CHƯƠNG 1 MỘT SÓ VẤN ĐÈ C ơ BẢN VỀ CHẤT LƯỢNG CÔNG TÁC QUẢN LÝ RỦI RO THANH KHOẢN CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. RỦI RO THANH KHOẢN CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Khái niệm thanh khoản và rủi ro thanh khoản NHTM là một định chế tài chính trung gian quan trọng trong nền kinh tế thị trường. Nhờ hệ thống định chế tài chính trung gian này mà các nguồn tiền nhàn rỗi nằm rải rác trong xã hội sẽ được huy động, tập trung và sử dụng để cấp tín dụng cho các tô chức kinh tê và cá nhân VỚI mục đích phat tnen kinh tế xã hội.
Hoạt động chủ yếu của ngân hàng là huy động một lượng lớn tiền gửi và dữ trữ ngắn hạn từ các cá nhân, doanh nghiệp trong xã hội sau đó chuyển chúng thành các khoản đầu tư nhằm kiếm lợi nhuận mà chủ yếu là cho vay trung, dài hạn cho những người cần vốn. Với bản chất hoạt động là trung gian tín dụng, đi vay ngắn hạn để cho vay trung, dài hạn đã luôn đặt ngân hàng vào các rủi ro tiềm ẩn, đặc biệt là rủi ro thanh khoản khi ngân hàng không cân đối được kỳ hạn trung bình của tài sản có và tài sản nợ, dẫn đến tình trạng không có đủ tiên đê đáp ứng nhu câu thanh khoản phát sinh. Thanh khoản: Là khả năng của ngân hàng trong việc đảm bảo đáp ứng kịp thời, đầy đủ các nhu cầu về ngân quỹ như khách hàng rút tiên, yêu câu vay vốn, thanh toán các khoản vay, chi phí bằng tiền, thuế, trả cổ tức băng tiền.K hả năng thanh khoản là một dấu hiệu đầu tiên và quan trọng cho biết tình trạng hoạt động của ngân hàng, nếu khả năng thanh khoản tôt, có nghĩa là ngân hàng có trong tay một lượng vốn khả dụng với quy mô hợp lý hoặc có thể nhanh chóng huy động vốn thông qua con đường vay nợ hay bán tài sản. Ngược lại, khả năng thanh khoản kém chứng tỏ ngân hàng đang gặp khó khăn về tài chính và không thể đáp ứng ngay các nhu cầu phát sinh đối với ngân 4 quỹ nếu tình trạng này kéo dài có thể làm giảm sút uy tín của ngân hàng và dẫn đến tình trạng khách hàng ồ ạt rút hết tiền khỏi ngân hàng, khi đó ngân hàng đã gặp rủi ro thanh khoản.
Đến nay khi nghiên cứu về thanh khoản, đã có nhiều quan điểm khác nhau về Rủi ro thanh khoản. Theo tác giả cuốn sách Commercial banking - the management of risk, Benton E.Gup thì: Rủi ro thanh khoản là rủi ro ve ton thất phát sinh từ trạng thái thiếu hụt tiền mặt hoặc tài sản tương đương tiền, hay đặc biệt hơn là rủi ro về tổn thất phát sinh từ trạng thái thiếu khả năng thu xếp được nguồn tài trợ với mức độ hợp lý về chi phí, bán hay thu xếp một tài sản với mức giá hợp lý, nhăm trang trải một nghĩa vụ đã được dự đinh hoạc bất định. Theo tác giả cuốn sách Quản trị NHTM, Phan Thị Cúc thì: “Đây là loại rủi ro xuất hiện trong trường hợp các ngân hàng thiêu khả năng chi trả, không chuyển đổi kịp các loại tài sản ra tiền, hoặc không có khả năng vay mượn để đáp ứng yêu cầu của các họp đồng thanh toán”. Như vậy, có nhiều ý kiên khác nhau vê rủi ro thanh khoản, nhưng co the tong họp lại và nhìn từ góc độ NHTM, có thê hiêu: Rủi ro thanh khoản là rủi ro phát sinh từ trạng thái mà NHTM không có được đủ vôn khả dụng —cung thanh khoản vào thời điểm mà NHTM cần đê đáp ứng câu thanh khoản, trạng thái này tác động xấu tới uy tín, thu nhập và khả năng thanh toán cuối cùng của NHTM 1.
Nguyên nhân dẫn đến rủi ro thafth khoản Có nhiều nguyên nhân dẫn đến việc ngân hàng rơi vào trạng thái mất khả năng thanh toán, trong đó có thể chia làm 3 nhóm nguyên nhân chính là nguyên nhân tiền đề và nguyên nhân khách quan và nguyên nhân chủ quan (nguyên nhân từ hoạt động của ngân hàng) a ) Những nguyên nhân tiền đề 5 Nguyên nhân thứ nhất Ngân hàng huy động và đi vay vốn với thời hạn ngắn và cứ tuần hoàn sử dụng chúng cho vay hoặc đầu tư với thời hạn dài hom. Do đó nhiều ngân hàng phải đối mặt với sự không trùng khớp về thời hạn đáo hạn của tài sản có và tài sản nợ. Thực tế là ngân hàng thường có một tỉ lệ đáng kể tài sản nợ có đặc điểm là phải được hoàn trả tức thời nếu người gửi có nhu càu nhận tiền gửi không kì hạn, tiền gửi có kì hạn có thể rút trước hạn. do đó ngân hàng luôn phải sẵn sàng thanh khoản nếu không sẽ rơi vào tình trạng mât khả năng thanh toán.
Nguyên nhân thứ hai Sự nhạy cảm của tài sản tài chính đối với những thay đôi của lãi suât là nguyên nhân tiền đề khiến ngân hàng gặp rủi ro thanh khoản bởi khi lãi suất tăng nhiều người gửi tiền sẽ rút ra và kiếm nơi khác có mức lãi suất cao hơn. Trong khi đó, những người có nhu cầu tín dụng sẽ hoãn lại hoặc rút hết số dư hạn mức tín dụng cũ với mức lãi suất thâp đã thoả thuận. Như vậy thay đôi lãi suất ảnh hưởng đến cả luồng tiền vào cũng như luồng tiền ra khỏi ngân hàng và gián tiếp ảnh hưởng đến thanh khoản của ngân hàng nêu như ngân hàng không có dự tính trước. Ngoài ra, lãi suất thay đổi còn ảnh hưởng đên thị giá của các tài sản mà ngân hàng đem bán để tăng thanh khoản, và trực tiếp ảnh hưởng đến chi phí đi vay trên thị trường.
Nguyên nhân thứ ba Ngân hàng luôn phải đáp ứng nhu cầu thanh khoản một cách hoàn hảo. Những trục trặc dù nhỏ về thanh khoản cũng sẽ làm suy giảm nghiêm trọng lòng tin của khách hàng và dẫn đến hậu quả là ngân hàng không thể chông đỡ nổi dòng người kéo đến đòi rút hết tiền ra khỏi ngân hàng. P) Nguyên nhân khách quan Nền kinh tế bị khủng hoảng, các con nợ của ngân hàng rơi vào tình 6 trạng phá sản hoặc thu hẹp hoạt động kinh doanh làm cho ngân hàng không thể thu hồi được các khoản nợ hoặc bị chậm trễ, do vậy ngân hàng không có đủ tiền mặt để đáp ứng các nhu cầu phát sinh đối với ngân quỹ, nếu tình trạng trên kéo dài có thể khiến các ngân hàng gặp khó khăn nghiêm trọng về tài chính và dẫn tới phá sản. Bên cạnh nguyên nhân kinh tế thì các tin đồn thất thiệt cũng là nguy cơ, khi có một tin đồn xấu về ngân hàng, ngay lập tức khách hàng sẽ ồ ạt đòi rút hết tiền khỏi ngân hàng, nguồn cung thanh khoản của ngân hàng có hạn nên đứng trước áp lực rút tiền quá lớn và ngay lập tức, các ngân hàng sẽ mất khả năng thanh toán, x) Nguyên nhân chủ quan Là các nguyên nhân phát sinh từ việc quản lý hoạt động của ngân hàng K h ô n g d ự tín h tr ư ớ c đ ư ợ c n h u c ầ u tà i tr ợ c h o c á c k h o ả n v a y Ngân hàng không tính toán hoặc tính toán không chính xác về nhu cầu vay của khách hàng trong tương lai nên không cân đối đủ nguồn vốn để đáp ứng, dẫn đến tình trạng thiếu vốn cho nhu càu thanh khoản T h iế u đ a d ạ n g h ó a c á c l o ạ i h ì n h tà i tr ợ , c á c l o ạ i t i ề n tệ Khi ngân hàng tập trung quá nhiều vào một loại hình tài trợ, chẳng hạn tập trung quá mức vào cho vay trung, dài hạn nhằm tăng khả năng sinh lời mà quên mất việc phải dự trữ thanh khoản thông qua các khoản đầu tư vào tài sản có tính lỏng dẫn đến việc ngân hàng không đủ nguồn để đáp ứng nhu cầu thanh khoản trong tương lai gần.
Hoặc ngân hàng chỉ tập trung tài trợ bằng một loại tiền tệ nhưng lại huy động vốn bằng nhiều loại tiền, điều này dễ dẫn đến tình trạng rủi ro thanh khoản cục bộ trong từng loại tiền và ngân hàng phải tốn kém chi phí để chuyển đổi loại tiền và phải chịu tổn thất nặng nề khi tỉ giá biến đổi theo chiều hướng xấu. M ấ t c â n đ ố i n g h iê m tr ọ n g v ề th ờ i h ạ n đ á o h ạ n Bản chất hoạt động của ngân hàng là trung gian tín dụng, huy động vốn 7 ngắn hạn để cho vay trung, dài hạn, do vậy sự chênh lệch giữa thời gian đáo hạn của tài sản nợ và tài sản có luôn luôn xuất hiện và buộc ngân hàng phải dự tính được trước và tìm các biện pháp đế xử lý. Tuy nhiên, khi công tác quản lý rủi ro yếu kém làm cho mức chênh lệch kì hạn trở nên càng lớn thì nguy cơ gặp rủi ro thanh khoản của ngân hàng rất cao khi các tài sản nợ đáo hạn do ngân hàng ngay lập tức không thể tìm được nguồn để bù đắp, điều đó tất yếu làm suy giảm uy tín và dẫn đến tình trạng mất khả năng thanh toán khi khách hàng rút tiền hàng loạt. U y tí n c ủ a to c h ứ c tín d ụ n g b ị g i ả m s ú t Làm cho khách hàng và các chủ nợ không còn tin tưởng vào ngân hàng, do đó nguồn cung thanh khoản bị suy giảm nghiêm trọng.
Đây là nguyên nhân chủ yếu làm cho ngân hàng rơi vào tình trạng mất khả năng thanh toán trầm trọng và phá sản nhanh chóng, do bộ máy lãnh đạo yếu kém làm tình hình tài chính của ngân hàng ngày càng trở nên tồi tệ, thua lỗ liên tục khiến cho các chủ nợ và khách hàng gây sức ép đòi nợ và đòi rút tiền trong khi ngân hàng không thể đi vay mượn bên ngoài do không còn uy tín, điều này tất yếu dẫn đến một sự sụp đổ nhanh chóng. R ủ i r o t h a n h k h o ả n c ụ c b ộ t r o n g t ừ n g l o ạ i t iề n tệ Rủi ro thanh khoản cục bộ xảy ra khi ngân hàng tạm thời thiếu hụt nguồn cung để đáp ứng nhu cầu thanh khoản của một loại tiền tệ nào đó, trong trường hợp này ngân hàng có thể thực hiện chuyến đối tiền tệ đế đáp ứng nhu cầu thanh khoản.