CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ MÔ HÌNH KẾT HỢP TRỒNG LÚA VÀ NUÔI TRỒNG THUỶ SẢN THÍCH ỨNG VỚI XÂM NHẬP MẶN 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ MÔ HÌNH MÔ HÌNH KẾT HỢP TRỒNG LÚA VÀ NUÔI TRỒNG THUỶ SẢN THÍCH ỨNG VỚI XÂM NHẬP MẶN 1. Vai trò của mô hình kết hợp trồng lúa và nuôi trồng thủy sản 1.
Trồng lúa và nuôi trồng thủy sản đáp ứng nhu cầu thiết yếu về lương thực, thực phẩm cho đời sống con người Nông nghiệp (bao gồm cả trồng lúa và nuôi trồng thủy sản) là ngành sản xuất vật chất cơ bản, giữ vai trò to lớn trong việc phát triển kinh tế ở hầu hết cả nước, nhất là ở các nước đang phát triển. Ở những nước này còn nghèo, đại bộ phận sống bằng nghề nông. Tuy nhiên ở những nước có nền công nghiệp phát triển cao, mặc dù tỷ trọng GDP nông nghiệp không lớn, nhưng khối lượng nông sản của các nước này khá lớn và không ngừng tăng, đảm bảo cung cấp đủ cho đời sống cho con người những sản phẩm tối cần thiết đó là lương thực, thực phẩm. Lương thực thực phẩm là yếu tố đầu tiên, có tính chất quyết định sự tồn tại phát triển của con người và phát triển kinh tế – xã hội của đất nước.
Thực tiễn lịch sử các nước trên thế giới đã chứng minh, chỉ có thể phát triển kinh tế một cách nhanh chóng, chừng nào quốc gia đó đã có an ninh lương thực. Nếu không đảm bảo an ninh lương thực thì khó có sự ổn định chính trị và thiếu sự đảm bảo cơ sở pháp lý, kinh tế cho sự phát triển, từ đó sẽ làm cho các nhà kinh doanh không yên tâm bỏ vốn vào đầu tư dài hạn. Nông nghiệp sản xuất ra lương thực – thực phẩm đáp ứng nhu cầu hàng ngày của con người. Đối với cả nước (nói chung) và từng thành viên cụ thể (nói riêng), lương thực có ý nghĩa rất quan trọng.
Nhờ có chính sách phù hợp và sự tiến bộ trong sản xuất mà nền nông nghiệp nước ta phát triển không ngừng, từ chỗ thiếu đói triển miên, đến nay không chỉ đáp ứng đủ cho nhu cầu trong nước mà còn tham gia vào xuất khẩu với số lượng lớn. nông nghiệp còn có nhiệm vụ đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng trong khẩu phần ăn hàng ngày thông qua việc trồng các cây TP giàu đường, đạm, lipit cũng như việc chăn nuôi gia súc, gia cầm, thủy sản (Theo Đỗ Thị Minh Đức,2012, Giáo trình Địa lí kinh tế - xã hội Việt Nam 2). Các sản phẩm của trồng lúa và nuôi trồng thủy sản nhằm đáp ứng nhu cầu lương thực, thực phẩm cho đời sống của con người. Ở nước ta hàng năm ngành trồng lúa chiếm tới 75 % giá trị sản lượng nông nghiệp (Nguyễn Minh Tuệ, 2012).
Sự phát triển của ngành trồng lúa có ý nghĩa kinh tế rất to lớn đối với ngành nông nghiệp cùng với đó thúc đẩy phát triển các ngành kinh tế khác. Hiện 1 nay, cùng với sự phát triển của khoa học kỹ thuật, các sản phẩm công nghiệp đã đáp ứng một phần không nhỏ nhu cầu phát triển, cho đến nay dù các ngành có tiến bộ đến đâu cũng không thể thay thế được các sản phẩm của ngành trồng lúa và nuôi trồng thủy sản. Trồng lúa và nuôi trồng thủy sản cung cấp các yếu tố đầu vào cho công nghiệp Theo giáo trình Địa lí kinh tế - xã hội đại cương của Nguyễn Minh Tuệ, trồng lúa và nuôi trồng thủy sản là nguồn cung cấp nguyên liệu quan trọng cho các ngành công nghiệp chế biến, công nghiệp sản xuất hàng tiêu dùng, công nghiệp thực phẩm. Các ngành công nghiệp chế biến thực phẩm, đồ uống,… đều sử dụng nguồn nguyên liệu từ sản phẩm trồng trọt và chăn nuôi.
Nông nghiệp (trong đó có trồng lúa và nuôi trồng thủy sản) của các nước đang phát triển là khu vực dự trữ và cung cấp lao động cho phát triển công nghiệp và đô thị. Trồng lúa và nuôi trồng thủy sản còn cung cấp nguồn nguyên liệu to lớn cho công nghiệp, đặc biệt là công nghiệp chế biến. Thông qua công nghiệp chế biến, giá trị của sản phẩm nông nghiệp nâng lên nhiều lần, nâng cao khả năng cạnh tranh của nông sản hàng hoá, mở rộng thị trường … Trồng lúa và nuôi trồng thủy sản là nguồn cung cấp vốn lớn nhất cho sự phát triển kinh tế trong đó có công nghiệp, nhất là giai đoạn đầu của công nghiệp hóa, bởi vì đây là khu vực lớn nhất, xét cả về lao động và sản phẩm quốc dân. Nguồn vốn từ trồng trọt có thể được tạo ra bằng nhiều cách, như tiết kiệm của nông dân đầu tư vào các hoạt động phi nông nghiệp, thuế nông nghiệp, ngoại tệ thu được do xuất khẩu nông sản… trong đó thuế có vị trí rất quan trọng.
Trồng lúa và nuôi trồng thủy sản là khu vực cung cấp lao động cho nhu cầu tái sản xuất mở rộng của công nghiệp và các lĩnh vực hoạt động khác của xã hội Nông nghiệp, đặc biệt trồng lúa và nuôi trồng thủy sản của các nước đang phát triển là khu vực dự trữ và cung cấp lao động cho phát triển công nghiệp và đô thị. Trồng lúa, nuôi trồng thủy sản cũng như các ngành kinh tế khác của sản xuất nông nghiệp là nơi có nguồn lao động dồi dào, mà qua tăng năng suất lao động có thể giải phóng được lao động phục cho các ngành kinh tế khác. Đồng thời là thị trường rộng lớn tiêu thụ các sản phẩm công nghiệp, dịch vụ, tạo điều kiện cho nền kinh tế quốc dân phát triển. Vào giai đoạn đầu của công nghiệp hóa, phần lớn dân cư sống bằng nông nghiệp và tập trung sống ở khu vực nông thôn.
Vì thế, khu vực nông nghiệp (trồng trọt và chăn nuôi) nông thôn thực sự 2 là nguồn dự trữ nhân lực dồi dào cho phát triển công nghiệp và đô thị. Quá trình công nghiệp hóa và đô thị hóa, một mặt tạo ra nhu cầu lớn về lao động, mặt khác, thúc đẩy năng suất lao động nông nghiệp không ngừng tăng lên, lực lượng lao động giải phóng ngày càng nhiều. Số lao động này dịch chuyển, bổ sung cho phát triển công nghiệp và đô thị. Đó là xu hướng có tính quy luật của mọi quốc gia trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa.
Trồng lúa và nuôi trồng thủy sản góp phần tạo việc làm cho người dân, mở rộng thị trường tiêu thụ. Đối với các nước đang phát triển, lĩnh vực trồng lúa và nuôi trồng thủy sản chiếm tỉ lệ cao trong cơ cấu tổng sản phẩm quốc nội và cơ cấu ngành nghề của dân cư. Đời sống dân cư nông thôn càng được nâng cao, cơ cấu kinh tế nông thôn ngày càng đa dạng và đạt tốc độ tăng trưởng cao thì khu vực trồng lúa và nuôi trồng thủy sản ở nông thôn sẽ trở thành thị trường rộng lớn và ổn định của nền kinh tế. Sự thay đổi về cầu trong khu vực trồng lúa và nuôi trồng thủy sản ở nông thôn sẽ có tác động trực tiếp đến sản lượng của khu vực phi nông nghiệp.
Phát triển mạnh mẽ nông nghiệp, nâng cao thu nhập cho dân cư nông nghiệp, làm tăng sức mua từ khu vực nông thôn sẽ làm cho cầu về sản phẩm công nghiệp tăng, thúc đẩy công nghiệp phát triển, từng bước nâng cao chất lượng sản phẩm của nông nghiệp và có thể cạnh tranh với thị trường thế giới. Trồng lúa và nuôi trồng thủy sản cung cấp nông sản xuất khẩu mang lại nguồn ngoại tệ cho đất nước Nó góp phần vào việc tăng thu nhập và tích luỹ của nền kinh tế quốc dân, thông qua cung cấp nông sản phẩm, thuế, xuất khẩu nông sản phẩm. Điều này đặc biệt quan trọng đối với các nước đang phát triển, đi lên từ nông nghiệp. Lĩnh vực trồng lúa và nuôi trồng thủy sản được coi là ngành đem lại nguồn thu nhập ngoại tệ lớn.
Các sản phẩm của ngành trồng lúa và nuôi trồng thủy sản dễ dàng gia nhập thị trường quốc tế hơn so với các hàng hóa công nghiệp. Vì thế, ở các nước đang phát triển, nguồn xuất khẩu để có ngoại tệ chủ yếu dựa vào sản phẩm của trồng lúa và nuôi trồng thủy sản. Tuy nhiên xuất khẩu sản phẩm trồng lúa và nuôi trồng thủy sản thường bất lợi do giá cả trên thị trường thế giới có xu hướng giảm xuống, trong lúc đó giá cả sản phẩm công nghiệp tăng lên, tỷ giá kéo khoảng cách giữa hàng nông nghiệp và hàng công nghệ ngày càng mở rộng làm cho nông nghiệp, nông thôn bị thua thiệt so với công nghiệp và đô thị. 3 Gần đây một số nước đa dạng hoá sản xuất và xuất khẩu nhiều loại nông lâm thuỷ sản, nhằm đem lại nguồn ngoại tệ đáng kể cho đất nước.
Trồng lúa và nuôi trồng thủy sản góp phần bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và môi trường, giúp khai thác tối đa nguồn lực và tiềm năng của địa phương Địa bàn sản xuất trồng lúa và nuôi trồng thủy sản trải ra rộng lớn ở các vùng trên đất nước, nếu phát triển tốt sẽ góp phần quan trọng để bảo vệ môi trường sinh thái. Ngược lại, nếu phát triển không tốt sẽ ảnh hưởng lớn làm ô nhiễm môi trường. Nông nghiệp và nông thôn có vai trò to lớn, là cơ sở trong sự phát triển bền vững của môi trường vì sản xuất nông nghiệp gắn liền trực tiếp với môi trường tự nhiên: đất đai, khí hậu, thời tiết, thủy văn. Trồng lúa và nuôi trồng thủy sản sử dụng nhiều hoá chất như phân bón hoá học, thuốc trừ sâu bệnh… làm ô nhiễm đất và nguồn nước.
Quá trình canh tác, sản xuất nông nghiệp dễ gây ra xói mòn ở các triền dốc thuộc vùng đồi núi và khai hoang mở rộng diện tích đất rừng. Vì thế cần tìm những giải pháp thích hợp để duy trì và tạo ra sự phát triển bền vững của môi trường. Sản xuất lúa và thủy sản gắn liền với việc sử dụng và quản lí tài nguyên thiên nhiên như đất đai, nguồn nước, thực vật, động vật. Các hoạt động như trồng và bảo vệ rừng, luân canh cây trồng, phủ xanh đất trống đồi núi trọc, việc quan tâm đến cải tạo đất, hạn chế sử dụng các chất độc hại trong quá trình sản xuất… góp phần không nhỏ trong việc đảm bảo môi trường sinh thái cân bằng, bảo vệ tài nguyên thiên nhiên, chống suy giảm nguồn lực và mất đa dạng sinh thái.
Mặt khác, việc bảo vệ tài nguyên thiên nhiên, môi trường sinh thái là điều kiện cơ bản cho sự phát triển ổn định và bền vững của nông nghiệp. Đặc điểm của mô hình kết hợp trồng lúa và nuôi trồng thủy sản 1.