CHƯƠNG 1 MỘT SỐ CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ CHẤT LƯỢNG NGUỒN NHÂN LỰC VÀ NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG NGUỒN NHÂN LỰC TRONG DOANH NGHIỆP 1. Một số khái niệm cơ bản, vai trò và nhân tố ảnh hưởng đến chất lượng nguồn nhân lực trong doanh nghiệp 1. Khái niệm nguồn nhân lực trong doanh nghiệp Nguồn nhân lực: Hiện nay, do có nhiều cách tiếp cận khác nhau nên có không ít những quan điểm xoay quanh khái niệm về Nguồn nhân lực. Theo quan điểm của các nhà khoa học Việt Nam, nguồn nhân lực được xem là: “Số dân và chất lượng con người, bao gồm cả thể chất, tinh thần, sức khỏe và trí tuệ, năng lực, phẩm chất, thái độ và phong cách lao động”[1, tr128].
Có quan điểm cho rằng, nguồn nhân lực là tổng hợp các cá nhân những con người cụ thể tham gia vào quá trình lao động, là tổng thể các yếu tố về thể chất và tinh thần được huy động vào quá trình lao động [13, tr63]. Nguyễn Tiệp, nguồn nhân lực là nguồn lực con người, yếu tố quan trọng, năng động nhất của tăng trưởng và phát triển kinh tế - xã hội [14, tr8]. Theo giáo trình kinh tế nguồn nhân lực của Trường đại học Kinh Tế Quốc Dân do PGS.TS Trần Xuân Cầu, PGS.TS Mai Quốc Chánh chủ biên (2008): “Nguồn nhân lực là nguồn lực con người có khả năng sáng tạo ra của cải vật chất và tinh thần cho xã hội được biểu hiện ra là số lượng và chất lượng nhất định tại một thời điểm nhất định”[4, tr27]. Trong phạm vi khuôn khổ luận văn, tác giả xin được sử dụng khái niệm nguồn nhân lực như sau: “Nguồn nhân lực là toàn bộ các khả năng về thể lực 9 và trí lực, phẩm chất của con người được vận dụng ra trong quá trình lao động sản xuất, đang và sẽ sẵn sàng tham gia vào sự phát triển kinh tế - xã hội”.
Nguồn nhân lực trong doanh nghiệp: Nguồn nhân lực của doanh nghiệp bao gồm các cá nhân có vai trò khác nhau và được liên kết với nhau theo những mục tiêu nhất định. “Nguồn nhân lực trong Doanh nghiệp là nguồn lực con người, là vốn nhân lực của DN bao gồm những người đang làm việc thực tế trong DN và nguồn nhân lực tiềm năng mà DN đang hướng tới trong kế hoạch hóa nguồn nhân lực” [4, tr7]. Đối với nguồn nhân lực ở mỗi DN và trong mỗi ngành kinh tế cũng vậy đều có những cơ cấu chung nhất định, đó là cơ cấu về giới tính, về trình độ văn hóa, trình độ CMKT, hay là trình độ về ngành nghề, lĩnh vực. Tùy mỗi loại hình, mỗi ngành nghề kinh tế mà người sử dụng nhân lực phải biết hoạch định cho phù hợp với DN của mình.
Mặt khác, người sử dụng lao động phải không ngừng quan tâm, bồi dưỡng nguồn nhân lực của mình ngày càng chất lượng, phải có yếu tố thúc đẩy giúp người lao động tái sản xuất sức lao động, phải tạo cơ hội đào tạo và phát triển cho họ, phải tạo ra môi trường làm việc an toàn nhất để họ có thể yên tâm và phát huy tốt năng lực của mình trong lao động sản xuất. Chất lượng nguồn nhân lực trong doanh nghiệp Chất lượng nguồn nhân lực Theo quan điểm của TS. Phan Thanh Tâm thì chất lượng nguồn nhân lực được định nghĩa: “Chất lượng nguồn nhân lực là tổng hòa của cả 3 yếu tố: Trí lực, thể lực và phẩm chất của người lao động”[12, tr37].TS Mai Quốc Chánh, TS.Trần Xuân Cầu: “ Chất lượng nguồn nhân lực là trạng thái nhất định của nguồn nhân lực thể hiện mối quan hệ giữa các yếu tố cấu thành bên trong của Nguồn nhân lực” [4, tr9]. 10 Do xuất phát từ các cách tiếp cận khác nhau nên đến nay vẫn còn nhiều cách hiểu khác nhau về khái niệm này.
Tuy nhiên, tác giả có đồng quan điểm với TS. Phan Thanh Tâm và xin đi sâu hơn về định nghĩa này như sau: Chất lượng nguồn nhân lực là tổng hoà của 3 yếu tố: Tình trạng sức khỏe; trình độ học vấn, chuyên môn kỹ thuật và phẩm chất của người lao động. Chất lượng nguồn nhân lực có thể được nhìn nhận dưới 2 góc độ. Thứ nhất, về góc độ của một tập hợp gồm nhiều người, khi đó có thể vận dụng những khái niệm về chất lượng nguồn nhân lực của một lãnh thổ (quốc gia, vùng, tỉnh, huyện hay một tổ chức).
Thứ hai, về góc độ đối với từng con người cụ thể, có thể hiểu chất lượng nguồn nhân lực gồm tất cả những đặc tính, yếu tố năng lực thể chất và tinh thần tồn tại trong một cơ thể một con người đang sống và được người đó đem ra vận dụng mỗi khi hoạt động để tạo ra một giá trị sử dụng nào đó. Tất cả những yếu tố đặc trưng đó đều được đánh giá, so sánh trong thế động, thế tương đối trong việc so sánh với mục tiêu đặt ra và mức độ đáp ứng nhu cầu trong từng giai đoạn cụ thể, từng nhóm đối tượng và trường hợp cụ thể. Chất lượng nguồn nhân lực trong doanh nghiệp Đối với doanh nghiệp chất lượng nguồn nhân lực chính là chất lượng đội ngũ lao động trong doanh nghiệp. Chất lượng đội ngũ lao động là cơ sở phản ánh trình độ phát triển của doanh nghiệp và chất lượng này phụ thuộc vào từng thành viên trong đội ngũ đó thể hiện ở tình trạng sức khỏe, trình độ học vấn, chuyên môn kỹ thuật, phẩm chất đạo đức, sự hiểu biết chính trị xã hội… Theo những phân tích trên về chất lượng NNL trong doanh nghiệp, tác giả có đồng quan điểm của PGS.TS Vũ Thị Mai-Trưởng bộ môn QTNL trường Đại học kinh tế quốc dân: “ Chất lượng nguồn nhân lực trong Doanh nghiệp là mức độ đáp ứng về khả năng làm việc của người lao động (thể lực- trí lực-tinh thần) so với yêu cầu công việc cụ thể đặc trưng của doanh nghiệp).
Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực là sự tăng cường kỹ năng hoạt động sáng tạo của năng lực thể chất và năng lực tinh thần của lực lượng lao động lên đến một trình độ nhất định để lực lượng này có thể hoàn thành được nhiệm vụ phát triển kinh tế xã hội trong những giai đoạn phát triển của một quốc gia, một doanh nghiệp. Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực là tạo ra tiềm năng của con người thông qua việc đào tạo, bồi dưỡng, tự bồi dưỡng và đào tạo lại, chăm sóc sức khoẻ về thể lực và tinh thần, khai thác tối đa tiềm năng đó trong các hoạt động thông qua việc tuyển dụng, sử dụng, tạo điều kiện về môi trường làm việc tốt để kích thích động cơ, động thái làm việc của NLĐ, để họ mang hết sức mình hoàn thành các chức trách, nhiệm vụ được giao. Trong khuôn khổ đề tài nghiên cứu, tác giả xin được sử dụng khái niệm sau: “ Nâng cao chất lượng NNL trong doanh nghiệp chính là nâng cao mức độ đáp ứng về khả năng sáng tạo, năng lực thể chất và năng lực tinh thần của NLĐ để lực lượng này có thể hoàn thành nhiệm vụ phát triển của doanh nghiệp”. Các yếu tố chủ yếu ảnh hưởng đến chất lượng nguồn nhân lực Đối với DN, các yếu tố ảnh hưởng đến chất lượng nguồn nhân lực tác giả chia theo hai nhóm: Các yếu tố khách quan và các yếu tố chủ quan.
Các yếu tố khách quan Yếu tố khoa học công nghệ: Ngày nay, khoa học ngày càng tiến bộ, khoảng cách từ khoa học công nghệ đến sản xuất ngày càng rút ngắn. Điều này làm cho sản xuất kinh doanh luôn thay đổi, nhiều ngành nghề mới ra đời làm chuyển dịch cơ cấu kinh tế của doanh nghiệp thu hút thêm nhiều lao động nhưng đòi hỏi người lao động phải được giáo dục, đào tạo, phải có trình độ CMKT cao, sức khỏe và đạo đức tốt. Đồng thời cuộc cách mạng khoa học công nghệ 12 cũng thúc đẩy nhanh quá trình toàn cầu hóa, thương mại quốc tế dẫn đến sự cạnh tranh về hàng hóa dịch vụ của doanh nghiệp ngày càng trở nên gay gắt, khi đó chất lượng nguồn nhân lực trở thành một nhân tố chủ yếu trong cạnh tranh giữa các doanh nghiệp. Yếu tố về văn hóa: Nền văn hóa nước ta rất đa dạng, phong phú, trải qua hàng nghìn năm lịch sử nền văn hóa này đã tạo ra những đức tính tốt đẹp trong con người Việt Nam, trong hoạt động xây dựng và bảo vệ tổ quốc.
Trong các hoạt động mỗi con người đều chịu ảnh hưởng của yếu tố văn hóa như: Sự hiếu học, ý chí tiến thủ cao của Nho giáo, lòng nhân ái vị tha của Phật giáo, sự tiến bộ của nhân loại, bình đẳng bác ái của học thuyết Mác – Lênin. Qua đó, có thể thấy đây là một yếu tố có ảnh hưởng không nhỏ đến năng lực hiệu quả sản xuất của người lao động trong DN. Yếu tố về giáo dục đào tạo: Giáo dục và đào tạo là khâu then chốt, quyết định chất lượng nguồn nhân lực. Nền tảng tri thức CMKT cao hay thấp tùy thuộc rất lớn vào kết quả giáo dục đào tạo.
Nguồn nhân lực lớn về số lượng nhưng ít được giáo dục và đào tạo sẽ có chất lượng thấp. Nguồn nhân lực đó sẽ không có được những kỹ năng, kỹ xảo tốt để thực hiện công việc dẫn tới năng suất và chất lượng công việc không cao. “Mỗi người lao động là tổng hợp của các năng lực bẩm sinh, sức lao động tự có cộng với các kỹ năng chuyên biệt tiếp thu được thông qua giáo dục và đào tạo” [9,tr4]. Như vậy, yếu tố giáo dục đào tạo không chỉ ảnh hưởng trực tiếp mà còn tác động lâu dài đến nguồn lực con người.
Sự hội nhập kinh tế quốc tế và xu hướng toàn cầu hóa cũng là yếu tố ảnh hưởng đến chất lượng nguồn nhân lực. Sự liên doanh, liên kết giữa các tổ chức kinh tế trên phạm vi khu vực và thế giới làm nảy sinh nhu cầu về nguồn nhân lực chất lượng cao có khả năng 13 đáp ứng được yêu cầu trong điều kiện cạnh tranh và hội nhập. Để đáp ứng ngày càng cao nhu cầu về nguồn nhân lực chất lượng, người lao động phải trang bị cho mình các kỹ năng cần thiết để tham gia vào hội nhập vì vậy trình độ của nguồn nhân lực được nâng cao. Các yếu tố chủ quan Mỗi doanh nghiệp muốn phát triển toàn diện và bền vững thì phải xây dựng cho mình các mục tiêu, chiến lược chức năng về nguồn nhân lực, tài chính, marketing.