Luận văn: Giải pháp giảm nghèo bền vững cho đồng bào dân tộc thiểu số huyện Văn Bàn, Lào Cai

Luận văn thạc sĩ đề xuất giải pháp giảm nghèo bền vững cho đồng bào dân tộc thiểu số tại huyện Văn Bàn, tỉnh Lào Cai, nhằm cải thiện đời sống kinh tế - xã hội.

• Tác giả: Bùi Ánh Dương
• Người hướng dẫn: PGS. Lê Sỹ Trung
• Trường học: Đại học Nông Lâm - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Phát triển nông thôn
• Đề tài: Giải pháp giảm nghèo bền vững cho đồng bào dân tộc thiểu số tại huyện Văn Bàn, tỉnh Lào Cai
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• TRÍCH YẾU LUẬN VĂN
• MỞ ĐẦU
• Tính cấp thiết của đề tài
• Mục tiêu của đề tài nghiên cứu
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Ý nghĩa và đóng góp của đề tài
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1. Cơ sở lý luận về giảm nghèo bền vững cho đồng bào dân tộc thiểu số
• 1.1.1. Một số khái niệm về giảm nghèo bền vững
• 1.1.2. Chuẩn mực xác định nghèo đói
• 1.1.3. Lý luận về giảm nghèo bền vững
• 1.2. Cơ sở thực tiễn
• 1.2.1. Kinh nghiệm giảm nghèo trên thế giới
• 1.2.2. Kinh nghiệm giảm nghèo ở một số địa phương của Việt Nam
• 1.3. Các nghiên cứu có liên quan
• 2. CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM ĐỊA BÀN, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đặc điểm địa bàn
• 2.1.1. Đặc điểm địa hình
• 2.1.2. Điều kiện kinh tế xã hội
• 2.2. Nội dung nghiên cứu
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3.1. Phương pháp thu thập thông tin
• 2.3.1.1. Thu thập thông tin thứ cấp
• 2.3.2. Phương pháp phân tích thông tin
• 2.3.3. Hệ thống chỉ tiêu phân tích
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Thực trạng nghèo của đồng bào dân tộc thiểu số huyện Văn Bàn
• 3.1.1. Thực trạng giảm nghèo trên địa bàn huyện Văn Bàn, tỉnh Lào Cai
• 3.1.2. Thực trạng nghèo của đồng bào thiểu số của 03 xã nghiên cứu
• 3.1.3. Thực trạng nghèo đa chiều của các hộ nghiên cứu
• 3.1.4. Đánh giá việc thực hiện các giải pháp giảm nghèo bền vững tại huyện Văn Bàn
• 3.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến nghèo đói của người dân
• 3.2.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.2.2. Tập quán sinh hoạt và sản xuất
• 3.2.3. Bệnh tật và sức khoẻ
• 3.2.4. Xuất phát điểm về kinh tế
• 3.2.5. Do cơ chế, chính sách của Nhà nước
• 3.2.6. Nghèo do thiếu vốn và sử dụng vốn không hiệu quả
• 3.2.7. Nghèo do thiếu kiến thức khoa học kỹ thuật áp dụng cho sản xuất
• 3.2.8. Nghèo đói do thiếu phương tiện sản xuất
• 3.2.9. Nghèo do thiếu đất sản xuất
• 3.2.10. Đói nghèo do đông người ăn theo
• 3.2.11. Đánh giá chung về các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển phát triển kinh tế của khu vục nghiên cứu
• 3.3. Định hướng, mục tiêu và giải pháp giảm nghèo bền vững cho đồng bào các dân tộc thiểu số tại huyện Văn Bàn
• 3.3.1. Định hướng giảm nghèo bền vững cho đồng bào các dân tộc thiểu số tại huyện Văn Bàn
• 3.3.2. Mục tiêu giảm nghèo bền vững cho đồng bào các dân tộc thiểu số tại huyện Văn Bàn
• 3.3.3. Giải pháp phát triển sản xuất nâng cao thu nhập cho đồng bào dân tộc DTTS huyện Văn Bàn
• 3.3.3.1. Quy hoạch phát triển
• 3.3.3.2. Nhóm giải pháp về đất đai
• 3.3.3.3. Nhóm giải pháp về vốn
• 3.3.3.4. Nhóm giải pháp về phát triển nguồn nhân lực
• 3.3.3.5. Nhóm giải pháp về khoa học kỹ thuật
• 3.3.3.6. Nhóm giải pháp xây dựng kết cấu hạ tầng nông thôn
• 3.3.3.7. Nhóm giải pháp về chính sách
• 3.3.3.8. Nhóm giải pháp nâng vai trò, trách nhiệm của chính quyền địa phương
• 3.3.3.9. Giải pháp về thị trường
• 3.3.3.10. Giải pháp phát triển du lịch bền vững
• 3.3.3.11. Đào tạo nghề và xuất khẩu lao động
• 3.3.3.12. Bảo tồn, giữ gìn và phát huy giá trị văn hóa dân tộc thiểu số
• 3.3.3.13. Nâng cao chất lượng và hiệu quả hoạt động của hệ thống chính trị, phát huy vai trò của Mặt trận, các đoàn thể chính trị - xã hội trong thực hiện công tác xoá đói, giảm nghèo vùng đồng bào DTTS huyện Văn Bàn
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giải pháp giảm nghèo bền vững

Giải pháp giảm nghèo bền vững là trọng tâm của nghiên cứu, tập trung vào việc cải thiện đời sống của đồng bào dân tộc thiểu số tại Văn Bàn, Lào Cai. Các giải pháp được đề xuất nhằm đảm bảo sự phát triển kinh tế, xã hội và môi trường một cách cân đối. Nghiên cứu chỉ ra rằng, để đạt được mục tiêu này, cần kết hợp giữa hỗ trợ cộng đồng, chính sách giảm nghèo và phát triển bền vững.

1.1. Hỗ trợ cộng đồng

Hỗ trợ cộng đồng đóng vai trò quan trọng trong việc giảm nghèo bền vững. Các chương trình hỗ trợ như đào tạo nghề, cung cấp vốn và kỹ thuật sản xuất giúp người dân nâng cao thu nhập. Nghiên cứu nhấn mạnh sự cần thiết của việc tăng cường sự tham gia của cộng đồng trong các dự án phát triển, đảm bảo tính bền vững và hiệu quả.

1.2. Chính sách giảm nghèo

Chính sách giảm nghèo cần được điều chỉnh phù hợp với đặc thù của đồng bào dân tộc thiểu số. Nghiên cứu đề xuất các chính sách tập trung vào việc cải thiện cơ sở hạ tầng, nâng cao chất lượng giáo dục và y tế. Đồng thời, cần có cơ chế giám sát và đánh giá hiệu quả của các chính sách này để đảm bảo mục tiêu giảm nghèo bền vững.

II. Phát triển bền vững

Phát triển bền vững là yếu tố then chốt trong việc giảm nghèo tại Văn Bàn, Lào Cai. Nghiên cứu chỉ ra rằng, việc kết hợp giữa phát triển kinh tế và bảo tồn văn hóa dân tộc là cần thiết. Các giải pháp phát triển bền vững bao gồm việc khai thác hiệu quả các tiềm năng kinh tế địa phương, đồng thời bảo vệ môi trường và văn hóa truyền thống.

2.1. Kinh tế địa phương

Kinh tế địa phương cần được phát triển dựa trên các thế mạnh sẵn có như nông nghiệp, lâm nghiệp và du lịch. Nghiên cứu đề xuất các giải pháp như quy hoạch phát triển nông nghiệp, hỗ trợ vốn và kỹ thuật cho người dân. Điều này giúp tăng thu nhập và giảm tỷ lệ nghèo một cách bền vững.

2.2. Bảo tồn văn hóa dân tộc

Bảo tồn văn hóa dân tộc là một phần không thể thiếu trong quá trình phát triển bền vững. Nghiên cứu nhấn mạnh việc duy trì và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào dân tộc thiểu số. Các chương trình văn hóa, lễ hội và du lịch cộng đồng được đề xuất để vừa bảo tồn văn hóa, vừa tạo thêm nguồn thu nhập cho người dân.

III. Nâng cao đời sống

Nâng cao đời sống là mục tiêu cuối cùng của các giải pháp giảm nghèo bền vững. Nghiên cứu chỉ ra rằng, việc cải thiện chất lượng cuộc sống của đồng bào dân tộc thiểu số tại Văn Bàn, Lào Cai cần được thực hiện thông qua việc nâng cao thu nhập, cải thiện điều kiện sống và tiếp cận các dịch vụ xã hội cơ bản.

3.1. Cải thiện thu nhập

Cải thiện thu nhập là yếu tố quan trọng trong việc nâng cao đời sống. Nghiên cứu đề xuất các giải pháp như phát triển các ngành nghề truyền thống, hỗ trợ xuất khẩu lao động và phát triển du lịch cộng đồng. Những giải pháp này giúp người dân có thêm nguồn thu nhập ổn định, từ đó giảm tỷ lệ nghèo một cách bền vững.

3.2. Tiếp cận dịch vụ xã hội

Tiếp cận dịch vụ xã hội là yếu tố then chốt trong việc nâng cao chất lượng cuộc sống. Nghiên cứu nhấn mạnh sự cần thiết của việc cải thiện hệ thống giáo dục, y tế và cơ sở hạ tầng tại các vùng sâu, vùng xa. Điều này giúp người dân có điều kiện sống tốt hơn và giảm nguy cơ tái nghèo.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thực trạng nghèo đói tại Việt Nam luôn phản ánh sự phân hóa sâu sắc theo vùng miền và thành phần dân cư. Mặc dù đồng bào dân tộc thiểu số chỉ chiếm khoảng 15% tổng dân số cả nước, nhưng nhóm đối tượng này lại chiếm tới 47% tổng số người nghèo và 68% số người nghèo cùng cực. Huyện Văn Bàn, tỉnh Lào Cai là địa bàn có vị trí chiến lược trọng yếu với tổng diện tích tự nhiên 142.345,46 ha và tỷ lệ đồng bào dân tộc thiểu số chiếm tới 84,64% dân số toàn huyện, tương ứng 74.316 người trong tổng số 87.802 nhân khẩu.

Nhận diện được tính cấp thiết của vấn đề, luận văn thạc sĩ chuyên ngành Phát triển nông thôn của tác giả Bùi Ánh Dương tập trung nghiên cứu thực trạng và đề xuất giải pháp giảm nghèo bền vững cho đồng bào dân tộc thiểu số tại huyện Văn Bàn. Giai đoạn 2015 - 2018 chứng kiến nỗ lực lớn của địa phương khi tỷ lệ hộ nghèo toàn huyện giảm mạnh từ 35,17% xuống còn 17,64%, tương đương mức giảm 17,53 điểm phần trăm. Tuy nhiên, tính bền vững của kết quả này vẫn là một thách thức nghiêm trọng khi hộ nghèo dân tộc thiểu số chiếm tới trên 86,72% tổng số hộ nghèo toàn huyện, đồng thời 14 trong tổng số 23 đơn vị hành chính cấp xã vẫn thuộc diện đặc biệt khó khăn theo Chương trình 135.

Phạm vi nghiên cứu tập trung thu thập số liệu thứ cấp giai đoạn 2015 - 2018 và dữ liệu điều tra sơ cấp thực địa năm 2018 tại 3 xã đại diện cho 3 tiểu vùng sinh thái - kinh tế. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn to lớn trong việc cung cấp cơ sở khoa học để điều chỉnh chính sách an sinh xã hội, thúc đẩy tái cơ cấu kinh tế nông nghiệp và nâng cao thu nhập bền vững cho người dân địa phương đến năm 2025.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng khung lý thuyết tiếp cận nghèo đa chiều theo Quyết định số 59/2015/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ và Khung sinh kế bền vững của Bộ Phát triển Quốc tế Anh. Khung lý thuyết này kết hợp đánh giá mức độ thỏa mãn nhu cầu thu nhập tối thiểu với việc tiếp cận 5 dịch vụ xã hội cơ bản bao gồm y tế, giáo dục, nhà ở, nước sạch và vệ sinh, thông tin thông qua 10 chỉ số đo lường thiếu hụt cụ thể.

Các khái niệm cốt lõi được vận dụng xuyên suốt bao gồm nghèo kinh niên, thoát nghèo, tái nghèo và thoát nghèo bền vững. Một hộ gia đình được xác định là thoát nghèo bền vững khi duy trì được mức thu nhập bình quân đầu người cao hơn chuẩn nghèo nông thôn 700.000 đồng/người/tháng và chuẩn cận nghèo 1.000.000 đồng/người/tháng, đồng thời có đầy đủ năng lực sinh kế và khả năng chống chịu trước các cú sốc tự nhiên, rủi ro dịch bệnh hoặc biến động kinh tế vĩ mô mà không rơi trở lại chuẩn nghèo.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp từ các báo cáo định kỳ giai đoạn 2015 - 2018 của Ủy ban nhân dân huyện Văn Bàn, Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Chi cục Thống kê huyện. Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua phương pháp đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia và phỏng vấn trực tiếp bằng bảng hỏi soạn sẵn.

Cỡ mẫu nghiên cứu được xác định theo công thức Slovin với mức sai số cho phép 0,05 và độ tin cậy 95%, chọn ra 120 hộ gia đình dân tộc thiểu số tại 3 xã đại diện:

• Xã Văn Sơn (Vùng 1 - vùng thuận lợi, cơ sở hạ tầng phát triển): 30 hộ.
• Xã Khánh Yên Thượng (Vùng 2 - vùng trung bình): 30 hộ.
• Xã Nậm Dạng (Vùng 3 - vùng cao, đặc biệt khó khăn): 60 hộ.

Phương pháp thống kê mô tả và phương pháp so sánh số tuyệt đối, số tương đối được lựa chọn làm công cụ phân tích chủ đạo. Việc kết hợp này cho phép lượng hóa chính xác tốc độ biến động của các chỉ tiêu kinh tế - xã hội, làm rõ mức độ đóng góp của từng nguồn lực sinh kế và đánh giá sự chênh lệch mức sống giữa các nhóm hộ một cách khách quan.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích số liệu thực tế giai đoạn 2015 - 2018 tại huyện Văn Bàn cho thấy bốn phát hiện quan trọng:

Thứ nhất, tốc độ giảm nghèo đạt kết quả khả quan nhưng tiềm ẩn nguy cơ tái nghèo cao. Tỷ lệ hộ nghèo giảm từ 35,17% năm 2015 xuống 17,64% năm 2018 (tương ứng còn 3.507 hộ), nhưng tỷ lệ hộ cận nghèo vẫn duy trì ở mức cao 13,16% (với 2.616 hộ). Nhóm đối tượng dân tộc thiểu số chiếm đại đa số trong danh sách hộ nghèo với tỷ lệ 86,72%.

Thứ hai, nguyên nhân nghèo tập trung chủ yếu vào yếu tố thu nhập. Có tới 90,8% số hộ nghèo do không đạt chuẩn thu nhập, trong khi nghèo do thiếu hụt các chỉ số dịch vụ xã hội cơ bản chiếm 9,2%.

Thứ ba, sự phân hóa nghèo đói sâu sắc theo địa bàn cư trú. Các xã vùng 3 có tỷ lệ nghèo rất cao như Nậm Chày 48,82%, Thẳm Dương 37,56%, Nậm Xây 37,15%, Sơn Thủy 36,51%. Ngược lại, các xã vùng thấp có tỷ lệ nghèo dưới 10% như Văn Sơn 5,34%, Khánh Yên Thượng 5,57%, Khánh Yên Hạ 6,71%.

Thứ tư, hạn chế nghiêm trọng về năng lực sinh kế và tư liệu sản xuất. Khảo sát 120 hộ cho thấy 81,8% chủ hộ là nam giới, 80,8% hộ gia đình đang ở nhà bán kiên cố. Mặc dù 100% hộ sở hữu tivi và máy tuốt lúa nhỏ phục vụ sinh hoạt, nhưng các hộ hoàn toàn thiếu thốn các loại máy kéo, máy làm đất và máy gặt cơ giới hóa phục vụ sản xuất hàng hóa lớn.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân dẫn đến tình trạng đói nghèo dai dẳng của đồng bào dân tộc thiểu số xuất phát từ ba rào cản chính: trình độ học vấn và chuyên môn của chủ hộ còn thấp làm hạn chế khả năng tiếp cận tiến bộ kỹ thuật; quy mô hộ gia đình đông con tạo gánh nặng lớn về số người ăn theo; và sự thiếu hụt đất sản xuất cũng như vốn đầu tư hiệu quả. Về mặt tự nhiên, địa hình có trên 90% diện tích đồi núi cao với độ dốc phổ biến 25 - 35 độ, thường xuyên chịu ảnh hưởng của lũ quét, sương muối và gió khô nóng đã làm gia tăng tính tổn thương của các hoạt động nông nghiệp.

So với kinh nghiệm giảm nghèo của tỉnh Tuyên Quang (giảm bình quân 7,1 điểm phần trăm mỗi năm) hay toàn tỉnh Lào Cai giai đoạn trước, Văn Bàn có xuất phát điểm thấp hơn do diện tích đất lâm nghiệp chiếm tới 85,04% nhưng hiệu quả kinh tế từ rừng chưa được khai thác tương xứng.

Để trực quan hóa các kết luận trên, dữ liệu nghiên cứu có thể được thể hiện qua biểu đồ cột so sánh tốc độ giảm nghèo giữa các xã vùng 1 và vùng 3, kết hợp biểu đồ tròn minh họa cơ cấu nguyên nhân nghèo đói theo các nhóm vốn sinh kế. Cách tiếp cận này giúp các nhà quản lý thấy rõ sự chênh lệch vùng miền để phân bổ nguồn ngân sách mục tiêu một cách hợp lý.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm hiện thực hóa mục tiêu đưa Văn Bàn trở thành huyện phát triển khá của tỉnh Lào Cai vào năm 2025, hệ thống giải pháp đồng bộ được đề xuất như sau:

Thứ nhất, quy hoạch phát triển nông - lâm nghiệp gắn với khai thác bền vững quỹ đất. Ủy ban nhân dân huyện cần tập trung khai thác hiệu quả 89.525 ha đất lâm nghiệp, đẩy mạnh trồng rừng sản xuất và nhân rộng mô hình cây dược liệu có giá trị kinh tế cao như sa nhân tím, thảo quả nhằm nâng sản lượng lên trên 25.000 tấn mỗi năm trong giai đoạn 2020 - 2023.

Thứ hai, mở rộng chính sách tín dụng ưu đãi và hướng dẫn sử dụng vốn. Chi nhánh Ngân hàng Chính sách Xã hội huyện Văn Bàn phối hợp cùng các tổ chức đoàn thể giải ngân vốn vay cho 100% hộ nghèo và cận nghèo dân tộc thiểu số có nhu cầu sản xuất, nâng mức cho vay bình quân lên 50 - 80 triệu đồng/hộ, kết hợp giám sát chặt chẽ phương án sản xuất định kỳ hàng quý.

Thứ ba, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và đào tạo nghề nông thôn. Phòng Lao động - Thương binh và Xã hội chủ trì phối hợp với các cơ sở đào tạo tổ chức dạy nghề cho ít nhất 1.500 lao động mỗi năm, phấn đấu nâng tỷ lệ lao động qua đào tạo của huyện đạt trên 45% vào năm 2025, đồng thời mở rộng tư vấn xuất khẩu lao động sang các thị trường có thu nhập ổn định.

Thứ tư, đầu tư hoàn thiện kết cấu hạ tầng nông thôn và kết nối thị trường tiêu thụ. Đơn vị quản lý hạ tầng tập trung kiên cố hóa 100% hệ thống đường giao thông liên thôn bản tại 14 xã đặc biệt khó khăn, nâng cấp kênh mương tưới tiêu và phát triển các tour du lịch sinh thái bản địa tại Thác Bay Liêm Phú gắn với làng văn hóa ẩm thực dân tộc Tày trong giai đoạn 2021 - 2025.

Thứ năm, tăng cường vai trò lãnh đạo và công tác giám sát đánh giá đa chiều. Ban Chỉ đạo Giảm nghèo huyện thường xuyên rà soát, đo lường các chỉ số thiếu hụt dịch vụ xã hội cơ bản, bảo đảm mức giảm tỷ lệ nghèo bình quân hàng năm từ 3,5% đến 4,0% một cách bền vững.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn cung cấp nhiều giá trị thực tiễn và học thuật cho bốn nhóm đối tượng chính:

Nhóm cán bộ quản lý và hoạch định chính sách cấp tỉnh, huyện: Đội ngũ lãnh đạo Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân, Phòng Lao động - Thương binh và Xã hội huyện Văn Bàn có thể sử dụng kết quả đánh giá phân vùng nghèo đói để xây dựng kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội và phân bổ nguồn lực Chương trình mục tiêu quốc gia giai đoạn 2021 - 2025.

Nhóm nghiên cứu, giảng viên và học viên cao học: Các nhà khoa học thuộc chuyên ngành Phát triển nông thôn, Kinh tế nông nghiệp, Xã hội học có thể khai thác khung lý thuyết nghèo đa chiều, bộ công cụ phỏng vấn hộ gia đình và phương pháp phân tích mẫu Slovin làm tài liệu tham khảo cho các công trình nghiên cứu tương đồng tại vùng Tây Bắc.

Nhóm cán bộ khuyến nông và tổ chức chính trị - xã hội địa phương: Hội Nông dân, Hội Phụ nữ, Đoàn Thanh niên có thể áp dụng trực tiếp các mô hình sinh kế trồng sa nhân tím, thảo quả và kỹ thuật chăn nuôi phù hợp với điều kiện khí hậu vùng cao để hướng dẫn người dân tổ chức sản xuất.

Nhóm các tổ chức phi chính phủ và ban quản lý dự án phát triển: Các tổ chức phát triển cộng đồng có thể dựa vào các chỉ số thiếu hụt về nhà ở kiên cố và nguồn nước sinh hoạt của 120 hộ điều tra để thiết kế các dự án viện trợ an sinh xã hội, tài trợ sinh kế và nâng cao năng lực thích ứng biến đổi khí hậu tại 14 xã đặc biệt khó khăn.

Câu hỏi thường gặp

Câu hỏi: Đâu là nguyên nhân cốt lõi khiến tỷ lệ tái nghèo ở huyện Văn Bàn vẫn ở mức cao? Trả lời: Tái nghèo bắt nguồn từ ba nguyên nhân chính: sinh kế thuần nông phụ thuộc lớn vào thời tiết cực đoan như lũ quét và sương muối; trình độ học vấn của chủ hộ thấp khiến việc ứng dụng khoa học kỹ thuật bị hạn chế; quy mô gia đình đông con tạo gánh nặng chi tiêu lớn trong khi nguồn vốn tích lũy mỏng.

Câu hỏi: Vì sao luận văn lựa chọn nghiên cứu điểm tại 3 xã Văn Sơn, Khánh Yên Thượng và Nậm Dạng? Trả lời: Ba xã này đại diện chính xác cho ba vùng kinh tế sinh thái của huyện Văn Bàn. Xã Văn Sơn thuộc vùng 1 có hạ tầng thuận lợi với tỷ lệ nghèo 5,34%; xã Khánh Yên Thượng thuộc vùng 2 trung bình với tỷ lệ nghèo 5,57%; xã Nậm Dạng thuộc vùng 3 đặc biệt khó khăn có tỷ lệ nghèo lên tới 24,72%.

Câu hỏi: Tiêu chí chuẩn nghèo đa chiều giai đoạn 2016 - 2020 được áp dụng như thế nào trong luận văn? Trả lời: Luận văn căn cứ theo Quyết định số 59/2015/QĐ-TTg, kết hợp tiêu chí thu nhập dưới 700.000 đồng/người/tháng tại nông thôn với mức độ thiếu hụt từ 3 chỉ số trở lên trong 10 chỉ số đo lường 5 dịch vụ xã hội cơ bản gồm y tế, giáo dục, nhà ở, nước sạch vệ sinh và thông tin.

Câu hỏi: Luận văn đề xuất mô hình kinh tế mũi nhọn nào nhằm gia tăng thu nhập cho đồng bào vùng cao? Trả lời: Tác giả đề xuất mở rộng diện tích trồng cây dược liệu giá trị cao như sa nhân tím và thảo quả cho sản lượng trên 25.000 tấn/năm, kết hợp phát triển kinh tế rừng sản xuất trên 89.525 ha đất lâm nghiệp và xây dựng mô hình du lịch sinh thái gắn với bản sắc văn hóa dân tộc Tày.

Câu hỏi: Mục tiêu giảm nghèo bền vững của huyện Văn Bàn đến năm 2025 được xác định ra sao? Trả lời: Địa phương đặt mục tiêu giảm tỷ lệ hộ nghèo bình quân từ 3,5% đến 4,0% mỗi năm, phấn đấu đưa Văn Bàn thoát khỏi danh sách huyện nghèo để trở thành huyện phát triển khá của tỉnh Lào Cai vào năm 2025 gắn liền với chương trình xây dựng nông thôn mới.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa sâu sắc cơ sở lý luận và thực tiễn về công tác giảm nghèo đa chiều bền vững cho đồng bào dân tộc thiểu số tại vùng miền núi phía Bắc.
• Đánh giá xác thực kết quả giảm tỷ lệ hộ nghèo ấn tượng tại huyện Văn Bàn từ 35,17% năm 2015 xuống 17,64% năm 2018, đồng thời chỉ rõ thách thức khi hộ nghèo dân tộc thiểu số chiếm 86,72%.
• Làm rõ cấu trúc nghèo đói thông qua điều tra thực địa 120 hộ tại 3 tiểu vùng sinh thái, xác định 90,8% hộ nghèo do thiếu hụt tiêu chí thu nhập.
• Đề xuất 5 nhóm giải pháp chiến lược bao gồm phát triển kinh tế lâm nghiệp, mở rộng tín dụng ưu đãi, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, hoàn thiện hạ tầng và tăng cường quản lý nhà nước.
• Xác lập lộ trình hành động giai đoạn 2020 - 2025 với mục tiêu đưa huyện Văn Bàn thoát nghèo toàn diện và bền vững.

Công trình là tài liệu tham khảo khoa học có giá trị ứng dụng cao cho các cấp ủy Đảng, chính quyền và các nhà nghiên cứu phát triển nông thôn. Các cơ quan quản lý và tổ chức xã hội hãy chủ động khai thác các giải pháp trong luận văn để triển khai hiệu quả chương trình giảm nghèo đa chiều tại địa phương ngay hôm nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI 1. Cơ sở lý luận về giảm nghèo bền vững cho đồng bào dân tộc thiểu số 1. Một số khái niệm về giảm nghèo bền vững Việt Nam thừa nhận quan điểm về đói nghèo của Hội nghị chống đói nghèo khu vực Châu Á - Thái Bình Dương do ESCAP tổ chức tại Băng Kok - Thái Lan vào tháng 9/1993. Khái niệm đói nghèo được thể hiện như sau: + Khái niệm về nghèo “Nghèo là tình trạng của một bộ phận dân cư không được hưởng và thỏa mãn những nhu cầu cơ bản của con người mà các nhu cầu này đã được xã hội thừa nhận tùy theo trình độ phát triển kinh tế xã hội và phong tục tập quán của từng địa phương” (Nguyễn Thị Bình và cs, 2006).

Nói một cách cụ thể hơn, nghèo là tình trạng một bộ phận dân cư có mức sống ở mức tối thiểu, không thỏa mãn nhu cầu cơ bản của con người. Nhu cầu cơ bản ở đây chính là cái thiết yếu, cái tối thiểu để duy trì sự tồn tại của con người. Nhu cầu ăn, mặc, ở, y tế, giáo dục, đi lại, giao tiếp, v.v… + Khái niệm về đói “Đói là một bộ phận của những người nghèo có mức sống dưới mức tối thiểu như: cơm không đủ ăn, áo không đủ mặc, thu nhập không duy trì cuộc sống” (Nguyễn Thị Bình và cs, 2006). “Nghèo tuyệt đối là tình trạng một bộ phận dân cư không có khả năng thỏa mãn các nhu cầu tối thiểu để duy trì cuộc sống.

Trên thực tế một bộ phận lớn dân cư nghèo tuyệt đối rơi vào tình trạng đói và thiếu ăn” (Nguyễn Thị Bình và cs, 2006). “Nghèo tương đối là tình trạng một bộ phận dân cư có mức sống dưới mức trung bình của cộng đồng tại địa phương” (Nguyễn Thị Bình và cs, 2006). Nghèo còn được nhận diện ở bốn khía cạnh là không gian, thời gian, môi trường và giới. Về thời gian: Phần lớn người nghèo có mức sống dưới mức được xác định như một chuẩn thấp nhất có thể chấp nhận trong một thời gian dài (cũng cần phải bổ sung vào số người này những người nghèo tình thế do thất nghiệp do thiên tai, rủi do hay do con người gây ra) (Nguyễn Vũ Phúc, 2012).

5 Về giới: Phần lớn người nghèo ở các nước đều là phụ nữ. Mặc dù trong gia đình, nam giới là chủ nhưng phụ nữ vẫn phải gánh chịu nhiều hơn gánh nặng của nghèo (Nguyễn Vũ Phúc, 2012). Về không gian: Nghèo diễn ra chủ yếu ở nông thôn, miền núi, vùng sâu, vùng xa, v.v… Dù nền kinh tế có phát triển đến thế nào chăng nữa, dân cư ở các vùng kể trên vẫn dễ bị rơi vào nghèo (Nguyễn Vũ Phúc, 2012). Về môi trường: Hầu hết những người nghèo đều phải sống trong môi trường khắc nhiệt và xuống cấp nghiêm trọng, bởi vì những người nghèo không đủ khả năng và điều kiện gìn giữ, đảm bảo và cải thiện môi trường sống (Nguyễn Vũ Phúc, 2012).

Tóm lại: Những quan niệm về nghèo đói do các cách tiếp cận khác nhau nên có những ý kiến khác nhau, nghèo là một khái niệm tương đối và có tính biến đổi. Các chỉ số xác định giới hạn nghèo không phải là cứng nhắc và bất biến. Nó biến đổi tùy theo sự chênh lệch, sự khác biệt giữa các vùng, miền, quốc gia. + Khái niệm giảm nghèo bền vững: Giảm nghèo bền vững là một khái niệm mới và trong thời gian gần đây được đưa vào sử dụng trên các diễn đàn, trên các hội nghị, hội thảo và các chính sách vĩ mô về công tác xoá đói giảm nghèo.

Tuy nhiên, đến nay chúng ta vẫn chưa có một khái niệm cụ thể nào về thuật ngữ này. Do vậy, để tìm hiểu khái niệm về giảm nghèo bền vững chúng ta cần phải tìm hiểu rộng hơn về các vấn đề này, nó bao gồm các nội dung về giảm nghèo và phát triển bền vững. Trước khi bàn về giảm nghèo và phát triển bền vững, cần tìm hiểu một số thuật ngữ hay sử dụng như nghèo kinh niên, thoát nghèo, tái nghèo, rơi xuống nghèo và thoát nghèo bền vững. Nghèo kinh niên: Một hộ được coi là nghèo kinh niên là hộ chưa bao giờ có thu nhập bình quân đầu người cao hơn mức nghèo theo chuẩn nghèo cho từng khu vực và trong từng giai đoạn khác nhau.

Thoát nghèo: Một hộ được coi là thoát nghèo khi hộ đang là hộ nghèo theo chuẩn nghèo, đã có được thu nhập bình quân đầu người cao hơn mức nghèo theo chuẩn nghèo cho từng khu vực và trong từng giai đoạn khác nhau. Trong giai đoạn 2011-2015 hộ thoát nghèo là những hộ đang là hộ nghèo vươn lên hộ có mức thu nhập trên 400.000 đồng/người/tháng đối với khu vực nông thôn và trên 500.000 đồng/người/tháng đối với thành thị được coi là hộ thoát nghèo. 6 Tái nghèo: Một hộ được gọi là tái nghèo khi hộ đó đã thoát nghèo nhưng vì nguyên nhân nào đó đã không còn đủ khả năng ứng phó với những bất lợi trong cuộc sống dẫn đến đói nghèo, tức là có mức thu nhập thấp hơn mức chuẩn nghèo cho từng khu vực và trong từng giai đoạn. Thoát nghèo bền vững: Một hộ được gọi là thoát nghèo bền vững nếu đang là hộ nghèo đã có thu nhập ổn định và phát triển có mức thu nhập trên mức chuẩn nghèo cho từng khu vực, trong từng giai đoạn (kể cả việc tăng mức chuẩn nghèo), họ không bị tái nghèo và có các kỹ năng, đủ năng lực để ứng phó với những bất lợi xảy ra (Thái Phúc Thành, 2014).

Chuẩn mực xác định nghèo đói 1. Chuẩn mực xác định nghèo đói trên thế giới: Để đánh giá nghèo đói Liên hợp quốc (UNDP) dùng cách tính dựa trên cơ sở phân phối thu nhập cho từng cá nhân hoặc hộ gia đình nhận được trong thời gian nhất định. Nó không quan tâm đến nguồn mang lại thu nhập hay môi trường sống của dân cư mà chia đều cho mọi thành phần dân cư. Phương pháp tính là: Đem chia dân số của 1 nước, 1 châu lục hoặc toàn cầu ra làm 5 nhóm, mỗi nhóm có 20% dân số bao gồm: rất giàu, giàu, trung bình, nghèo, rất nghèo.

Theo cách tính này vào những năm 1990 thì 20% dân số giàu nhất chiếm 82,7% thu nhập toàn thế giới, trong khi 20% người nghèo nhất chỉ chiếm 1,4% thu nhập toàn thế giới. Theo quan điểm chung của nhiều nước, hộ nghèo là hộ có thu nhập dưới 1/3 mức trung bình của xã hội. Do đặc điểm của nền KT - XH và sức mua của đồng tiền khác nhau, chuẩn nghèo theo thu nhập (tính theo USD) cũng khác nhau ở từng quốc gia. Ở một số nước có thu nhập cao, chuẩn nghèo được xác định là 14USD/người/ngày.

Trong khi đó chuẩn nghèo của Malaixia là 28USD/người/tháng, Srilanca là 17USD/người/tháng, v.v… Ở Việt Nam khoảng 600USD/người/năm, nên so diện chung của thế giới nước ta là nước nghèo khó. Do đó, không thể lấy mức nghèo của WB để xác định nghèo của Việt Nam (Nguyễn Vũ Phúc, 2012). Xác định tiêu trí chuẩn nghèo của Việt Nam: - Phương pháp xác định chuẩn nghèo đói theo tiêu chuẩn quốc gia. Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội là cơ quan thường trực của chương trình XĐGN đã tiến hành rà soát chuẩn nghèo qua các thời kì.

Lúc đầu, nghèo được xác định dựa trên các chỉ tiêu nhu cầu, sau đó chuyển sang chỉ tiêu thu nhập (bảng 1. Quy định về chuẩn nghèo đói (theo tiêu chuẩn quốc gia) Chuẩn nghèo đói Phân loại người Mức thu nhập bình qua các giai đoạn nghèo đói quân/người/tháng Nghèo (KV nông thôn, miền Dưới 80.000 đồng núi, hải đảo) 2001 - 2005 (mức thu Nghèo (KV nông thôn, đồng nhập tính bằng tiền) Dưới 100.000 đồng bằng trung du) Nghèo (KV thành thị) Dưới 150.000 đồng nhập tính bằng tiền) Nghèo (KV thành thị) Dưới 260.000 đồng Nghèo (KV nông thôn) Dưới 400.000 đồng nhập tính bằng tiền) Cận nghèo (KV nông thôn) 401.000 đồng Cận nghèo (KV thành thị) 501.000 đồng hoặc từ 700.000 đồng đến 1 triệu Nghèo (KV nông thôn) đồng và thiếu từ 3 chỉ số đo lường mức độ tiếp cận các dịch vụ xã hội 2016- 2020 (mức thu Dưới 900.000 đồng hoặc từ thập tính bằng tiền) 900.000 đồng đến 1,3 triệu Nghèo (KV thành thị) đồng và thiếu từ 3 chỉ số đo Cận nghèo (KV nông thôn) lường mức độ tiếp cận các Cận nghèo (KV thành thị) dịch vụ xã hội Trên 700.000 đồng Nguồn: Bộ LĐ-TB và XH (2015) Năm 2000, tỷ lệ hộ nghèo ở thành thị còn 6% và nông thôn 11,2%. Đầu năm 2001 khi thay đổi chuẩn nghèo đói, nước ta còn khoảng 2,8 triệu hộ nghèo (chiếm 17,11%) đến cuối năm 2005 còn khoảng 1,6 triệu hộ nghèo, chiếm khoảng 9,5% (Nguyễn Vũ Phúc, 2012). Khái niệm Khái niệm nghèo về tiền thường được áp dụng trong nghiên cứu về đói nghèo trên thế giới.

Tuy nhiên, tình trạng nghèo không chỉ được đo lường bằng chi tiêu hay thu nhập, mà còn bằng các chỉ báo về mức sống chỉ ra phúc lợi kinh tế - xã hội mà hộ gia đình có được. Theo đó, người nghèo được tiếp cận theo hướng đa chiều, có nghĩa là không chỉ có mức thu nhập bình quân dưới chuẩn nghèo mà còn thiếu hụt ít nhất một trong những nhu cầu xã hội như giáo dục, y tế, an sinh xã hội, nhà ở, dịch vụ cơ bản tại nơi ở, lương thực thực phẩm…. Như vậy, khái niệm nghèo đa chiều được hiểu là tình trạng con người không được đáp ứng nhu cầu cơ bản trong cuộc sống. Trong những năm trước đây nghèo đói thường được đo lường thông qua thu nhập hoặc chi tiêu.

Chuẩn nghèo được xác định dựa trên mức chi tiêu đáp ứng những nhu cầu tối thiểu và được quy ra bằng tiền. Người nghèo hay hộ nghèo là những đối tượng có mức thu nhập hoặc chi tiêu thấp hơn chuẩn nghèo. Cách thức đo lường này đã duy trì trong thời gian dài và bắt đầu bộc lộ những hạn chế. Thứ nhất, một số nhu cầu cơ bản của con người không thể quy ra tiền (như tham gia xã hội, an ninh, vị thế xã hội, v.) hoặc không thể mua được bằng tiền (tiếp cận giao thông, thị trường, đường xá và các loại cơ sở hạ tầng khác, an ninh, môi trường, một số dịch vụ y tế/giáo dục công v.

Thứ hai, có những trường hợp hộ gia đình có tiền nhưng không chi tiêu vào việc đáp ứng những nhu cầu tối thiểu (do cả những lý do khách quan như không có sẵn dịch vụ hay lý do chủ quan như do tập tục văn hóa địa phương hay do chính nhận thức của người dân).