạo mà chủ yếu dựa vào kinh nghiệm, cha truyền con nối.
Như vậy, ngành nghề TTCN nông thôn luôn gắn với các làng nghề trong quá trình cùng tồn tại và phát triển, ngành nghề TTCN là một bộ phận của ngành nghề nông thôn. Những vấn đề về nông nghiệp, nông thôn, nông dân đều có thể được phản ánh trong mối quan hệ này. Ngành nghề TTCN bào gồm: Sinh viên: Chu Văn Tuyền 2 QLKT: Khoá I - Từ Xa Lớp Chuyên đề thực tập tốt nghiệp GVHD: Thạc sỹ Nguyễn Quang Huy - Ngành nghề TTCN truyền thống: là những ngành nghề phi nông nghiệp phát triển tới mức trở thành nguồn sống chính hoặc nguồn thu nhập quan trọng của người dân làm nghề, là ngành nghề TTCN có từ thời thuộc pháp còn tồn tại đến nay, kể cả những nghề được cải tiến hoặc sử dụng những máy móc hiện đại để hỗ trợ sản xuất nhưng vẫn tuân thủ những công nghệ truyền thống. - Ngành nghề TTCN mới: là những ngành nghề phi nông nghiệp mới được hình thành do phát triển từ các ngành nghề truyền thống hoặc tiếp thu những nghề mới để đáp ứng nhu cầu của xã hội phát sinh.
Vị trí của ngành nghề tiểu thủ công nghiệp nông thôn Tiểu thủ công nghiệp có vị trí quan trọng trong phát triển công nghiệp nông thôn, là tiền thân của ngành công nghiệp. Phát triển TTCN nông thôn sẽ góp phần sử dụng lao động tại chỗ, sử dụng nguyên liệu tại địa phương, sản xuất ra công cụ, sản phẩm phục vụ tiêu dùng tại địa phương và thực hiện xuất khẩu các mặt hàng truyền thống có giá trị, thu ngoại tệ về cho đất nước. Vị trí, vai trò của TTCN được thể hiện ở các nội dung: - Tạo việc làm cho người lao động: Người nông dân sản xuất nông nghiệp thường theo mùa vụ, nên thời gian sản xuất thường kéo dài hơn thời gian thật sự lao động. Do đó, trong sản xuất nông nghiệp có những lúc nhàn rỗi, dư thừa lao động.
Khi sản xuất các sản phẩm của ngành nghề TTCN sẽ tạo cho người lao động có việc làm trong thời điểm này. Từ đó lao động được sử dụng triệt để hơn trong gia đình. Có những làng nghề thu hút trên 60% lực lượng lao động ở nông thôn tham gia vào hoạt động sản xuất tiểu thủ công nghiệp. Nhờ đó, tỷ lệ thời gian làm việc được sử dụng của lao động trong độ tuổi ở khu vực nông thôn đạt khoảng 80%.
Đặc biệt một số làng nghề truyền thống còn sử dụng được lao động già cả, khuyết tật, trẻ em mà các khu vực kinh tế khác không nhận. Sinh viên: Chu Văn Tuyền 3 QLKT: Khoá I - Từ Xa Lớp Chuyên đề thực tập tốt nghiệp GVHD: Thạc sỹ Nguyễn Quang Huy - Tăng thu nhập cho hộ gia đình: Ngoài thu nhập từ sản xuất nông nghiệp, các hộ gia đình tham gia sản xuất các sản phẩm TTCN sẽ có thêm nguồn thu cho hộ. Chính vì vậy phát triển sản xuất TTCN sẽ tăng thu nhập cho hộ. Từ đó tăng mức sống cho người dân nông thôn.
Theo Ông Vũ Quốc Tuấn chủ tịch hiệp hội làng nghề Việt Nam thì thu nhập của người lao động hưởng lương ở các làng nghề hiện phổ biến khoảng 600.000đ/ tháng, cao hơn nhiều so với thu nhập từ sản xuất thuần nông. - Khai thác vốn kỹ thuật của dân: Quá trình sản xuất các sản phẩm TTCN đã tận dụng một cách triệt để các yếu tố về vốn, lao động, kỹ thuật của hộ. Tạo việc làm cho tất cả mọi thành viên trong gia đình. Các lao động chính thì trực tiếp sản xuất, các lao động phụ thì có thể làm các công đoạn bổ trợ cho sản xuất.
- Chuyển dịch cơ cấu kinh tế và lao động nông thôn ngày càng hợp lý hơn: Kinh tế nông thôn cơ cấu chủ yếu là nông nghiệp, chiếm khoảng trên 70%. Đa số là các hộ thuần nông, bên cạnh đó là có một số hộ kiêm ngành nghề và một số ít hộ làm dịch vụ. Theo đường lối của Đảng, phát triển sản xuất TTCN và làng nghề sẽ tận dụng được nguồn nguyên liệu là sản phẩm của ngành nông nghiệp hoặc công cụ sản xuất nông – lâm – ngư nghiệp, làm tăng khả năng tích lũy vốn và kỹ thuật, hỗ trợ cho nông nghiệp, công nghiệp và các loại hình dịch vụ khác ở nông thôn phát triển. Làng nghề phát triển sẽ trở thành trung tâm kinh tế của địa phương, của vùng.
- Tăng đóng góp cho ngân sách địa phương: Phát triển sản xuất ngoài tăng thu nhập cho chính hộ gia đình còn tăng thêm thu nhập quốc dân, tăng thu ngân sách cho địa phương bằng việc đóng thuế, giải quyết việc làm, du lịch làng nghề. - Phát triển ngành nghề tiểu thủ công nghiệp nông thôn là một chủ trương đúng nhằm thu hút lao động nông thôn vào các hoạt động ngành nghề, Sinh viên: Chu Văn Tuyền 4 QLKT: Khoá I - Từ Xa Lớp Chuyên đề thực tập tốt nghiệp GVHD: Thạc sỹ Nguyễn Quang Huy tạo việc làm mới, góp phần chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn theo hướng giảm tỷ trọng nông nghiệp, tăng tỷ trong công nghiệp và dịch vụ. - Ngành nghề TTCN nông thôn phát triển sẽ là động lực quan trọng cho sự nghiệp CNH - HĐH nông nghiệp, nông thôn thúc đẩy quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế, cơ cấu lao động nông thôn. Giải quyết việc làm cho lao động nông nhàn và dư thừa ở nông thôn, tạo thu nhập thường xuyên và ổn định cho người lao động.
- Phát triển ngành nghề TTCN nông thôn sẽ mang lại lợi ích to lớn cho đất nước không chỉ ở chỗ tận dụng được nguyên liệu tại chỗ mà còn giải quyết việc làm tại chỗ cho lao động nông thôn. - Góp phần quan trọng vào việc giải quyết việc làm, phân công lại lao động và sử dụng hợp lý nguồn lao động nông thôn. - Góp phần bảo tồn và phát huy bản sắc dân tộc - Thay đổi tập quán tư duy sản xuất 2. Các hình thức phát triển sx TTCN Phát triển sản xuất ngành nghề tiểu thủ công nghiệp bao gồm hai khía cạnh cơ bản: - Phát triển về chiều rộng: tăng quy mô các nghề TTCN trên cơ sở cải tạo và mở rộng cơ sở vật chất kỹ thuật hiện có, mở mang xây dựng thêm cơ sở vật chất mới vụ cho phát triển song kỹ thuật và công nghệ cơ bản như cũ.
Như vậy phát triển theo chiều rộng là nhằm vào tăng quy mô sản xuất hơn là tăng năng suất lao động. Trong một số trường hợp năng suất có thể tăng do lợi thế về quy mô. Một số tiêu chí có thể nhìn nhận là thể hiện sự phát triển chiều rộng của ngành nghề TTCN là diện tích sản xuất, số hộ tham gia sản xuất, số lao động tham gia sản xuất, vốn đầu tư theo chiều rộng. - Phát triển theo chiều sâu: là kết quả của đầu tư theo chiều sâu nhằm tăng năng suất lao động và hiệu quả sử dụng các nguồn lực trong sản xuất TTCN.
Như vậy phát triển theo chiều sâu được thực hiện dựa trên cơ sở cải tạo, nâng Sinh viên: Chu Văn Tuyền 5 QLKT: Khoá I - Từ Xa Lớp Chuyên đề thực tập tốt nghiệp GVHD: Thạc sỹ Nguyễn Quang Huy cao hiện đại hóa các cơ sở vật chất kỹ thuật hiện có, hoặc ứng dụng công nghệ kỹ thuật mới nhằm tăng năng suất lao động. Một số tiêu chí có thể nhìn nhận như phát triển TTCN theo chiều sâu như là: ứng dụng công nghệ và kỹ thuật nhằm tăng năng suất lao động và chất lượng sản phẩm, sử dụng có hiệu quả hơn các nguồn lực khan hiếm, đầu tư phát triển mẫu mã sản phẩm mới nhằm tạo ra giá trị gia tăng và thu nhập cao hơn, và hiệu quả kinh tế của sản xuất TTCN của các hình thức tổ chức sản xuất khác nhau. Phát triển theo chiều rộng và phát triển theo chiều sâu là hai quá trình không thể tách rời trong bất kỳ lĩnh vực nào. Tức là một ngành nghề không chỉ được mở rộng (hợp lý) về quy mô, mà còn phải được phát triển để nâng cao mặt “chất”, tức là phải tăng năng suất, chất lượng sản phẩm dựa trên việc sử dụng có hiệu quả hơn các nguồn lực, và cuối cùng là tăng thu nhập cho người lao động.
Nội dung phát triển sản xuất tiểu thủ công nghiệp ở nông thôn 3. Nguồn nguyên liệu Nguyên liệu là một trong yếu tố quan trọng để phát triển do đó phần lớn những các hộ sản xuất TTCN đều tồn tại và phát triển ở những nơi có nguồn nguyên liệu dồi dào. Trong mọi quá trình sản xuất, nguồn nguyên liệu đều là yếu tố xuất phát ban đầu cho sự phát triển như nghề chiếu cói nổi tiếng Kim Sơn - Ninh Bình là vùng trồng cói chủ yếu của nước ta; nghề đúc ngói Hương Canh, ngói Hạ Long. Trong thời đại ngày nay do điều kiện giao thông và phương tiện không khó khăn, nguồn nguyên liệu tại chỗ cạn kiệt do vậy nguyên liệu phải nhập cách xa so với làng nghề nhưng nghề vẫn phát triển, điển hình là hàng thủ công mỹ nghệ.
Nhà xưởng, trang thiết bị, công nghệ Hầu hết các hộ sản xuất TTCN ở các làng nghề bây giờ vẫn sử dụng công Sinh viên: Chu Văn Tuyền 6 QLKT: Khoá I - Từ Xa Lớp Chuyên đề thực tập tốt nghiệp GVHD: Thạc sỹ Nguyễn Quang Huy nghệ thủ công và thô sơ, kỹ thuật qua kinh nghiệm nhiều đời và qua sang tạo thực tế.