CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CHUNG VỀ ĐÁNH BẮT XA BỜ VÀ VIỆC PHÂN TÍCH HIỆU QUẢ CỦA NÓ 1.1 Đánh bắt xa bờ - Khái niệm và tổng quan chung về kỹ thuật đánh bắt 1.1 Khái niệm về đánh bắt xa bờ Việt Nam, tự hào là quốc gia có rừng vàng, biển bạc, được thiên nhiên phú cho nhiều điều kiện thuận lợi để phát triển kinh tế nói chung, phát triển trong ngành thuỷ sản nói riêng. Với bờ biển dài hơn 3200 km trải dài suốt 13 vĩ độ Bắc Nam tạo nên sự khác nhau rõ rệt về các vùng khí hậu, thời tiết, chế độ thuỷ học, đồng thời lại có nhiều đảo, vùng vịnh, đầm phá, ao hồ sông ngòi nội địa, thêm vào đó lại có ưu thế về vị trí nằm ở nơi giao lưu của các ngư trường chính, Việt Nam được đánh giá là khu vực phong phú cả về trữ lượng lẫn chủng loại thủy hải sản. Hiện nay, Việt Nam đang có những thay đổi nhất định trong cơ cấu đánh bắt để theo kịp xu hướng chung của thế giới. Đội ngũ tàu thuyền đánh bắt đã có những điều chỉnh và cải biến rõ rệt, chủ yếu tập trung đẩy mạnh phát triển đội tàu có khả năng đánh bắt xa bờ, hạn chế việc đóng tàu có công suất nhỏ nhằm bảo vệ và phát triển nguồn lợi thuỷ sản ven biển, tổ chức lại hệ thống khai thác hải sản trong cả nước.
Đánh bắt xa bờ là xu thế phát triển tất yếu của ngành thuỷ sản để tăng nhanh sản lượng đồng thời tận dụng triệt để ưu thế về chủng loại của quốc gia. Thế kỉ 21 là thế kỉ của biển và đại dương. Điều đó có nghĩa là, xu thế chung của thế giới đang hướng đến mục tiêu vươn ra khơi, chiếm lĩnh biển, đại dương. Việt Nam, một quốc gia biển cũng không thể nằm ngoài xu thế chung đó.
Vậy thế nào là đánh bắt xa bờ? Theo định nghĩa của Wikipedia, đánh bắt xa bờ là hoạt động đánh bắt cá trong vùng nước sâu (hơn 30 mét) và tại một khoảng cách nhất định tính từ đất liền. Theo quyết định số 393/TTh của Thủ tướng chính phủ, đánh bắt xa bờ tạm thời quy định là đánh bắt ở vùng biển được giới hạn bởi đường đẳng sâu 30 mét từ bờ biển trở ra đối với vùng biển Vịnh Bắc Bộ, Đông và Tây Nam Bộ, Vịnh Thái Lan, và đường đẳng sâu 50 mét từ bờ biển trở ra dối với vùng biển miền Trung. 2 Tàu đánh cá xa bờ là tàu có lắp máy chính công suất từ 90 CV trở lên; có đăng ký hành nghề đánh cá xa bờ tại địa phương nơi cư trú hoặc giấy phép hành nghề đánh cá xa bờ do cơ quan bảo vệ nguồn lợi thuỷ sản cấp. Đánh bắt xa bờ góp phần không nhỏ trong sự nghiệp xây dựng, bảo vệ và phát triển đất nước.
Đánh bắt xa bờ nhằm khai thác được nguồn thủy sản tiềm năng xa bờ. Nguồn thủy hải sản xa bờ vừa có trữ lượng lớn vừa đa dạng, phong phú về chủng loại, đồng thời lại có giá trị kinh tế cao. Do đó, đánh bắt xa bờ không chỉ góp phần tăng trưởng, phát triển kinh tế mà còn hiện thực hóa ước mơ vươn khơi của quốc gia. Đánh bắt xa bờ giảm thiểu tình trạng khai thác cạn kiệt đối với nguồn thủy sản gần bờ.
Trong điều kiện kinh tế còn nhiều khó khăn, phần lớn quốc gia lựa chọn hình thức đánh bắt ven bờ vừa đáp ứng nhu cầu về thủy hải sản và vừa không đòi hỏi chi phí lớn, trình độ khoa học kỹ thuật cao. Tuy nhiên, theo đà tăng trưởng kinh tế, chỉ tập trung vào đánh bắt vùng hải sản ven bờ đã làm cho trữ lượng hải sản ven bờ ngày càng cạn kiệt và khó phục hồi. Từ đó dẫn đến tài nguyên biển bị suy giảm, hệ sinh thái môi trường biển bị mất cân bằng, ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường và các vấn đề an sinh xã hội khác. Mặt khác, sản phẩm thủy hải sản ven bờ thường có giá trị thấp.
Trong hoàn cảnh đó, đánh bắt xa bờ là một giải pháp thiết thực. Vừa tránh gây cạn kiệt cho nguồn thủy hải sản ven bờ vừa góp phần cung cấp được nguồn thủy hải sản đa dạng, có giá trị cao. Ngoài ra, đánh bắt xa bờ còn góp phần bảo vệ an ninh trên biển và chủ quyền quốc gia. Thực hiện chính sách ngư dân “bám biển”, vừa tham gia sản xuất, khai thác hải sản, vừa làm nhiệm vụ giữ gìn an ninh trật tự trên biển, kịp thời phát hiện, đấu tranh ngăn chặn các hành động xâm phạm lợi ích, chủ quyền quốc gia.
Đánh bắt xa bờ là hoạt động có vai trò quan trọng trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ tổ quốc, góp phần thực hiện mục tiêu trở thành quốc gia mạnh về biển, làm giàu từ biển.2 Kỹ thuật truyền thống và hiện đại trong nuôi trồng và đánh bắt xa bờ a) Kỹ thuật đánh bắt truyền thống Có rất nhiều phương pháp đánh bắt, tuy nhiên các phương pháp đánh bắt được chia thành ba nhóm chính: (i) Đánh bắt cá đơn lẻ hoặc đánh bắt theo đàn bằng cách sử dụng lưới hoặc giáo; (ii) Bẫy cá bằng các phương tiện cố dịnh như bẫy cá hoặc đặt lưới và (iii) Dùng móc bắt cá bằng cách sử dụng mồi hoặc các phương tiện khác như ánh sáng, âm thanh. Một số yếu tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn phương pháp đánh bắt cá, có thể kể đến như: Địa điểm đánh bắt cá; loài cá; điều kiện thời tiết, tình trạng biển; chi phí sử dụng thuyền, thiết bị và nhiên liệu và yêu cầu của thị trường Một số phương pháp thường được sử dụng trong đánh bắt xa bờ như: - Sử dụng lưới bắt cá: có rất nhiều loại lưới bắt cá. Lưới bắt cá thường kéo dài, hẹp và bằng phẳng, có phao nổi ở viền lưới. - Phương pháp câu: các phương pháp câu dòng thường được sử dụng nhất là câu tay, câu chạy và câu vàng cá.
Câu vàng cá được sử dụng để đánh bắt cá có giá trị cao như cá hồng, cá ngừ… - Phương pháp sử dụng mồi câu: Phương pháp này được thiết kế để đánh bắt các loại cá di chuyển nhanh như cá ngừ, cá maclin và cá thu… - Phương pháp lưới rê, lưới vét: Lưới rê, lưới vét là phương pháp đánh bắt cá quan trọng, đặc biệt là đối với các loài ở vùng biển sâu. Lưới rê, lưới vét được sử dụng để bắt một loạt các loài cá như cá tuyết và mực… - Phương pháp đánh cá bằng lưới rùng Đan Mạch: Lưới rùng Đan Mạch được sử dụng để bao vây và cuối cùng cái bẫy cá. Một túi lưới, tương tự như trong hình dạng một túi lưới kéo được điều hành bởi một sợi dây thừng dài có trọng số cố định. Hai dây được sử dụng để bao vây cá và cũng để chuyên chở ròng.
- Phương pháp sử dụng lưới vây: Lưới vây được sử dụng để bắt các loài như cá ngừ, cá thu. Máy bay trinh sát trên không thường được sử dụng để xác định vị trí đánh bắt. Mạng lưới vây được đặt vòng tròn xung quanh đàn cá. 4 - Phương pháp nạo vét: Nạo vét được sử dụng để thu thập sò điệp và hàu.
Để thu thập sò điệp, tàu cá kéo theo khung thép cứng nạo vét dọc theo đáy biển. b) Kỹ thuật đánh bắt hiện đại Ngày nay có rất nhiều cách thức để tìm được một địa điểm câu cá tốt. Các thiết bị dẫn đường điện tử và thiết bị tìm kiếm cá hết sức tinh vi có thể xác định khu vực đánh bắt chỉ cách vùng khai thác tốt nhất vài mét. Có thể kể đến như: Máy định vị màu bằng âm thanh: Máy định vị màu bằng âm thanh được sử dụng để tìm kiếm cá và hiển thị độ sâu, đường nét của đáy đại dương.
Các thông tin được hiển thị trên một màn hình màu. Máy ghi màu từ lưới: Máy ghi màu được sử dụng kết hợp cùng máy định vị màu bằng âm thanh. Màn hình cung cấp thông tin chuyên ngành trên lưới và cá bị mắc vào đó, sử dụng dữ liệu từ máy định vị bằng âm thanh gắn trực tiếp vào lưới. Máy ghi màu hiện đại cũng có thể đo chiều rộng của lưới, mức độ đầy cá của lưới và thậm chí nhiệt độ ở miệng lưới.
Thuyền trưởng có kinh nghiệm còn có thể xác định được không chỉ có bao nhiêu cá mà còn về chủng loại cá được đánh bắt. Các thiết bị điện tử công nghệ cao giúp hoạt động đánh bắt hiệu quả hơn. Radar: Radar được sử dụng để phát hiện các đối tượng trên bề mặt lên đến 30- 40 km. Radar hoạt động trong không khí.
Các đối tượng khi xuất hiện được hiển thị như là các đốm sáng trên màn hình radar. Hệ thống dẫn đường vệ tinh: Các thuyền trường cũng sử dụng một hệ thống định vị vệ tinh để xác định vị trí của tàu. Một màn hình nhỏ hiển thị vị trí của tàu - vĩ độ và kinh độ - trong một vài mét. Vệ tinh cũng đang ngày càng được sử dụng phổ biến trên biển để có được thông tin về thời tiết, nhiệt độ bề mặt nước biển, độ cao sóng, hướng gió và vị trí của cá và các tàu khác.
Ở Việt Nam, kỹ thuật đánh bắt xa bờ cũng có những cải tiến nhất định. Có thể kể đến như: Nghề lưới kéo là nghề đã phát triển lâu đời ở Việt Nam. Tuy vậy, trong thời gian qua đã có nhiều tiến bộ kỹ thuật được ứng dụng. Nghiên cứu ứng dụng mẫu lưới kéo đảm bảo khai thác hiệu quả ở vùng biển xa bờ, cải tiến độ mở miệng lưới, 5 tăng kích thước mắt lưới phần miệng lưới và cánh lưới, nâng cao tốc độ dắt lưới, ứng dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật nghề lưới kéo tôm Nghề lưới rê được phân loại với nhiều hình thức khác nhau, nhưng phổ biến là phân loại theo tầng nước đánh bắt, với loại hình đánh bắt gồm: rê tầng đáy, rê tầng mặt, rê hỗn hợp,… Hiện nay nhiều địa phương đã ứng dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật của nhóm nghề này để khai thác các đối tượng có giá trị kinh tế cao: Cá Hồng, cá Lượng, Cá mú, cá kẽm, cá Lạc, cá ngừ… đây là nghề đánh bắt có hiệu quả, tính chọn lọc cao các đôi tượng có giá trị kinh tế, chi phí sản xuất thấp.
Nghề lưới vây cũng có một số tiến bộ như tăng chiều dài và chiều cao của lưới để khai thác ở vùng biển khơi.Vấn đề sử dụng tời để hỗ trợ khai thác ở vùng biển khơi đã được ứng dụng nhằm giảm cường độ lao động, tăng hiệu suất thu lưới.