Luận án tiến sĩ nghiên cứu thực trạng và đề xuất giải pháp nhằm nâng cao chất lượng tài trợ nghiên cứu cơ bản trong lĩnh vực khoa học tự nhiên và kỹ thuật ở việt nam

Luận án tiến sĩ phân tích thực trạng và đề xuất giải pháp nâng cao chất lượng tài trợ nghiên cứu cơ bản trong khoa học tự nhiên và kỹ thuật tại Việt Nam.

• Tác giả: Nguyễn Thị Phương
• Người hướng dẫn: PGS. Mai Hà
• Trường học: Học viện Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo
• Chuyên ngành: Quản lý Khoa học và Công nghệ
• Đề tài: Nghiên cứu thực trạng và đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao chất lượng tài trợ nghiên cứu cơ bản trong lĩnh vực khoa học tự nhiên và kỹ thuật ở Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Đặc điểm bối cảnh nghiên cứu về chất lượng tài trợ nghiên cứu cơ bản
• 1.2. Các nghiên cứu liên quan đến đo lường chất lượng tài trợ nghiên cứu cơ bản
• 1.3. Các nghiên cứu liên quan đến yếu tố ảnh hưởng đến chất lượng tài trợ nghiên cứu cơ bản
• 1.4. Khoảng trống nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CHẤT LƯỢNG TÀI TRỢ NGHIÊN CỨU CƠ BẢN
• 2.1. Các khái niệm cơ bản
• 2.2. Khái niệm về nghiên cứu cơ bản
• 2.3. Khái niệm về chất lượng nghiên cứu cơ bản
• 2.4. Tài trợ công trong nghiên cứu cơ bản và các phương thức tài trợ
• 2.5. Chất lượng tài trợ nghiên cứu cơ bản
• 2.6. Khái niệm chất lượng tài trợ nghiên cứu cơ bản
• 2.7. Xây dựng tiêu chí và thang đo đánh giá chất lượng tài trợ nghiên cứu cơ bản
• 2.8. Các yếu tố ảnh hưởng đến chất lượng tài trợ nghiên cứu cơ bản
• 2.9. Mô hình và giả thuyết nghiên cứu
• 2.9.1. Mô hình nghiên cứu
• 2.9.2. Giả thuyết nghiên cứu
• 2.10. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Quy trình nghiên cứu
• 3.2. Phương pháp nghiên cứu
• 3.3. Phương pháp thu thập dữ liệu
• 3.4. Phương pháp xử lý dữ liệu
• 3.5. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Mục tiêu tài trợ nghiên cứu cơ bản trong lĩnh vực khoa học tự nhiên và kỹ thuật giai đoạn 2009 - 2019
• 4.2. Kết quả kiểm định thang đo đánh giá chất lượng tài trợ nghiên cứu cơ bản
• 4.3. Kết quả đánh giá thực trạng chất lượng tài trợ nghiên cứu cơ bản trong lĩnh vực khoa học tự nhiên và kỹ thuật ở Việt Nam giai đoạn từ năm 2009 đến năm 2019
• 4.4. Sự phù hợp về chất lượng trong tài trợ nghiên cứu cơ bản
• 4.5. Hiệu quả tài trợ nghiên cứu cơ bản
• 4.6. Hiệu suất tài trợ nghiên cứu cơ bản
• 4.7. Thực trạng kết quả sau tài trợ nghiên cứu cơ bản
• 4.8. Mức độ bền vững trong tài trợ nghiên cứu cơ bản
• 4.9. Tác động tài trợ nghiên cứu cơ bản
• 4.10. Thảo luận về kết quả nghiên cứu
• 4.11. Thảo luận về xây dựng thang đo
• 4.12. Kết quả đánh giá thực trạng chất lượng tài trợ nghiên cứu cơ bản trong lĩnh vực khoa học tự nhiên và kỹ thuật ở Việt Nam
• 4.13. Kết quả hồi quy tuyến tính các yếu tố ảnh hưởng đến chất lượng tài trợ nghiên cứu cơ bản
• 4.14. Kết quả kiểm định giả thuyết nghiên cứu
• 4.15. Những hạn chế và nguyên nhân
• 4.15.1. Hạn chế từ thực trạng chất lượng tài trợ nghiên cứu cơ bản
• 4.15.2. Nguyên nhân của các hạn chế
• 4.15.3. Hạn chế từ kết quả phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến chất lượng tài trợ nghiên cứu cơ bản - nguyên nhân
• 4.16. Tiểu kết chương 4
• 5. CHƯƠNG 5: KHUYẾN NGHỊ GIẢI PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG TÀI TRỢ NGHIÊN CỨU CƠ BẢN TRONG LĨNH VỰC KHOA HỌC TỰ NHIÊN VÀ KỸ THUẬT Ở VIỆT NAM
• 5.1. Bối cảnh mới và những vấn đề đặt ra về chất lượng tài trợ nghiên cứu cơ bản ở Việt Nam
• 5.1.1. Bối cảnh quốc tế
• 5.1.2. Bối cảnh trong nước
• 5.1.3. Những vấn đề đặt ra về chất lượng tài trợ nghiên cứu cơ bản ở Việt Nam
• 5.2. Phương hướng hoàn thiện chính sách nâng cao chất lượng tài trợ nghiên cứu cơ bản ở Việt Nam
• 5.3. Khuyến nghị giải pháp nhằm nâng cao chất lượng tài trợ nghiên cứu cơ bản trong lĩnh vực khoa học tự nhiên và kỹ thuật ở Việt Nam
• 5.3.1. Các giải pháp cụ thể nhằm nâng cao chất lượng tổ chức tài trợ
• 5.3.2. Các giải pháp cụ thể nâng cao chất lượng tổ chức chủ trì
• 5.3.3. Các giải pháp cụ thể nâng cao chất lượng nhà khoa học
• 5.4. Tiểu kết chương 5
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về tình hình nghiên cứu và tài trợ nghiên cứu cơ bản

Nghiên cứu cơ bản (NCCB) đóng vai trò quan trọng trong việc tạo ra tri thức mới, làm nền tảng cho các nghiên cứu ứng dụng. Tại Việt Nam, nâng cao chất lượng nghiên cứu và tài trợ nghiên cứu cơ bản là yêu cầu cấp thiết để phát triển khoa học và công nghệ. Tuy nhiên, việc tài trợ NCCB còn gặp nhiều hạn chế như thiếu nguồn lực, cơ chế quản lý chưa hiệu quả, và sự phân bổ kinh phí không đồng đều. Khoa học tự nhiên và kỹ thuật tại Việt Nam là hai lĩnh vực chính cần được đầu tư mạnh mẽ hơn để đạt được các mục tiêu phát triển bền vững.

1.1. Thực trạng tài trợ nghiên cứu cơ bản

Hiện nay, tài trợ nghiên cứu cơ bản tại Việt Nam chủ yếu dựa vào ngân sách nhà nước, với sự tham gia của các quỹ khoa học như Quỹ Phát triển Khoa học và Công nghệ Quốc gia (NAFOSTED). Tuy nhiên, việc phân bổ kinh phí còn chậm trễ, thiếu đồng bộ, và chưa đáp ứng được nhu cầu thực tế của các nhà nghiên cứu. Chất lượng nghiên cứu khoa học bị ảnh hưởng bởi sự thiếu hụt nguồn lực tài chính và cơ chế quản lý chưa hiệu quả.

1.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến chất lượng tài trợ

Chất lượng tài trợ nghiên cứu cơ bản chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố, bao gồm cơ chế quản lý, nguồn lực tài chính, và năng lực của các nhà nghiên cứu. Sự thiếu đồng bộ trong chính sách tài trợ và quy trình quản lý đã dẫn đến tình trạng lãng phí và kém hiệu quả. Đầu tư nghiên cứu cần được cải thiện để đảm bảo tính bền vững và hiệu quả trong dài hạn.

II. Giải pháp nâng cao chất lượng tài trợ nghiên cứu cơ bản

Để nâng cao chất lượng nghiên cứu, cần có các giải pháp tài trợ nghiên cứu hiệu quả và bền vững. Việc cải thiện cơ chế quản lý, tăng cường nguồn lực tài chính, và nâng cao năng lực của các nhà nghiên cứu là những yếu tố then chốt. Hỗ trợ nghiên cứu khoa học cần được đẩy mạnh thông qua các chính sách ưu đãi và hợp tác quốc tế.

2.1. Cải thiện cơ chế quản lý tài trợ

Cần xây dựng các tiêu chí đánh giá chất lượng tài trợ nghiên cứu cơ bản một cách minh bạch và công bằng. Việc áp dụng các chuẩn mực quốc tế trong quản lý tài trợ sẽ giúp nâng cao hiệu quả và tính cạnh tranh của các nghiên cứu. Chính sách tài trợ nghiên cứu cần được điều chỉnh để phù hợp với bối cảnh phát triển kinh tế - xã hội hiện nay.

2.2. Tăng cường nguồn lực tài chính

Việc tăng cường nguồn lực tài chính cho nghiên cứu cơ bản là yếu tố quan trọng để đảm bảo tính liên tục và hiệu quả của các dự án nghiên cứu. Cần thu hút thêm nguồn tài trợ từ khu vực tư nhân và các tổ chức quốc tế để giảm bớt áp lực lên ngân sách nhà nước. Phát triển khoa học và công nghệ cần được ưu tiên trong chiến lược phát triển quốc gia.

III. Đánh giá và triển vọng phát triển

Việc nâng cao chất lượng tài trợ nghiên cứu cơ bản sẽ góp phần thúc đẩy sự phát triển của khoa học tự nhiên và kỹ thuật tại Việt Nam. Các giải pháp đề xuất cần được triển khai đồng bộ và có sự giám sát chặt chẽ để đảm bảo tính hiệu quả. Hỗ trợ nghiên cứu khoa học và đầu tư nghiên cứu cần được coi là ưu tiên hàng đầu trong chiến lược phát triển quốc gia.

3.1. Triển vọng phát triển trong tương lai

Với sự cải thiện trong cơ chế quản lý và tăng cường nguồn lực tài chính, nghiên cứu cơ bản tại Việt Nam có tiềm năng phát triển mạnh mẽ trong tương lai. Phát triển khoa học và công nghệ sẽ là động lực chính thúc đẩy sự tăng trưởng kinh tế và nâng cao chất lượng cuộc sống.

3.2. Khuyến nghị chính sách

Cần xây dựng các chính sách ưu đãi để thu hút nguồn lực tài chính từ khu vực tư nhân và quốc tế. Chính sách tài trợ nghiên cứu cần được điều chỉnh để phù hợp với nhu cầu thực tế của các nhà nghiên cứu và đảm bảo tính bền vững trong dài hạn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Đặc điểm bối cảnh nghiên cứu về chất lượng tài trợ nghiên cứu cơ bản Chất lượng tài trợ NCCB nói riêng và chất lượng chương trình khoa học nói chung đã được nghiên cứu ở nhiều nước trên thế giới, từ các nước phát triển như Mỹ, Đức. Trong đó tại Mỹ (Luật về Thực hiện và Kết quả của Chính phủ - GPRA,1993), tại Mỹ Luật này yêu cầu các cơ quan về KH&CN thực hiện việc đánh giá các chương trình của Chính phủ Liên bang nhằm tăng hiệu suất, hiệu quả tài trợ từ tài chính công và hơn hết tăng tính trách nhiệm trong các chương trình này. Tại Đức (Bộ Giáo dục và Nghiên cứu Cộng hòa Liên Bang Đức - BMBF) hàng năm sẽ tổ chức đánh giá các chương trình do Bộ tài trợ các hoạt động KH&CN, mục đích của việc này là đánh giá hiệu quả, hiệu suất tài trợ từ ngân sách nhà nước để giúp Bộ có thể chủ động điều chỉnh, hoặc thậm chí ngừng tài trợ cho những hoạt động không hiệu quả để không lãng phí tiền bạc.

Đối với các nước đang phát triển như Hàn Quốc (Luật về Cải cách KH&CN, 1997) được ban hành trong đó Viện Đánh giá và lập kế hoạch KH&CN Hàn Quốc (KISTEP) ra đời năm 1998 đã đã giúp quốc gia này thực hiện việc phân tích, đánh giá chất lượng, hiệu quả, hiệu suất các chương trình nghiên cứu và phát triển (R&D) cấp quốc gia có kinh phí đầu tư từ ngân sách trên 10 triệu đô la Mỹ và có tầm ảnh hưởng quan trọng với chiến lược phát triển KH&CN của Hàn Quốc. Tại Trung Quốc, Trung tâm đánh giá KH&CN Quốc gia (NCSTE) ra đời năm 1994 đã giúp Bộ Khoa học và Công nghệ Trung Quốc đánh giá hiệu quả và hiệu suất các chương trình KH&CN do nhà nước tài trợ để giúp Nhà nước ra quyết định đầu tư tiếp hoặc dừng đầu tư. Bên cạnh các hành động từ cấp Quản lý, nhiều tác giả trên thế giới cũng nghiên cứu về chất lượng tài trợ NCCB và lợi ích tài trợ cho hoạt động này như tại Mỹ có nghiên cứu của Storey và Tether (1998), McMillan và Hamilton (2002); tại Anh có các nghiên cứu của Martin và cộng sự (1996) và đa số các nước đang phát triển trong đó điển hình như Li Zhquang và J Iang Jingnan (2006); Song Hefa, Ren Zhongbao và Mu Rongping (2005); LI Yan-Ping, GUO Wei và Huang Xia (2009). Điều này cho thấy, chất lượng tài trợ công cho NCCB là một vấn đề nhận được nhiều sự quan tâm của các nhà nghiên cứu.

Nghiên cứu về chất lượng tài trợ NCCB cũng được thực hiện thông qua việc đánh giá kết quả hoạt động nghiên cứu như chất lượng các công bố khoa học, chất lượng đào tạo nhân lực khoa học thông qua hoạt động này. Nhiều tác giả đã đánh giá các giá trị này trong đó có nghiên cứu của Cohen và Levinthal (1989) chỉ ra nhà n 2 khoa học khi nhận được tài trợ cho hoạt động nghiên cứu có thể phát triển kiến thức ngầm và cung cấp “năng lực” hấp thụ cần thiết cho việc xác định và tiếp thu tri thức khoa học. Nghiên cứu của Grant và nnk (2003) đã chỉ ra 21% các công bố quốc tế là tiền đề cho các ứng dụng trong chữa bệnh về tim mạch, còn Hanney và nnk (2003 và 2004) thì chỉ ra rằng tác động từ NCCB đã giúp giảm tỷ lệ tử vong và bệnh tật trong lĩnh vực y sinh, tiết kiệm chi phí thiết bị y tế trong chữa bệnh. Các nghiên cứu của De Solla Price (1965); Cooke và Morgan (1993); Darby và nnk (2003) chỉ ra rằng thông qua hoạt động NCCB các nhà khoa học được thường xuyên trao đổi giao lưu học thuật với nhau, điều đó giúp họ nhanh chóng tiếp thu các vấn đề cụ thể để được nhận thông tin hoặc tư vấn từ các chuyên gia đầu ngành.

Đây được coi là chìa khóa để tạo dựng mối quan hệ tin cậy trong nghiên cứu khoa học, được đánh giá là một chỉ số ngầm của việc thúc đẩy đổi mới sáng tạo trong hoạt động khoa học và công nghệ. Ngoài nâng cao kỹ năng cho các nhà khoa học, các nghiên cứu của Gibbons và Johnston (1974); Martin và Irvine (1981); Rossner và nnk (1998); Zeller (2002) còn chỉ ra rằng thông qua việc tiếp xúc với hoạt động NCCB các sinh viên đại học và sau đại học có cơ hội được đào tạo tốt hơn các kỹ năng nghiên cứu, phát triển ý tưởng nghiên cứu một cách chủ động hơn, có khả năng sử dụng các thiết bị kỹ thuật tiên tiến tốt hơn, khả năng giải quyết các vấn đề phức tạp cũng ngày càng tốt hơn. Tóm lại, thông qua đặc điểm bối cảnh nghiên cứu về chất lượng tài trợ công cho NCCB của các quốc gia và các nhà khoa học trên thế giới cho thấy các quốc gia và các nhà khoa học trên thế giới đều đang tích cực hướng tới mục tiêu làm rõ nội hàm chất lượng tài trợ NCCB theo cách này hoặc cách khác ở nhiều góc độ khác nhau. Từ các nghiên cứu đi trước cũng như những bài học triển khai thực tế ở các quốc gia cho thấy rằng, chất lượng tài trợ NCCB có thể biểu hiện thông qua nhiều góc độ tiếp cận khác nhau, được biểu hiện thông qua nhiều hình thức như chất lượng chương trình KH&CN, chất lượng của kết quả nghiên cứu sau tài trợ, chất lượng phối hợp giữa các bên liên quan trong quá trình thực hiện tài trợ nghiên cứu hay thông qua những giá trị mà hoạt động này đóng góp cho xã hội.

Do đó, cho đến nay chưa có một khái niệm nào thể hiện sự tổng quát về bản chất của cụm từ “chất lượng tài trợ NCCB”. Chính vì vậy, cần thiết phải có những nghiên cứu về bản chất của chất lượng tài trợ NCCB để có căn cứ khoa học xác định được các tiêu chí đánh giá phù hợp, hay những nhân tố ảnh hưởng đến chất lượng tài trợ NCCB trong bối cảnh tài trợ công ở Việt nam thời gian qua. Các nghiên cứu liên quan đến đo lường chất lượng tài trợ nghiên cứu cơ bản Mỹ thực hiện Luật về Thực hiện và Kết quả, Luật này đã quy định việc đo lường khi đánh giá các chương trình R&D trong đó NCCB được đo lường thông qua các tiêu chí (1) Sự phù hợp, (2) chất lượng và sự dẫn đầu về trình độ nghiên cứu. Nhằm tích hợp thông tin về kết quả hoạt động vào quá trình phân bổ ngân sách Mỹ công khai bộ công cụ đánh giá hiệu quả chương trình liên bang PART (Program Assessment Rating Tool) với 25 câu hỏi chấm điểm cho 4 nhóm và xếp loại chia làm 4 mức Rất hiệu quả, Hiệu quả vừa phải, Đạt (trung bình) và Không hiệu quả.

Hàn Quốc đánh giá chương trình KISTEP, chương trình KH&CN được đánh giá theo các tiêu chí cơ bản gồm (1) Hiệu lực của chương trình, (2) Hiệu quả quản lý chương trình, (3) Kết quả và hiệu quả của chương trình (output & outcome). Việc xếp hạng chương trình được phân thành 3 hoặc 5 mức cụ thể: Với 5 mức thì A (cao nhất trên 90%), B (từ 70-90%), C (từ 30-70%), D (từ 10-30%), và E (dưới 10%). Với 3 mức có Xuất sắc (>70%), Trung bình (30-70%) và Kém (<30%). Trung Quốc đánh giá chương trình KH&CN thông qua Trung tâm Đánh giá khoa học và công nghệ Quốc gia (NCSTE) để đánh giá các chương trình, đề tài do Chính phủ tài trợ.

Bộ tiêu chuẩn đánh giá chương trình được ban hành năm 2001 với 8 tiêu chí gồm (1) Tiêu chí về phù hợp (phù hợp với chính sách R&D quốc gia), (2) Tiêu chí về Mục tiêu (chương trình có phù hợp với mục tiêu R&D), (3) Kết quả (đầu ra có theo mục tiêu không), (4) Hiệu suất (đầu ra có tối đa bởi đầu vào), (5) Tác động (các tác động tích cực/ tiêu cực), (6) Đổi mới công nghệ (loại hình/mức độ đổi mới), (7) Hiệu quả (hoạt động R&D có được hỗ trợ một cách hiệu quả), (8) Công bằng (hoạt động R&D có được phân bổ công bằng về nguồn lực và lợi ích hay kinh phí). Có thể thấy rằng, mặc dù mỗi quốc gia đều nỗ lực xây dựng các công cụ quản lý nhằm nâng cao chất lượng tài trợ công cho nghiên cứu khoa học nói chung và NCCB nói riêng. Điều đó cho thấy xu hướng nâng cao chất lượng tài trợ công cho nghiên cứu khoa học nói chung và NCCB nói riêng đã và đang là xu hướng cấp bách trong bối cảnh khủng hoảng về tài chính và nâng cao chất lượng tài trợ NCCB. - Đo lường chất lượng tài trợ nghiên cứu cơ bản thông qua đa tiêu chí Khi xem xét đa tiêu chí để đánh giá chương trình KH&CN nghiên cứu của Hemlin (1991) và Som D.

Jarwal và cộng sự (2009) đã sử dụng đa tiêu chí khi đánh giá chất lượng tài trợ công thông qua tiêu chí hiệu quả và chất lượng nghiên cứu đầu ra bên cạnh các chỉ số như tác động của kết quả, tiêu chí mục tiêu và lợi ích của các bên liên quan cũng cần được xem xét một cách tổng thể. Rossi và công sự (2003) cũng đề xuất 5 nhóm tiêu chí khi đánh giá một chương trình KH&CN nói chung, 5 tiêu chí đó là: (1) đánh giá sự cần thiết phải xây dựng chương trình; (2) Đánh giá việc thiết kế chương trình và logic/ lý thuyết (3) Đánh giá chương trình được thực hiện như thế nào; (4) Đánh giá chi phí và hiệu quả của chương trình; (5) Đánh giá kết quả và tác động mà chương trình đạt được. Hansen (2010) tại Hội thảo quốc tế về chủ đề “Tài trợ dựa trên hiệu quả cho nghiên cứu công cộng, 2010” đã được xuất bản thành kỷ yếu bởi tổ chức OECD, nghiên cứu đánh giá chất lượng các quỹ công cộng cần đo lường các kết quả mang lại bởi tổ chức đó.