Chương I NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ XUẤT BẢN GIÁO TRÌNH 1. Những vấn đề lý luận nghiệp vụ về xuất bản giáo trình phục vụ công tác đào tạo Bất cứ môn khoa học nào cũng đều có chức năng là truyền bá, phổ biến nội dung kiến thức của mình ngày càng rộng rãi trong xã hội. Đây là lý do để tồn tại và phát triển. Hình thức phổ biến nhất, hiệu quả nhất để thể hiện chức năng đó mà các khoa học hay sử dụng là thông qua giáo dục, đào tạo, tức thông qua học tập.
Mà muốn học tập chất lượng cao, bất cứ môn khoa học nào, bất cứ cấp chương trình nào cũng cần có giáo trình. Có thể nói, giáo trình là loại hình văn hóa đọc luôn cần thiết không thể thiếu đối với việc học tập. Nếu không có giáo trình sẽ trở nên dạy chay, học chay và tất yếu kết quả không thể cao, mục đích giáo dục đào tạo sẽ rất hạn chế, kể cả xã hội hiện đại. Đối với khoa học lý luận chính trị cũng không nằm ngoài lựa chọn đó.
Muốn truyền bá, phổ biến, giáo dục và học tập chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối, chủ trương, chính sách, pháp luật của Đảng và Nhà nước, chúng ta cần phải có giáo trình lý luận chính trị. Thông qua đó nâng cao kiến thức, kinh nghiệm, phương pháp cách mạng, góp phần xây dựng nền tảng tư tưởng, thế giới quan khoa học, nhân sinh quan cách mạng, nâng cao không ngừng tri thức lý luận chính trị, đạo đức, lối sống và phương pháp công tác cho cán bộ đảng viên và toàn thể nhân dân. Những tri thức lý luận chính trị thu nhận qua học tập được vận dụng trong thực tiễn xây dựng cuộc sống mới, con người mới, xã hội mới, đấu tranh bác bỏ 8 các luận điệu sai trái của các thế lực thù địch của chủ nghĩa xã hội và của cách mạng nước ta. Để tìm hiểu và xem xét giáo trình lý luận chính trị là gì, hay nói cách khác, để phân biệt nó với các loại sách lý luận chính trị khác, cần xác định một số khái niệm nền có liên quan với chủ đề đang nghiên cứu sau: Giáo trình là sách dành cho học tập, giảng dạy ở trường lớp trong hệ thống giáo dục.
Giáo dục là một từ Hán có nghĩa là dạy bảo. Đó là quá trình hoạt động có ý thức, có mục đích, có kế hoạch, có tổ chức nhằm bồi dưỡng cho người học những phẩm chất, đạo đức, những kiến thức cần thiết, qua đó tạo ra khả năng tham gia mọi mặt của cuộc sống, cải tạo tự nhiên, biến đổi lịch sử nhằm phục vụ lợi ích của bản thân và cộng đồng. Để thực hiện có hiệu quả chức năng giáo dục, tất cả các môn khoa học đều phải căn cứ trên mục đích, đối tượng đào tạo để định ra chương trình, nội dung, phương pháp và tổ chức dạy và học của môn học đó, trong đó khâu biên soạn giáo trình dạy và học là nhiệm vụ hết sức quan trọng. Giáo trình là loại tài liệu đặc trưng nhất phục vụ chức năng giáo dục và đào tạo.
Vì vậy, việc chỉ đạo biên soạn giáo trình, xuất bản giáo trình (trong đó đặc biệt là giáo trình lý luận chính trị) luôn luôn được Đảng và Nhà nước ta quan tâm hàng đầu. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã từng nói: “Không có giáo dục, không có cán bộ thì cũng không nói gì đến kinh tế văn hóa”1). Vì vậy ngay từ năm 1927, để mở lớp đào tạo huấn luyện những nhà cách mạng, chuẩn bị cho việc thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam, đưa cán bộ về nước lãnh đạo cách mạng, Người đã trực tiếp soạn thảo ra cuốn giáo trình để giảng dạy, bồi dưỡng lý luận chính trị cho lớp học có tên Đường Kách mệnh. Có thể nói cho đến bây giờ Đường Kách mệnh của Chủ 1) Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb.
Chính trị quốc gia, H. 9 tịch Hồ Chí Minh vẫn là cuốn giáo trình kiểu mẫu, thể hiện đầy đủ đặc trưng, tính chất của khoa học lý luận chính trị, được biên soạn với kết cấu, cách diễn đạt phù hợp với yêu cầu của việc giảng dạy và học tập; phù hợp với đặc điểm về trình độ, tâm lý của người học dễ nhớ, dễ vận dụng2). Khái niệm “giáo trình”, theo Từ điển Tiếng Việt đó là một từ kết hợp hạn chế chỉ các loại sách dành cho các môn học được dùng ở trường học. Về mặt từ loại, giáo trình, giáo khoa, giáo tài là khác nhau, nhưng có nội hàm gần giống nhau.
Ở góc độ nào đó, trong thực tế chúng được dùng cùng một nghĩa, còn được gọi chung là loại sách giáo khoa. Vậy giáo trình lý luận chính trị là loại sách để dạy về khoa học Mác- Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối của Đảng, pháp luật, chính sách của Nhà nước ta cho sinh viên, cán bộ, đảng viên ở các trường hệ thống Nhà nước và hệ thống trường Đảng trong cả nước. Nói đến giáo trình bao giờ chúng ta cũng ghép với và đi liền với một ngành, một môn khoa học cụ thể. Do đó khái niệm “giáo trình” tồn tại như một tính từ chứ không phải một danh từ, nó được dùng để chỉ tính chất của loại sách dùng trong dạy và học ở các lớp, các trường.
Giáo trình là chỉ một loại sách chứ không phải là một cuốn sách cụ thể nào dù nó có ghi ở bìa hay không ghi ở bìa từ Giáo trình, Tập bài giảng, Tài liệu học tập. hay không? Trước đây, vào cuối những năm 1970, ở nước ta trong lĩnh vực xuất bản giáo trình lý luận chính trị có quan niệm, theo chúng tôi, là không đúng rằng: Sách dùng cho học tập lý luận được chia thành nhiều cấp tùy thuộc vào độ chín muồi, chất lượng nội dung hoặc dựa vào độ ổn định của nó. Môn học mới được đưa vào giảng dạy, biên soạn còn sơ sài, còn nhiều nội Xem Đường Kách mệnh - Giá trị lý luận và thực tiễn, Nxb. Tổng hợp Thành phố Hồ 2) Chí Minh, 2007, tr.
10 dung chưa thật yên tâm lắm thì gọi là tập bài giảng, chẳng hạn lúc đó có Tập bài giảng Về xây dựng Đảng hay Tập bài giảng Văn hóa xã hội chủ nghĩa. Trải qua một thời gian giảng dạy, rút kinh nghiệm, chỉnh lý, bổ sung, sửa chữa và bài giảng thực sự có hệ thống, đầy đủ về nội dung, được người đọc đánh giá tốt, chất lượng trình bày các phạm trù, quy luật, nguyên lý thấy ổn định chúng ta cho xuất bản được gọi là giáo trình, giáo khoa. Như vậy quan niệm trên là thiếu căn cứ khoa học. Chất lượng, độ chín muồi trong biên soạn của sách chưa nói lên được đặc trưng của giáo trình lý luận chính trị để phân biệt nó với cái khác cùng loại.
Theo chúng tôi, quan hệ giữa giáo trình lý luận chính trị với các loại sách lý luận chính trị khác là quan hệ giữa cái chung với cái riêng và cái đặc thù. Muốn vậy, chúng ta phải có phương pháp tiếp cận hết sức khách quan khi xác định đặc trưng của nó. Một số đặc trưng của giáo trình Giáo trình là loại sách dùng trong trường học, lớp học. Nội dung của giáo trình được biên soạn dựa theo chương trình do Nhà nước ban hành cho một loại trường, lớp học và một số đối tượng người học nhất định nhằm đạt mục tiêu giáo dục đề ra.
Mục tiêu chủ yếu của giáo trình là truyền thụ kiến thức, cung cấp thông tin, củng cố niềm tin, tạo lập nhân cách, định hướng hành động. Ngoài kiến thức nội dung môn học, giáo trình còn chú trọng cung cấp phương pháp tư duy, phương pháp vận dụng thực tế, hay nói cách khác là trang bị phương pháp cho mỗi người học. Giáo trình lý luận chính trị, theo đó là loại sách chứa đựng những vấn đề lý luận chính trị, được biên soạn theo một chương trình giáo dục lý luận chính trị nhất định, làm công cụ học tập và giảng dạy cho một đối tượng xác 11 định nhằm nâng cao tri thức lý luận chính trị, hình thành, phát triển ở người học tính tự giác chính trị, năng lực, nhiệt tình tham gia vào đời sống chính trị đất nước. Theo các tiêu chí khác nhau, giáo trình lý luận chính trị hiện nay có thể được phân chia thành nhiều chủng loại, nhiều mảng sách, tủ sách: - Nếu phân chia theo cấp học thì giáo trình lý luận chính trị có các chủng loại: giáo trình chính trị cho chương trình phổ thông, chương trình sơ cấp, chương trình trung cấp, chương trình cao cấp lý luận chính trị.
Hoặc có thể chia theo cách khác là giáo trình lý luận chính trị cho các chương trình cơ sở, trung cấp, đại học và sau đại học. - Nếu dựa vào chuyên môn khoa học mà sách chứa đựng thì giáo trình lý luận chính trị có thể phân thành: giáo trình về các bộ môn lý luận Mác- Lênin: Triết học, Kinh tế chính trị, Chủ nghĩa xã hội khoa học.; giáo trình Tư tưởng Hồ Chí Minh, Lịch sử Đảng, Xây dựng Đảng v. - Nếu căn cứ theo chức năng dạy và học tập lý luận chính trị, giáo trình lý luận chính trị có thể chia thành: giáo trình dành cho giáo viên, giáo trình cho học viên, học sinh, sách tham khảo, hỏi và đáp theo chương trình giáo dục. Tuy cũng là một loại sách, song giáo trình lý luận chính trị trước hết phải mang đầy đủ những đặc điểm của một loại giáo trình và sau đó là đặc điểm riêng biệt của chính nó.
Các đặc điểm này kết hợp, đan xen với nhau để tạo nên ý nghĩa đầy đủ cho một cuốn giáo trình lý luận chính trị. Đặc trưng về tính chuẩn mực và tính sư phạm của giáo trình lý luận chính trị - Tính cơ bản chuẩn mực Nội dung của giáo trình lý luận chính trị có tính chuẩn mực bắt buộc về kiến thức và kỹ năng mà người học phải đạt được và người dạy phải 12 quán triệt nhằm thống nhất việc học tập và giảng dạy đối với các học viện, trường đại học trong cả nước. Giáo trình phải lựa chọn những yếu tố kiến thức cơ bản, thích hợp để hình thành những đơn vị kiến thức đúng yêu cầu quy định của chương trình. Các khái niệm công cụ là cần thiết không thể thiếu để hướng người đọc đi từ kiến thức đơn giản đến phức tạp, từ thấp đến cao.
Sẽ khó có ai hiểu được thế nào là hình thái kinh tế - xã hội cùng các quy luật vận động của nó nếu không bắt đầu từ việc hiểu về “lực lượng sản xuất”, “quan hệ sản xuất” và các khái niệm khác nữa.