CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ RỦI RO THANH TOÁN QUỐC TẾ CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI Hoạt động kinh doanh xuất nhập khẩu ngày càng phát triển, theo đó quá trình thanh toán giữa cá nhân, doanh nghiệp trong và ngoài nước ngày càng phức tạp, tạo ra những nguy cơ bất định rất cao đến các bên tham gia vào quá trình thanh toán quốc tế. Với tư cách là một nhân tố quan trọng, không thể thiếu được cho sự phát triển của thương mại quốc tế, hoạt động thanh toán quốc tế của các ngân hàng thương mại không ngừng đổi mới và hoàn thiện với những phương thức thanh toán an toàn và hiệu quả hơn đối với các bên tham gia. Tuy nhiên, mỗi quyết định thanh toán, mỗi phương thức thanh toán đều kèm theo nó là những rủi ro không lường trước được. Vậy rủi ro đối với các bên tham gia trong từng phương thức thanh toán quốc tế là gì? Các loại rủi ro mà ngân hàng thương mại gặp phải trong thanh toán quốc tế là gì? Và các nguyên nhân dẫn đến rủi ro trong thanh toán quốc tế? Trong chương này chúng ta sẽ hệ thống những vấn đề lý luận chung về rủi ro trong hoạt động thanh toán quốc tế đối với các ngân hàng thương mại.
TỔNG QUAN VỀ THANH TOÁN QUỐC TẾ 1. Khái niệm thanh toán quốc tế Trong thời đại ngày nay, quan hệ quốc tế giữa các nước bao gồm nhiều lĩnh vực như kinh tế, chính trị, ngoại giao, văn hoá, khoa học kỹ thuật. trong đó quan hệ kinh tế chiếm vị trí chủ đạo, là cơ sở cho các quan hệ quốc tế khác tồn tại và phát triển. Quá trình tiến hành các hoạt động quốc tế dẫn đến những nhu cầu chi trả, thanh toán giữa các chủ thể ở các nước khác nhau, từ đó hình thành và phát triển hoạt động thanh toán quốc tế, trong đó, ngân hàng là cầu nối trung gian giữa các bên.
Quá trình tiến hành các hoạt động nêu trên, tất 5 yếu nảy sinh những nhu cầu chi trả, thanh toán tiền tệ giữa các chủ thể ở các quốc gia khác nhau. Từ đó nảy sinh nhu cầu thực hiện các hoạt động thanh toán quốc tế. Thanh toán quốc tế (TTQT) là việc thực hiện các nghĩa vụ chi trả và quyền hưởng lợi về tiền tệ phát sinh trên cơ sở các hoạt động kinh tế và phi kinh tế giữa các tổ chức, cá nhân nước này với các tổ chức, cá nhân nước khác, hay giữa một quốc gia với tổ chức quốc tế thông qua quan hệ giữa các ngân hàng của các nước liên quan. TTQT là hoạt động cơ bản nhất và giữ vai trò quan trọng trong hoạt động kinh doanh đối ngoại của các ngân hàng thương mại (NHTM), mà ngày nay nó được gọi là một bộ phận quan trọng trong nghiệp vụ ngân hàng quốc tế của các NHTM.
Cùng với xu hướng không ngừng mở rộng quan hệ thương mại và các mối quan hệ khác giữa các quốc gia trên thế giới, đòi hỏi hoạt động TTQT cũng phải được mở rộng, hoàn thiện để đáp ứng yêu cầu phục vụ tốt hơn.2 Vai trò của hoạt động thanh toán quốc tế 1. Đối với nền kinh tế Trước xu thế toàn cầu hoá, các quốc gia đang ra sức phát triển kinh tế thị trường, mở cửa, hợp tác và hội nhập. Trong bối cảnh đó, TTQT là chiếc cầu nối giữa các quốc gia trong hoạt động kinh tế đối ngoại. TTQT tạo điều kiện thúc đẩy hoạt động ngoại thương phát triển.
Nếu công tác TTQT được tổ chức tốt thì làm cho giá trị hàng hoá xuất, nhập khẩu được thực hiện một cách dễ dàng và hạn chế rủi ro trong xuất nhập khẩu. Từ đó đẩy mạnh quá trình sản xuất lưu thông hàng hóa, tăng nhanh tốc độ chu chuyển của vốn, góp phần phát triển kinh tế. Hoạt động TTQT làm tăng khối lượng thanh toán không dùng tiền mặt 6 trong nền kinh tế, giảm bớt các chi phí trung gian, đồng thời hoạt động thanh toán quốc tế đã thu hút một lượng ngoại tệ đáng kể vào Việt Nam bằng các nghiệp vụ kiều hối, chuyển tiền đến và thư tín dụng (L/C) xuất khẩu. Đối với các ngân hàng thương mại TTQT là một dịch vụ quan trọng đối với các NHTM.
Thông qua cung ứng dịch vụ này, NHTM thu hút được một lượng lớn khách hàng, trên cơ sở đó tăng thu nhập cho ngân hàng một cách đáng kể. TTQT còn là một mắt xích quan trọng trong việc chắp nối và thúc đẩy phát triển các hoạt động kinh doanh khác của NHTM như kinh doanh ngoại tệ, tài trợ xuất nhập khẩu, bảo lãnh ngân hàng trong ngoại thương do có được nguồn ngoại tệ thu về lớn và đa dạng thông qua nghiệp vụ TTQT. Thực hiện TTQT, NHTM có thể tạo ra được vòng tròn dịch vụ khép kín, từ đó đảm bảo các nghiệp vụ ngân hàng có liên quan đến nhau như tài trợ xuất nhập khẩu, thanh toán quốc tế, mua bán ngoại tệ được giám sát, theo dõi kỹ lưỡng bởi nhiều phòng ban khác nhau, hạn chế rủi ro trong hoạt động của các nghiệp vụ này. Bên cạnh đó, NHTM còn nắm được tình hình kinh doanh của các doanh nghiệp xuất nhập khẩu, tạo điều kiện thực hiện quản lý có hiệu quả hoạt động xuất nhập khẩu trong nước theo đúng chính sách kinh tế đối ngoại mà Nhà nước đề ra.
TTQT làm tăng tính thanh khoản của NHTM. Trong quá trình thực hiện các giao dịch TTQT cho khách hàng, NHTM luôn có một nguồn tiền tập trung chờ thanh toán. Nguồn tiền này tương đối ổn định và phát sinh thường xuyên, là một nguồn nâng cao khả năng thanh khoản cho ngân hàng. TTQT giúp cho NHTM trong nước mở rộng quan hệ với các ngân hàng nước ngoài.
Thông qua việc bảo lãnh cho khách hàng trong nước, thanh toán cho ngân hàng nước ngoài, NHTM sẽ có quan hệ đại lý với ngân hàng và đối 7 tác nước ngoài. Với thời gian hoạt động nghiệp vụ TTQT càng lâu, mối quan hệ ngày càng rộng mở, từ đó có điều kiện để khai thác nguồn vốn tài trợ của các ngân hàng nước ngoài và nguồn vốn trên thị trường tài chính quốc tế đáp ứng nhu cầu về vốn cho khách hàng. Đối với khách hàng Vai trò trung gian thanh toán trong hoạt động TTQT của NHTM giúp cho quá trình thanh toán theo yêu cầu của khách hàng được tiến hành nhanh chóng, chính xác, an toàn, tiện lợi và tiết kiệm tối đa chi phí. Tham gia hoạt động TTQT, quyền lợi của khách hàng được đảm bảo hơn, do khách hàng được ngân hàng tư vấn để lựa chọn các phương thức thanh toán, kỹ thuật thanh toán cũng như đồng tiền thanh toán nhằm giảm thiểu rủi ro, tạo ra sự an tâm cho khách hàng trong giao dịch mua bán với nước ngoài.
Trong quá trình thực hiện TTQT, nếu khách hàng không đủ khả năng tài chính cần đến sự tài trợ của ngân hàng, ngân hàng sẽ cho vay để thanh toán hàng nhập bằng cách bảo lãnh mở L/C, chiết khấu chứng từ xuất khẩu, đáp ứng nhu cầu về vốn cho doanh nghiệp xuất nhập khẩu. Qua việc thực hiện TTQT, ngân hàng có thể giám sát được tình hình kinh doanh của doanh nghiệp xuất nhập khẩu để có những tư vấn cho khách hàng và những điều chỉnh về chiến lược khách hàng. Tóm lại, có thể khẳng định hoạt động TTQT là một hoạt động trung gian của NHTM, có tác dụng mang lại thu nhập, hỗ trợ các hoạt động khác của NHTM, giúp cho quá trình thanh toán của khách hàng được nhanh chóng, đảm bảo. Điều này được thể hiện rõ hơn khi nghiên cứu đến các phương thức TTQT.
Các phương thức thanh toán quốc tế Điều khoản phương thức TTQT là một bộ phận không thể thiếu cấu 8 thành nên hợp đồng ngoại thương. Lựa chọn phương thức thanh toán sao cho thích hợp với từng thương vụ, mối quan hệ giữa các bên hợp đồng. là một yếu tố góp phần hạn chế rủi ro trong TTQT. Phương thức TTQT là toàn bộ quá trình, điều kiện quy định để nhà nhập khẩu trả tiền và nhận hàng, còn nhà xuất khẩu thì giao hàng và nhận tiền theo hợp đồng ngoại thương thông qua hệ thống ngân hàng phục vụ.
Trong thực tế, điều kiện quy định để các bên giao nhận hàng hoá và chi trả tiền là rất đa dạng, do đó tồn tại nhiều phương thức TTQT khác nhau. Các phương thức TTQT chủ yếu hiện nay bao gồm: 1. Phương thức thanh toán Ứng trước (Advanced Payment) a. Khái niệm Người mua chấp nhận giá hàng của người bán bằng đơn đặt hàng chắc chắn (không hủy ngang) đồng thời chuyển tiền thanh toán một phần hay toàn bộ cho người bán, nghĩa là việc thanh toán xảy ra trước khi hàng hóa được người bán chuyển giao cho người mua.
Rủi ro đối với các bên tham gia * Rủi ro đối với nhà xuất khẩu: Sau khi đặt hàng, nhà nhập khẩu không thực hiện chuyển tiền trước, trong khi đó có thể hàng hóa đã được nhà xuất khẩu thu mua. Nhà xuất khẩu sẽ phải chịu chi phí quản lý, chi phí lưu kho, chi phí bảo hiểm… * Rủi ro đối với nhà nhập khẩu: Sau khi nhận tiền, nhà xuất khẩu có thể không giao hàng, giao hàng thiếu hoặc không đảm bảo chất lượng. Mục đích của phương thức thanh toán ứng trước là nhà nhập khẩu cấp tín dụng cho nhà xuất khẩu hoặc nhà nhập khẩu cam kết việc thực hiện hợp đồng của mình. Vì vậy, để tránh rủi ro này, nhà nhập khẩu có thể yêu cầu một bảo lãnh thực hiện hợp đồng hay một dạng bảo lãnh khác từ ngân hàng phục vụ nhà xuất khẩu.
Phương thức thanh toán Ghi sổ (Open Account) a. Khái niệm Thanh toán ghi sổ là phương thức thanh toán mà trong đó nhà xuất khẩu sau khi thực hiện giao hàng hoặc cung ứng dịch vụ thì ghi Nợ tài khoản cho bên nhập khẩu vào một cuốn sổ theo dõi và việc thanh toán các khoản nợ này được thực hiện thông thường theo định kỳ như đã thỏa thuận. Đây là phương thức thanh toán không có sự tham gia của ngân hàng với chức năng là người mở tài khoản và thực thi thanh toán, chỉ có hai bên tham gia thanh toán là nhà nhập khẩu và nhà xuất khẩu. Ở phương thức này chỉ mở tài khoản đơn biên không mở tài khoản song biên.
Nếu nhà nhập khẩu mở tài khoản để ghi thì tài khoản này chỉ là tài khoản theo dõi, không có hiệu lực thanh quyết toán. Căn cứ vào hóa đơn bán hàng của người bán và căn cứ nhận nợ của người mua dựa trên hóa đơn thương mại và dựa vào hàng thực nhận của bên mua, hai bên sẽ tiến hành thanh toán cho nhau dưới hình thức chuyển tiền. Quy trình nghiệp vụ Sơ đồ 1.