Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HIỆU QUẢ CHO VAY TIÊU DÙNG CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Hoạt động cho vay tiêu dùng tại Ngân hàng thương mại 1. Khái niệm cho vay tiêu dùng Tín dụng là hoạt động tài trợ của Ngân hàng cho khách hàng. Đây là hoạt động sinh lời lớn nhất song rủi ro cao nhất cho NHTM, phản ánh hoạt động đặc trưng của Ngân hàng.
Cho vay tiêu dùng cũng là một hoạt động tín dụng Ngân hàng. Cho vay tiêu dùng là hoạt động tín dụng trong đó Ngân hàng đưa tiền cho khách hàng với cam kết khách hàng phải trả cả gốc và lãi trong khoảng thời gian thoả thuận, nhằm giúp khách hàng có thể sử dụng hàng hoá và dịch vụ trước khi họ có khả năng chi trả, tạo điều kiện cho họ có thể hưởng một mức sống cao hơn. Như vậy, cho vay tiêu dùng chính là hình thức cấp tín dụng cho người tiêu dùng nhằm tài trợ cho chính hoạt động tiêu dùng. Đây là một nguồn tài chính quan trọng giúp những người này trang trải nhu cầu về nhà ở, đồ dùng gia đình, xe cộ… Bên cạnh đó, những chi tiêu cho nhu cầu giáo dục, y tế và du lịch… cũng có thể được tài trợ bởi cho vay tiêu dùng.
Đặc điểm cho vay tiêu dùng Cho vay tiêu dùng là một hình thức tài trợ cho nhu cầu tiêu dùng của cá nhân và hộ gia đình. Đây là một nguồn tài chính quan trong giúp người tiêu dùng có thể sử dụng hàng hóa và dịch vụ mà họ mong muốn trước khi họ có khả năng chi trả, tạo điều kiện cho họ có thể hưởng một cuộc sống tốt hơn. Các khoản cho vay này được sử dụng với nhiều mục đích như: Mua nhà, sửa nhà, mua sắm vật dụng cần thiết trong gia đình, mua xe hơi, du học, chi phí 7 cho du lịch. Nhìn chung, cho vay tiêu dùng có đầy đủ các đặc điểm như các khoản cho vay khác như: Thu nhập từ các khoản cho vay là lớn, các khoản cho vay đều có rủi ro, có một số đối tượng có thể vay được tiền từ ngân hàng, có một số thì không, các khoản vay đều phải đảm bảo nguyên tắc nhất định và theo một số phương thức vay thoả thuận giữa khách hàng và ngân hàng… Ngoài ra, cho vay tiêu dùng còn có các đặc điểm sau: 1.
Lãi suất cho vay kém linh hoạt Lãi suất của các khoản cho vay tiêu dùng thường được áp dụng kém linh hoạt hơn các khoản cho vay thuông thường. Do hầu hết các hoản cho vay doanh nghiêp hiện nay được áp dụng lãi suất thay đổi theo điều kiện thị trường dựa trên nguyên tắc bù đắp chi phí và mức độ rủi ro. Trong trường hợp chi phí huy động vốn tăng lên ngân hàng sẽ phải chịu rủi ro về lãi suất khi thực hiện các khoản cho vay tiêu dùng. Do vậy, ngân hàng phải xác định lãi suất cho vay tiêu dùng ở mức cao (so với cho vay doanh nghiệp) để đảm bảo bù đắp được rủi ro khi lãi suất huy động vốn tăng lên.
Điều đó đồng nghĩa với việc ngân hàng sẽ thu được lợi nhuận cao hơn tương ứng với mức độ rủi ro của từng khoản cho vay tiêu dùng. Nhạy cảm theo chu kỳ kinh tế Cho vay tiêu dùng có tính nhạy cảm theo chu kỳ kinh tế, nó tăng lên trong thời kỳ kinh tế mở rộng,khi mọi người dân cảm thấy lạc quan về tương lai. Ngược lại, khi nền kinh tế rơi vào trạng thái suy thoái, rất nhiều khách hàng cảm thấy không lạc quan, tin tưởng nhất là họ cảm thấy tình trạng thất nghiệp tăng lên, thu nhập có xu hướng giảm thì họ sẽ hạn chế vay ngân hàng. Độ rủi ro cao Trong cho vay tiêu dùng đối với cho vay tín chấp cán bộ công nhân viên, nguồn trả nợ thường là thu nhập thường xuyên của người vay có thể từ lương hay từ một nguồn thu nhập tương đối ổn định khác.
Tuy vậy, nguồn thu 8 nhập này lại có thể thay đổi nhanh chóng tùy thuộc vào tình trạng công việc, sức khỏe của khách hàng vay vốn. Ngân hàng sẽ phải đối mặt với một loại rủi ro khi người vay thất nghiệp, bị tai nạn,… khiên họ không có khả năng trả nợ. Ngoài ra, cho vay tiêu dùng có độ rủi ro cao bởi các thong tin về thu nhập của cá nhân đều bị giấu kín. Vì vậy, các khoản vay này thường được quản lý chặt chẽ hơn.
Chi phí thẩm định lớn Hầu hết các khoản cho vay tiêu dùng thông thường có quy mô nhỏ, trong khi số lượng các món vay lớn. Ngoài ra, việc thu thập thông tin khách hàng là rất khó khăn, thường không đầy đủ và thiếu chính xác. Chính vì vậy khiến chi phí thẩm định một món vay cho vay tiêu dùng tốn hơn nhiều chi phí cho vay doanh nghiệp. Mặt khác, thông tin về một khách hàng cá nhân có liên quan đến rủi ro của một khoản vay là rất khó thu thập.
Ngoài ra, khi một cá nhân rơi vào khủng hoảng tài chính họ rất khó vượt qua. Bên cạnh đó, các khoản vay tiêu dùng không diễn ra thường xuyên, do đó các thông tin về khách hàng có thể bị thay đổi liên tục và rất khó quản lý thông tin này, mặc dù có sự quản lý thông tin từ phía NHNN thì các thông tin này cũng không được cập nhật. Vì vậy các khoản cho vay tiêu dùng phải được quản lý một cách chặt chẽ và linh hoạt trước các vấn đề đặc biệt có liên quan. Số lượng món vay nhiều nhưng giá trị mỗi món vay nhỏ Nếu so với các món vay doanh nghiệp thì các món vay cho vay tiêu dùng có giá trị nhỏ hơn rất nhiều, do các món vay naft thường chỉ dùng để chi trả cho việc mua sắm phương tiên đi lại, đồ gia dụng, kinh doanh nhỏ lẻ,… Số lượng các món cho vay tiêu dùng phát sinh thường xuyên, với khối lượng giao dịch trong này lớn, do đó chi phí quản lý món vay cao.
Đối tượng vay đa dạng Đối tượng khách hàng của loại hình cho vay này thường là những người có thu nhập tương đối ổn định, tuy nhiên cũng có rất nhiều đối tượng khác nhau: - Các đối tượng có thu nhập thấp: Những người này thường có nhu cầu cho vay không cao, việc đi vay chủ yếu là chi trả cho những nhu cầu tiêu dùng thiết yếu, hoặc mang tính cấp bách như trả tiền học phí, trả tiền viện phí, cưới hỏi,… - Các đối tượng có thu nhập trung bình: Nhu cầu cho vay có xu hướng tăng, đối tượng này chiếm một tỷ trọng lớn trong cho vay tiêu dùng của ngân hàng, các đối tượng này thường muốn chi tiêu dùng nhằm cải thiện đời sống trước khi học tích lũy đủ tài chính. - Các đối tượng có thu nhập cao: Nhu cầu vay tiêu dùng của đối tượng này tuy không cao so với những người có thu nhập trung bình nhưng họ coi việc vay tiêu dùng như một khoản sinh hoạt để chi tiêu trước khi có các khoản tích lũy hay lợi nhuận từ đầu tư mang lại. Phân loại cho vay tiêu dùng Cho vay tiêu dùng có thể được phân chia thành nhiều hình thức như: Căn cứ vào mục đích vay, phương thức hoàn trả, hình thức bảo đảm tiền vay, nguồn gốc của khoản cho vay tiêu dùng. Căn cứ vào mục đích vay Căn cứ vào mục đích vay, cho vay tiêu dùng có 2 loại là cho vay tiêu dùng cư trú và cho vay tiêu dùng không cư trú.
- Cho vay tiêu dùng cư trú: Là các khoản cho vay nhằm phục vụ nhu cầu xây dựng, mua sắm hoặc cải tạo nhà ở của cá nhân, hộ gia đình. Đây là khoản cho vay có giá trị lớn, thời gian cho vay dài và tài sản hình thành từ vốn vay thường là tài sản đảm bảo. 10 - Cho vay tiêu dùng không cư trú: Là các khoản cho vay nhằm phục vụ nhu cầu cải thiện đời sống như mua sắm phương tiện, đồ dùng, du lịch, học hành hoặc giải trí, du lịch, y tế… Đây là khoản tín dụng nhỏ và thời hạn ngắn. Căn cứ vào phương thức hoàn trả Căn cứ vào phương thức hoàn trả thì cho vay tiêu dùng có 3 loại là cho vay tiêu dùng trả góp, cho vay tiêu dùng trả một lần và cho vay tiêu dùng tuần hoàn.
Trong đó cho vay tiêu dùng trả góp chiếm tỷ lệ lớn do định kỳ trả một khoản gốc và lãi sẽ có lợi hơn trả một lần. - Cho vay tiêu dùng trả góp: Đây là hình thức cho vay tiêu dùng mà người đi vay trả nợ cho ngân hàng gồm số tiền gốc và lãi làm hai hoặc nhiều lần theo những kỳ hạn nhất định trong thời hạn cho vay. Phương thức này áp dụng cho những khoản vay có giá trị lớn và thu nhập định kỳ của người vay không đủ trả hết một lần số nợ vay. Thông thường, ngân hàng yêu cầu người đi vay phải thanh toán trước một phần giá trị cần mua sắm, số tiền này được gọi là số tiền trả trước, phần còn lại ngân hàng sẽ cho vay.
Số tiền trả trước (khoảng 20-30% giá trị tài sản cần mua sắm) để một mặt làm cho người đi vay nghĩ rằng chính họ là chủ sở hữu của tài sản, mặt khác lại có tác dụng hạn chế rủi roc ho ngân hàng. Khi không cảm nhận mình là chủ sở hữu của tài sản hình thành từ tiền vay thì người đi vay có thể sẽ có thái độ miễn cưỡng trong việc trả nợ. Ngoài ra, khi khách hàng không trả nợ, trong nhiều trường hợp,ngân hàng đành phải tiếp nhận và phát mại tài sản để thu hồi nợ. Hầu hết các tài sản đã qua sử dụng đều bị giảm giá trị, tức là giá trị thị trường nhỏ hơn giá trị hạch toán của tài sản, vì vậy số tiền trả trước co một vai trò rất quan trọng giúp ngân hàng hạn chế rủi ro.
- Cho vay tiêu dùng trả một lần: Đây là khoản tài trợ ngắn hạn cho cá nhân và hộ gia đình đế đáp ứng nhu cầu tiền mặt tức thời và được thanh toán một lần khi khoản vay đáo hạn. Qui mô của những khoản vay này tương đối 11 là nhỏ, bao gồm cả phí tài khoản với yêu cầu thanh toán trong một khoảng thời gian tương đối ngắn. Phần lớn các khoản vay loại này được dùng để chi trả cho các chuyến đi nghỉ, tiền nằm viện, mua các vật dụng gia đình hoặc sửa chữa ô tô, nhà ở. - Cho vay tuần hoàn: Là các khoản cho vay tiêu dùng trong đó Ngân hàng cho phép khách hàng sử dụng thẻ tín dụng để chi trả cho hàng hóa, dịch vụ cần thiết và sẽ thanh toán sau cho Ngân hàng.