CHƯƠNG I: MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM KINH TẾ- XÃ HỘI CỦA TRUNG ĐÔNG VÀ CƠ SỞ ĐẨY MẠNH XUẤT KHẨU HÀNG HOÁ CỦA VIỆT NAM 1. Một số đặc điểm kinh tế-xã hội 1. Đặc điểm tự nhiên, xã hội 1. Khái niệm về khu vực Trung Đông Trung Đông là một khu vực lãnh thổ rộng lớn, có lịch sử và văn hoá lâu đời, là cầu nối giữa Châu Á, Châu Âu và Châu Phi.
Do tính chất phức tạp và đa dạng về địa lý, chính trị, văn hoá, tôn giáo nên hiện nay vẫn đang tồn tại một số cách phân loại khác nhau về khu vực này. Xét theo cách phân loại về tính chất và đặc điểm địa lý, khu vực Trung Đông hay Trung Cận Đông là các tên gọi để chỉ cùng một khu vực lục địa rộng lớn bao gồm vùng núi Cáp-ca-dơ, bán đảo Ả-rập, Thổ Nhĩ Kỳ và các cao nguyên Tiểu Á, Ác-mê-ni-a và I-ran. Xét theo cách phân loại dựa trên tính chất văn hoá, khái niệm Đại Trung Đông được Mỹ đưa ra và nhóm các nước công nghiệp phát triển (G8) sử dụng, bao gồm cả khu vực Tây Á và một số quốc gia ở khu vực Bắc Phi như Ai-Cập, An-giê-ri, Li-bi, Ma-rốc, Xu-đăng. Có một cách nhìn khác của người Châu Á, Trung Đông được gọi là khu vực Tây Á để phân biệt với Nam Á và Trung Á.
Theo cách này, dựa trên trên cơ sở địa - chính trị- kinh tế, Ngân hàng thế giới đưa ra khái niệm Trung Đông bao gồm 16 quốc gia, trong đó có 6 nước thuộc Hội đồng hợp tác Vùng Vịnh (GCC) là Ả-rập Xê-út, Các Tiểu vương quốc Ả-rập thống nhất (UAE), Cô-oét, Ô-man, Ba-ranh và Ca-ta; 10 nước còn lại là Pa-let- tin, I-ran, I-rắc, I-xra-en, Gioóc-đa-ni, Síp (phần Bắc), Li-băng, Xi-ry, Thổ Nhĩ Kỳ và Y-ê-men. Trong phạm vi của đề tài này sẽ tập trung đi sâu vào nghiên cứu các điều kiện kinh tế và xã hội của Trung Đông theo cách phân loại này của Ngân hàng thế giới. Vị trí địa lý và tài nguyên thiên nhiên - Vị trí địa lý Với diện tích hơn 6 triệu km2, Trung Đông nằm án ngữ trên con đường giao thương giữa Châu Á, Châu Âu và Châu Phi. Có thể thấy ranh giới cơ bản xác định khu vực Trung Đông với các lãnh thổ xung quanh như sau: I-ran thường được coi là biên giới ở phía Đông, giáp ranh với Pakistan thuộc về khu vực Nam Á và một số nước cộng hòa thuộc Liên Xô cũ ở vùng Trung Á; Thổ Nhĩ Kỳ là biên giới phía Tây Bắc và phía Bắc tiếp giáp với Châu Âu (3% diện tích của Thổ Nhĩ Kỳ nằm trên bán đảo Ban-căng); Biển Đỏ là ranh giới phân định giữa bán đảo Ả-rập với lục địa Châu Phi.
Bán đảo Ả-rập được coi là bán đảo lớn nhất thế giới và chiếm đa số diện tích của khu vực Trung Đông, trên bán đảo này có các quốc gia Ả-rập Xê- út, Y-ê-men, Ba-ranh, Ca-ta, Ô-man, UAE và Cô-oét Về cơ bản, Trung Đông là vùng đất khô cằn, đồng cỏ và hoang mạc. Đây là khu vực khan hiếm nước, có nhiều nơi có xu hướng mặn hoá và ô nhiễm đang tạo ra nhiều khó khăn cho việc cung cấp nước sinh hoạt và sản xuất. Chỉ có một số con sông chủ yếu chảy qua Trung Đông như sông Tigris và sông Euphrate là có khả năng cung cấp nước tưới tiêu cho nông nghiệp. Xét về địa hình, khu vực Trung Đông đa số là sa mạc khô cằn và cao nguyên, đồi núi gấp khúc.
Những vùng đất thấp của Trung Đông thuộc về I-ran, Y-ê-men và một phần Thổ Nhĩ Kỳ, trong đó bao gồm cả những vùng núi đá. Vùng đồng bằng rộng lớn của Anatolia của Thổ Nhĩ Kỳ nằm giữa dãy núi Pontus và Taurus. Ngọn núi Damavand thuộc dãy núi Elburz của I- ran là ngọn núi cao nhất trong khu vực, cao 5610m so với mực nước biển. Vùng đồng bằng rộng lớn ở miền trung I-ran được phân chia thành hai lưu vực chính là lưu vực Dasht-e Kavir ở miền Bắc (hoang mạc muối lớn) và lưu vực Dasht-e Lut ở miền Nam.
Y-ê-men được xếp vào vùng đất cao, có nơi vượt quá 3.700m so với mực nước biển, trong đó có những cao nguyên 12 mở rộng sang phía Bắc dọc theo Biển Đỏ. Các nước như I-xra-en, Gioóc- đa-ni nằm bên cạnh Biển Chết, đây là vùng biển thấp hơn mực nước biển thông thường tới 418m và được coi là điểm thấp nhất của bề mặt trái đất. Vành đai thấp rộng lớn ven biển của Trung Đông thuộc về bán đảo Ả-rập, trải dài từ miền trung I-rắc sang Ả-rập Xê-út, Ô-man rồi đi ra biển Ả-rập. Hai con sông Tigris và Euphrate cắt ngang vành đai này ở I-rắc và đỏ về Vịnh Péc-xích.
Sa mạc cát lớn nhất và rộng nhất thế giới là sa mạc Rubal Khali, nằm ở miền Nam bán đảo Ả-rập, thuộc địa phận Ả-rập Xê-út, một phần của Ô-man, UAE và Y-ê-men. Nằm trên các vĩ độ nhiệt đới, quanh năm chịu ảnh hưởng của gió mậu dịch và khối khí nhiệt độ lục địa, khí hậu Trung Đông nhìn chung là khô hạn, nóng gay gắt. Ở đây, vai trò của các biển xung quanh như Biển Đen, Địa Trung Hải, Biển Đỏ và Vịnh Péc-xích hầu như không đáng kể vì đây chỉ là những biển không lớn và nằm sâu trong lục địa. - Tài nguyên thiên nhiên Trung Đông được đánh giá là khu vực giàu có về tài nguyên thiên nhiên, nhất là dầu lửa, một tài nguyên đặc biệt quan trọng, luôn chiếm vị trí chi phối nền kinh tế của khu vực và đóng vai trò lớn trong nền kinh tế thế giới.
Ngoại trừ Thổ Nhĩ Kỳ và I-xra-en, đa số các quốc gia ở Trung Đông có trữ lượng dầu lửa và khí đốt lớn và Trung Đông luôn được coi là giếng dầu của thế giới. Trong số 12 thành viên của Tổ chức xuất khẩu dầu lửa thế giới (OPEC), khu vực Trung Đông chiếm một nửa với 6 thành viên gồm các nước: Ả-rập Xê-út, I-ran, I-rắc, Cô-oét, Ca-ta và UAE; trong đó, Ả-rập Xê-út được coi là nước xuất khẩu dầu lửa lớn nhất trong OPEC và trên thế giới. Tính đến cuối năm 2008, trữ lượng dầu lửa của khu vực này đạt 755 tỷ thùng và chiếm 61% trữ lượng của toàn thế giới. Những nước có trữ lượng dầu mỏ lớn nhất ở Trung Đông là Ả-rập Xê-út (267 tỷ thùng, chiếm 21,5% trữ lượng thế giới), I-ran (138,4 tỷ thùng, chiếm 11,2%), I-rắc (115 tỷ thùng, chiếm 9,3%), Cô-oét (104 tỷ thùng, chiếm 8,4%), UAE (97,8 tỷ 13 thùng, chiếm 7,9%).
Theo Cơ quan thông tin năng lượng quốc tế, dự kiến đến năm 2025 sản xuất dầu lửa của 6 quốc gia Trung Đông là thành viên OPEC sẽ chiếm 32,2% sản lượng toàn thế giới, trong đó Ả-rập Xê-út chiếm 13,3% với công suất 16,3 triệu thùng/ngày, I-rắc chiếm 5,4% với 6,6 triệu thùng/ngày, UAE với 4,4% và 5,4 triệu thùng/ngày, Cô-oét chiếm 4,3% với 5,2 triệu thùng/ngày, I-ran với 4,1% và 5,0 triệu thùng/ngày, Ca-ta với 0,7% với 0,8 triệu thùng/ngày. Bảng 1: Trữ lượng dầu lửa của Trung Đông tính đến năm 2008 Trữ lượng Tỷ trọng so với STT Tên nước (tỷ thùng) thế giới (%) 1 Ả-rập Xê-út 267,0 21,5 2 I-ran 138,4 11,2 3 I-rắc 115,0 9,3 4 Cô-oét 104,0 8,4 5 UAE 97,8 7,0 6 Các nước khác 32,8 3,6 Tổng cộng 755,0 61,0 Nguồn: CIA-The World Factbook Cùng với dầu lửa, khí đốt cũng là nguồn tài nguyên quan trọng của Trung Đông. Tính đến cuối năm 2008, trữ lượng khí đốt được phát hiện ở Trung Đông đứng ở con số 2.591 nghìn tỷ m3, chiếm 41% trữ lượng toàn thế giới (số liệu của Cơ quan thông tin năng lượng quốc tế). Các nước có trữ lượng khí đốt lớn nhất ở Trung Đông là I-ran (991,6 nghìn tỷ m3, chiếm 15,7% trữ lượng toàn cầu), Ca-ta (891,9 nghìn tỷ m3, chiếm 14,4%), Ả-rập Xê-út (258,5 nghìn tỷ m3) và UAE (214,4 nghìn tỷ m3).
Ngoài dầu lửa và khí đốt, Trung Đông còn là khu vực có các nguồn tài nguyên khác như nhôm và sắt nhưng trữ lượng không lớn. Lịch sử, dân số và và đặc điểm chính trị-xã hội - Lịch sử 14 Về mặt lịch sử, Trung Đông là nơi phát tích và là trung tâm tôn giáo của đạo Do thái, đạo Thiên chúa và đạo Hồi. Đây cũng được coi là một vùng cộng đồng đa số người Ả-rập. Ngoài người Ả-rập, còn có các nhóm sắc tộc khác như Do thái, Cuốc, Ba-tư, Thổ Nhĩ Kỳ.
sinh sống lâu đời tại khu vực này. Vì vậy, vùng này cũng có nhiều nền văn hóa khác nhau như văn hoá Ba-tư, văn hoá Ba-by-lon. và các nhóm ngôn ngữ khác nhau gồm: tiếng Ả-rập, tiếng Hebrew, tiếng Ba-tư, tiếng Cuốc, tiếng Thổ Nhĩ Kỳ. Cùng với đó, khu vực này là nơi tập trung nhiều mâu thuẫn của thời đại, đó là mâu thuẫn của các nước lớn trong và ngoài khu vực, mâu thuẫn giữa các nền văn minh và tôn giáo khác nhau, mâu thuẫn sắc tộc, mâu thuẫn giữa giầu và nghèo, mâu thuẫn giữa hiện đại và lạc hậu.
Những mẫu thuẫn này khiến Trung Đông có những đặc điểm nổi bật so với các khu vực khác. Thứ nhất, do có ý nghĩa địa chính trị quan trọng và giàu tài nguyên nhiên nhiên, đặc biệt là dầu lửa và khí đốt, Trung Đông luôn là địa bàn tranh chấp quyết liệt và thường xuyên giữa các nước lớn trong và ngoài khu vực từ thời đế chế Ba-tư cổ đại đến đế quốc Ốt-tô-man thời trung cận đại, từ Mỹ và Liên Xô thời chiến tranh lạnh cho đến các nước lớn thời kỳ hiện nay. Mỹ luôn coi Trung Đông là khu vực quan trọng nhất trong chiến lược an ninh của họ nhằm khống chế nguồn cung cấp dầu lủa, hạn chế ảnh hưỏng của các nước khác, kiềm chế thế giới Ả-rập và I-ran, chi phối tiến trình hoà bình Trung Đông. EU, Nga, Trung Quốc cũng tìm cách đẩy mạnh hợp tác kinh tế với khu vực Trung Đông, tranh thủ nguồn năng lượng, tăng cường vị thế và gây ảnh hưởng của mình tại khu vực.
Hiệp hội các nước Đông Nam Á (ASEAN) cũng đang tìm cách đẩy mạnh hợp tác với Trung Đông trong lĩnh vực thu hút vốn đầu tư, thương mại và xuất khẩu lao động. Một số nước trong khu vực như Ả-rập Xê-út, I-ran, Xi-ry và I-rắc trước đây cũng nuôi tham vọng nước lớn, tạo ra những mối quan hệ đan xen, mâu thuẫn phức tạp trong khu vực. 15 Thứ hai, Trung Đông là một khu vực xung đột với những điểm nóng dễ bùng nổ. Thời kỳ kiến tranh lạnh, Trung Đông xảy ra 4 cuộc chiến tranh lôi kéo nhiều nước trong và ngoài khu vực tham gia.
Hiện nay, vẫn còn tồn tại các điểm nóng làm cho tình hình khu vực ngày càng căng thẳng. Cuộc chiến tại I-rắc đã kết thúc nhưng hiện nay tình trạng mất ổn định, bạo lực vẫn còn nguy cơ tiếp diễn phức tạp.
